Khoảng cách giữa người Việt trong và ngoài nước – Phần V
Cộng sản Việt Nam vẫn còn mang nặng văn hóa Khổng Nho?
Xin
thưa, có căn cứ để đặt câu hỏi rằng một số đặc điểm của văn hóa chính trị Việt
Nam hiện nay vẫn mang dấu ấn của tư tưởng Khổng Nho giáo truyền thống. Tuy
nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng của Khổng Nho với ảnh hưởng của thể chế chính trị
hiện đại, bộ máy hành chính và những lợi ích quyền lực. Không
thể chỉ dựa vào một vài biểu hiện để kết luận rằng những người đang quản lý đất
nước đều chịu ảnh hưởng như nhau.
1- Những dấu ấn nào đáng để suy ngẫm?
Thứ
nhất, coi trọng thứ bậc và sự phục tùng: Trong văn hóa Đảng Cộng sản Việt
Nam, hệ thống tổ chức và nguyên tắc hoạt động được xây dựng dựa trên sự kết hợp
giữa học thuyết Mác - Lênin và các giá trị văn hóa truyền thống Á Đông. Thứ bậc và sự phục tùng trong văn hóa Cộng
sản Việt Nam được định hình bởi nguyên tắc tập trung dân chủ, “tư tưởng đạo đức
HCM” và truyền thống tôn ti trật tự phong kiến. Mô hình này tạo ra một
cơ chế vận hành đặc thù; đó là nguyên tắc “Tập trung Dân chủ”, tổ chức cơ bản
nhất của Đảng, quy định rõ ràng về thứ bậc và nghĩa vụ phục tùng:
·
Cá nhân
phục tùng tổ chức: Ý kiến cá nhân được thảo luận,
nhưng khi đã thành nghị quyết thì phải tuyệt đối chấp hành.
·
Thiểu số
phục tùng đa số: Quyết định của đại đa số là tối cao
trong mỗi cấp ủy.
·
Cấp dưới
phục tùng cấp trên: Các tổ chức Đảng cấp dưới phải thực
hiện nghiêm chỉnh nghị quyết của cấp trên.
·
Toàn Đảng
phục tùng Trung ương: Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính
trị và Ban Bí thư là cơ quan lãnh đạo cao nhất, có quyền lực quyết định tuyệt
đối trong giai đoạn giữa hai kỳ Đại hội.
Trong xã hội chịu ảnh hưởng của
tư tưởng tôn ti, người ở cấp dưới có thể ngại phản biện người cấp trên, còn người
ở cấp trên có thể quen với việc ý kiến của mình được ưu tiên. Nếu điều đó tồn tại
trong bộ máy quản lý, nó có thể làm giảm khả năng phát hiện sai lầm và điều chỉnh
chính sách.
Thứ hai, đặt sự ổn định và thể
diện lên trên việc thừa nhận sai sót: Trong một môi trường mà thừa
nhận sai lầm bị xem là mất uy tín, người có trách nhiệm có thể thiên về giải
thích, bảo vệ quyết định cũ hoặc tránh né trách nhiệm, thay vì công khai nhìn
nhận vấn đề và sửa chữa. Tuy nhiên, đây không phải là đặc điểm riêng của Nho
giáo. Nó cũng có thể xuất hiện trong nhiều hệ thống quyền lực khác nhau, và một
trong những hệ thống quyền lực hiện nay là các chế độ độc tài, dù là độc tài cá
nhân hay tập thể.*
Thứ ba, quan niệm rằng người ở vị trí
cao hơn đương nhiên hiểu biết hoặc có tư cách/quyền quyết định nhiều hơn: Tinh thần trọng người
có đạo đức và năng lực vốn có mặt tích cực trong Nho học. Nhưng khi địa vị được
xem là bằng chứng đủ để xác lập chân lý, sự phản biện của chuyên gia, người dân
hoặc thế hệ trẻ có thể bị xem nhẹ. Và, chính địa vị cao có được xem là đồng nghĩa với hiểu biết và quyền quyết định cao
hơn?
Thứ tư, nguyên tắc phê bình và tự phê bình: Để giảm bớt sự độc đoán từ cấp trên
và sự phục tùng mù quáng từ cấp dưới, cơ chế "phê bình và tự phê
bình" được áp dụng:
·
Về lý
thuyết: Cấp dưới có quyền phê bình cấp trên
trên tinh thần xây dựng và thẳng thắn.
·
Trong thực
tế: Do rào cản văn hóa "nể
nang" và sợ bị trù dập, việc phê bình cấp trên thường diễn ra rất khéo
léo, mang tính đóng góp hơn là đối đầu trực diện.
Thứ năm, hệ quả nội tại của văn hóa phục tùng: Sự nhấn mạnh vào thứ bậc và phục tùng đem lại cả ưu điểm lẫn
hạn chế cho hệ thống chính trị:
·
Ưu điểm: Tạo ra sự thống nhất cao độ về mặt ý chí và hành động, giúp
hệ thống vận hành thông suốt từ trung ương đến địa phương, đặc biệt hiệu quả
trong các giai đoạn khủng hoảng hoặc huy động nguồn lực lớn.
·
Hạn chế: Dễ dẫn đến tâm lý thụ động, "trông chờ, ỷ lại" ở
cấp dưới. Đôi khi nó tạo môi trường cho sự quan liêu, gia trưởng, độc đoán của
người đứng đầu nếu cơ chế kiểm soát quyền lực không đủ mạnh.
2- Vấn đề nằm ở đâu?
Trong xã hội phong kiến, tư tưởng
tôn ti trật tự trên dưới có vai trò quan trọng. Người có địa vị cao thường được
dành sự kính trọng; người ở dưới được kỳ vọng phải nghe lời. Bản thân việc tôn
trọng người có kinh nghiệm không có gì sai. Vấn đề xuất hiện khi sự kính trọng
biến thành tâm lý không dám phản biện, còn chức vụ trở thành thứ thay thế cho bằng
chứng và năng lực chuyên môn. Trong quản lý hiện đại, chức vụ đem lại thẩm
quyền quyết định trong phạm vi nhất định, nhưng không bảo đảm rằng mọi nhận định
của người giữ chức vụ đều đúng. Xin đan cử ba ví dụ cụ thể:
Ví dụ 1: Chuyên gia đưa ra cảnh
báo nhưng cấp trên không muốn nghe
Tình huống giả định: Một địa
phương chuẩn bị thực hiện dự án thanh lọc nước thải. Nhóm chuyên gia kỹ thuật
nhận thấy phương án được chọn có nguy cơ không đạt tiêu chuẩn khoa học, chi phí
vận hành quá cao hoặc không phù hợp với đặc điểm dòng nước. Tuy nhiên, người
quyết định dự án đã có chủ trương riêng. Cấp dưới lo rằng phản biện sẽ bị xem
là chống đối, thiếu tinh thần hợp tác hoặc không tôn trọng lãnh đạo. Họ vì vậy
trình bày dè dặt, hoặc im lặng.
Dấu ấn thứ bậc có thể xuất hiện
ở đây: ý kiến của người có chức vụ được ưu tiên hơn dữ liệu khoa
học.
Ví dụ 2: Người dân góp ý nhưng
bị xem là không hiểu việc quản lý
Tình huống giả định: Người
dân phản ánh rằng một công trình công cộng được thiết kế không phù hợp với nhu
cầu thực tế. Thay vì xem xét dữ liệu và trải nghiệm của họ, cơ quan phụ trách
trả lời theo hướng: “Người dân không nắm được chuyên
môn” hoặc “Đây là quyết định của cấp có thẩm quyền”. Đúng là người
dân không nhất thiết hiểu hết kỹ thuật. Nhưng họ có kiến thức thực tế về nơi
mình sinh sống mà cơ quan thiết kế có thể chưa nắm được. Vấn đề là địa vị hành chính được dùng
để khép lại cuộc trao đổi, thay vì mở ra một quá trình kiểm chứng.
Ví dụ 3: Cấp dưới chỉ báo cáo những
điều cấp trên “chỉ” muốn nghe
Tình huống giả định: Một
chương trình được giao chỉ tiêu rất cao. Khi kết quả thực tế không đạt, cấp dưới
lo bị quy trách nhiệm nên báo cáo theo hướng tích cực, giảm nhẹ khó khăn hoặc
tránh nêu các sai sót của quyết định ban đầu. Cấp trên nhận được thông tin
không đầy đủ, tiếp tục đưa ra quyết định dựa trên bức tranh thiếu chính xác.
Sai sót vì thế kéo dài. Do đó, dấu ấn thứ bậc có thể góp phần tạo ra sự việc người dưới sợ người
trên; người trên thiếu thông tin trung thực; cả hệ thống khó tự sửa sai.
Ba tình huống trên là ví dụ
minh họa, không phải khẳng định rằng một vụ việc cụ thể đã xảy ra theo đúng diễn
biến ấy. Chúng cho thấy cách văn hóa thứ bậc có thể ảnh hưởng đến quản trị khi
thiếu những cơ chế bảo vệ phản biện.
3- Đảng
luôn nhấn mạnh bổn phận của người dân hơn trách nhiệm giải thích
Đây là điểm đặc biệt đáng suy
ngẫm. Một nền quản trị nhân bản không chỉ yêu cầu người dân có trách nhiệm với đất
nước; người nắm quyền (lãnh đạo) cũng phải có trách nhiệm giải trình, chịu sự
giám sát và sửa sai khi quyết định của mình gây hậu quả. Đây là một vấn đề sâu
sắc hơn, bởi nó không chỉ liên quan đến thái độ của một cá nhân lãnh đạo mà còn
liên quan đến mối quan hệ giữa người dân và nhà nước.
Sự khác biệt giữa hai cách
nhìn: Trong một xã hội chịu ảnh hưởng nặng của tư tưởng thứ bậc,
người dân đôi khi được nhìn chánh yếu qua những bổn phận: phải chấp hành, phải
đóng góp, phải hy sinh vì lợi ích chung. Những bổn phận ấy là cần thiết. Nhưng
nếu chỉ nhấn mạnh một chiều thì mối quan hệ sẽ mất cân bằng. Một xã hội quản trị
tốt cần nhìn nhận đồng thời hai phía: - Người dân có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật
và tôn trọng quyền lợi của cộng đồng - Người có thẩm quyền có nghĩa vụ giải
thích quyết định, công khai thông tin theo quy định, tiếp nhận phản ảnh và chịu
trách nhiệm về kết quả quản lý. Điều
quan trọng không phải là người dân có bổn phận hay không, mà là người nắm quyền có bị ràng buộc bởi trách nhiệm tương xứng với quyền hạn
của mình hay không mà thôi.
Ví dụ 1: Dự án sử dụng ngân
sách công không đạt hiệu quả
Tình huống giả định: Một địa
phương đầu tư xây dựng công trình thoát nước. Sau khi hoàn thành, công trình hoạt
động không hiệu quả, một số khu vực vẫn ngập, trong khi chi phí bảo trì cao. Người
dân phải tiếp tục chịu hậu quả, nhưng không được cung cấp đầy đủ thông tin về
chi phí, quá trình nghiệm thu, trách nhiệm của các đơn vị liên quan hoặc kế hoạch
khắc phục. Nếu cơ quan phụ trách chỉ yêu cầu người dân kiên nhẫn và chấp hành
các biện pháp ứng phó, trong khi không giải thích nguyên nhân thất bại, thì
trách nhiệm đang bị đặt lệch về một phía.
Ví dụ 2: Người dân báo cáo ô
nhiễm nhưng chỉ nhận được lời kêu gọi hợp tác
Tình huống giả định: Một cộng
đồng sống gần kênh rạch thường xuyên phản ảnh nước có mùi, cá chết hoặc chất thải
xuất hiện bất thường. Cơ quan phụ trách kêu gọi người dân giữ vệ sinh, không xả
rác và cùng bảo vệ môi trường. Những lời kêu gọi đó là đúng, nhưng chưa đủ nếu
nguồn ô nhiễm chính đến từ hệ thống thoát nước, hoạt động sản xuất hoặc những
nguồn thải chưa được kiểm soát.
Ví dụ 3: Người dân phải chấp
hành quyết định nhưng không được giải thích đầy đủ
Tình huống giả định: Một
quyết định hành chính ảnh hưởng đến sinh kế hoặc quyền lợi của nhiều gia đình
trong khu xóm. Người dân muốn biết căn cứ pháp lý, phương pháp tính toán, các lựa
chọn khác và cách khiếu nại nếu cho rằng quyết định chưa phù hợp. Nếu câu trả lời
chỉ là “đã có quyết định của cấp trên”, thì thẩm quyền đang được dùng để chấm dứt
đối thoại, thay vì giải thích quyết định.
Ví dụ 4: Thành tích được ghi
nhận nhưng trách nhiệm khi thất bại không rõ ràng
Tình huống giả định: Một
chương trình được tuyên truyền là thành công dựa trên số tiền đã giải ngân, số
công trình đã hoàn thành hoặc số người đã tham gia. Nhưng sau một thời gian, hiệu
quả thực tế thấp hơn dự kiến. Nếu đánh giá dựa trên thành tích ban đầu mà không
xem xét kết quả lâu dài, chi phí duy trì và tác động đối với người dân, thì hệ
thống có thể khuyến khích báo cáo đẹp hơn là giải quyết vấn đề.
Cũng
cần chú ý là pháp luật Việt Nam cũng đã ghi nhận những nguyên tắc áp dụng trong
4 ví dụ trên. Chẳng hạn, Luật Thực hiện
dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định quyền của công dân được tiếp cận thông tin
theo pháp luật, tham gia ý kiến, kiểm tra, giám sát và kiến nghị. Luật cũng nhấn
mạnh trách nhiệm công khai, minh bạch, giải trình và tiếp nhận, giải quyết phản
ánh của người dân.
4- Khổng
Nho truyền thống không phải là nguyên do duy nhứt
Nhưng
thiết nghĩ, chúng ta cần phân biệt thật rõ rằng Khổng Nho truyền thống không phải
là nguyên nhân duy nhất và cũng không nhất thiết là nguyên nhân chính của
những hiện tượng trên.
Chẳng hạn, một người lãnh đạo
có thể duy trì lối quản lý độc đoán không phải vì họ am hiểu hay tin theo Khổng
Tử, mà vì
cơ chế tổ chức khuyến khích sự phục tùng, thiếu những biện pháp kiểm soát quyền lực hữu hiệu, hoặc vì lợi
ích cá nhân và tổ chức. Hay nói một cách khác, có thể còn tồn tại sự kết hợp giữa
thói quen văn hóa thứ bậc và những cơ chế quyền lực hiện
đại. Hai yếu tố này có thể củng cố lẫn nhau.
Vì vậy, chúng ta sẽ không vội
kết luận rằng người quản lý đất nước hiện tại mang nặng văn hóa Khổng Nho chỉ từ
chức vụ hoặc lời nói của họ. Muốn đánh giá nghiêm chỉnh hơn nữa, chúng ta cần
nhìn vào hành vi cụ thể: lãnh đạo có chấp nhận phản biện
không, có công khai dữ liệu không, có chịu trách nhiệm khi chính sách thất bại
không, và người dân có thực sự có cơ hội tham gia vào các quyết định ảnh hưởng
đến mình không?
5- Giải pháp không phải là phủ nhận truyền
thống
Thiết nghĩ, cần trở lại với
chính những giá trị tốt đẹp mà Nho học từng đề cao: nhân nghĩa, tu thân, trách
nhiệm và sự chính trực; đồng thời đặt chúng trong khuôn khổ hiện đại của quyền
con người, pháp quyền, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Một người lãnh đạo
thực sự có đạo đức không chỉ là người yêu cầu cấp dưới tuân lệnh. Họ còn phải đủ
bản lĩnh để nghe lời trái ý, đủ khiêm tốn để nhận ra mình có thể sai, và đủ
trách nhiệm để sửa chữa sai lầm.
Ở đây, có sự tương đồng với
triết lý Kaizen là cải tiến không bắt đầu bằng việc khẳng định mình đã
đúng, mà bằng việc nhận ra điều gì cần được làm tốt hơn. Cũng như tinh thần Wabi-Sabi,
điều này gợi cho chúng ta một bài học căn bản là
không cá nhân hay hệ thống nào hoàn hảo cả, điều đáng quý không phải là che giấu
khuyết điểm, mà là có khả năng nhìn nhận và cải thiện chúng hay không mà thôi!
Thế ra, điều đáng quan tâm nhất
không phải là những người quản lý đất nước có mang dấu ấn Khổng Nho hay không,
mà là họ đang vận dụng truyền thống để phục vụ con người, hay đang duy trì
những tập quán thứ bậc khiến con người khó góp ý, khó phản biện và khó yêu cầu
người có quyền lực chịu trách nhiệm?
Đó là hai điều hoàn toàn khác
nhau.
Một truyền thống chỉ thực sự
có giá trị khi nó giúp con người sống nhân bản hơn. Nếu một cách diễn giải truyền
thống làm cho người có quyền khó nghe lời thật, người dân khó lên tiếng và người
trẻ khó phát huy năng lực, thì cách diễn giải ấy cần được xem xét lại, bất kể
nó bắt nguồn từ thời đại nào. Và, một xã hội khó có sự hòa hợp sâu sắc nếu
người ta chỉ muốn và được yêu cầu đồng thuận, nhưng không có đủ không gian để chấp
nhận sự bất đồng một cách ôn hòa và có trách nhiệm.
Hòa hợp không phải là mọi người
cùng nói một tiếng nói. Hòa hợp là khả năng cùng chung sống, cùng làm việc và
cùng sửa chữa những điều chưa tốt, ngay cả khi còn khác biệt về quan điểm.
Liệu một trong những bước chuyển
quan trọng của Việt Nam trong tương lai có phải là chuyển từ quan niệm “người
có địa vị cao thì lời nói có trọng lượng hơn” sang quan niệm “mọi quyết định phải
được đánh giá bằng lý lẽ, bằng chứng, hiệu quả và lợi ích của người dân” hay
không?
Nếu sự chuyển đổi ấy diễn ra lành
mạnh và có thực chất và thực tâm, nó sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc chỉ
tranh luận xem Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của Khổng Nho đến mức nào.
6- Kết luận - Áp dụng vào công cuộc hòa hợp
dân tộc
Thật không cần thiết khi chỉ
kêu gọi người dân bao dung, hy sinh và hướng về tương lai. Những lời kêu gọi ấy
sẽ thuyết phục hơn khi mọi người thấy rằng ý kiến
của mình được tôn trọng, thông tin được lý giải minh bạch và người có quyền lực
cũng chịu trách nhiệm theo những nguyên tắc công bằng.
Hòa hợp dân tộc không đồng
nghĩa với việc người dân phải đồng ý với mọi quyết định. Nó cũng không có nghĩa
là mọi bất đồng đều là dấu hiệu thiếu lòng yêu nước. Một xã hội có thể bất đồng
sâu sắc mà vẫn giữ được sự gắn kết nếu có những cơ chế để giải quyết bất đồng một
cách ôn hòa, công bằng và có trách nhiệm.
Bốn triết lý nhân bản Nhật,
thiết nghĩ cần được lãnh đạo Việt Nam áp dụng triệt để:
- Kaizen: cơ quan quản lý
phải có khả năng học hỏi từ sai sót và cải tiến.
- Wabi-Sabi: người lãnh đạo cần
chấp nhận rằng mình không hoàn hảo và có thể sai.
- Ikigai: quyền lực cần hướng
đến mục đích phục vụ con người, chứ không chỉ duy trì địa vị.
- Moai: lòng tin được xây
dựng bằng sự tương trợ và những cam kết được thực hiện, không chỉ bằng lời
nói.
Một nền quản trị quốc gia
nhân bản không đo phẩm chất của người dân chỉ bằng mức độ chấp hành, cũng không
đo phẩm chất của người lãnh đạo chỉ bằng cấp bậc hay lời tuyên bố. Cả hai cần
được đánh giá qua trách nhiệm, sự chính trực và kết quả thực tế đối với con người,
cũng như việc thực hiện chính sách có tuân thủ những nguyên tắc đã được quy định
trong pháp luật và nguyên tắc ấy được thực hiện đến đâu trong thực tế.
Đó mới chính là cốt lõi của nan đề Việt Nam.
Mai
Thanh Truyết
Đường
về Chân tâm
Houston
– Thu 2026
No comments:
Post a Comment