Thursday, November 19, 2026

 Khoảng cách giữa người Việt trong và ngoài nước – Phần V

Cộng sản Việt Nam vẫn còn mang nặng văn hóa Khổng Nho?

 

Xin thưa, có căn cứ để đặt câu hỏi rằng một số đặc điểm của văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay vẫn mang dấu ấn của tư tưởng Khổng Nho giáo truyền thống. Tuy nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng của Khổng Nho với ảnh hưởng của thể chế chính trị hiện đại, bộ máy hành chính và những lợi ích quyền lực. Không thể chỉ dựa vào một vài biểu hiện để kết luận rằng những người đang quản lý đất nước đều chịu ảnh hưởng như nhau.

1- Những dấu ấn nào đáng để suy ngẫm?

Thứ nhất, coi trọng thứ bậc và sự phục tùng: Trong văn hóa Đảng Cộng sản Việt Nam, hệ thống tổ chức và nguyên tắc hoạt động được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa học thuyết Mác - Lênin và các giá trị văn hóa truyền thống Á Đông. Thứ bậc và sự phục tùng trong văn hóa Cộng sản Việt Nam được định hình bởi nguyên tắc tập trung dân chủ, “tư tưởng đạo đức HCM” và truyền thống tôn ti trật tự phong kiến. Mô hình này tạo ra một cơ chế vận hành đặc thù; đó là nguyên tắc “Tập trung Dân chủ”, tổ chức cơ bản nhất của Đảng, quy định rõ ràng về thứ bậc và nghĩa vụ phục tùng:

·         Cá nhân phục tùng tổ chức: Ý kiến cá nhân được thảo luận, nhưng khi đã thành nghị quyết thì phải tuyệt đối chấp hành.

·         Thiểu số phục tùng đa số: Quyết định của đại đa số là tối cao trong mỗi cấp ủy.

·         Cấp dưới phục tùng cấp trên: Các tổ chức Đảng cấp dưới phải thực hiện nghiêm chỉnh nghị quyết của cấp trên.

·         Toàn Đảng phục tùng Trung ương: Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư là cơ quan lãnh đạo cao nhất, có quyền lực quyết định tuyệt đối trong giai đoạn giữa hai kỳ Đại hội.

 

Trong xã hội chịu ảnh hưởng của tư tưởng tôn ti, người ở cấp dưới có thể ngại phản biện người cấp trên, còn người ở cấp trên có thể quen với việc ý kiến của mình được ưu tiên. Nếu điều đó tồn tại trong bộ máy quản lý, nó có thể làm giảm khả năng phát hiện sai lầm và điều chỉnh chính sách.

Thứ hai, đặt sự ổn định và thể diện lên trên việc thừa nhận sai sót: Trong một môi trường mà thừa nhận sai lầm bị xem là mất uy tín, người có trách nhiệm có thể thiên về giải thích, bảo vệ quyết định cũ hoặc tránh né trách nhiệm, thay vì công khai nhìn nhận vấn đề và sửa chữa. Tuy nhiên, đây không phải là đặc điểm riêng của Nho giáo. Nó cũng có thể xuất hiện trong nhiều hệ thống quyền lực khác nhau, và một trong những hệ thống quyền lực hiện nay là các chế độ độc tài, dù là độc tài cá nhân hay tập thể.*

Thứ ba, quan niệm rằng người ở vị trí cao hơn đương nhiên hiểu biết hoặc có tư cách/quyền quyết định nhiều hơn: Tinh thần trọng người có đạo đức và năng lực vốn có mặt tích cực trong Nho học. Nhưng khi địa vị được xem là bằng chứng đủ để xác lập chân lý, sự phản biện của chuyên gia, người dân hoặc thế hệ trẻ có thể bị xem nhẹ. Và, chính địa vị cao có được xem là đồng nghĩa với hiểu biết và quyền quyết định cao hơn?

Thứ tư, nguyên tắc phê bình và tự phê bình: Để giảm bớt sự độc đoán từ cấp trên và sự phục tùng mù quáng từ cấp dưới, cơ chế "phê bình và tự phê bình" được áp dụng:

·         Về lý thuyết: Cấp dưới có quyền phê bình cấp trên trên tinh thần xây dựng và thẳng thắn.

·         Trong thực tế: Do rào cản văn hóa "nể nang" và sợ bị trù dập, việc phê bình cấp trên thường diễn ra rất khéo léo, mang tính đóng góp hơn là đối đầu trực diện.

 

Thứ năm, hệ quả nội tại của văn hóa phục tùng: Sự nhấn mạnh vào thứ bậc và phục tùng đem lại cả ưu điểm lẫn hạn chế cho hệ thống chính trị:

·         Ưu điểm: Tạo ra sự thống nhất cao độ về mặt ý chí và hành động, giúp hệ thống vận hành thông suốt từ trung ương đến địa phương, đặc biệt hiệu quả trong các giai đoạn khủng hoảng hoặc huy động nguồn lực lớn.

·         Hạn chế: Dễ dẫn đến tâm lý thụ động, "trông chờ, ỷ lại" ở cấp dưới. Đôi khi nó tạo môi trường cho sự quan liêu, gia trưởng, độc đoán của người đứng đầu nếu cơ chế kiểm soát quyền lực không đủ mạnh.

 

2-    Vấn đề nằm ở đâu?

Trong xã hội phong kiến, tư tưởng tôn ti trật tự trên dưới có vai trò quan trọng. Người có địa vị cao thường được dành sự kính trọng; người ở dưới được kỳ vọng phải nghe lời. Bản thân việc tôn trọng người có kinh nghiệm không có gì sai. Vấn đề xuất hiện khi sự kính trọng biến thành tâm lý không dám phản biện, còn chức vụ trở thành thứ thay thế cho bằng chứng và năng lực chuyên môn. Trong quản lý hiện đại, chức vụ đem lại thẩm quyền quyết định trong phạm vi nhất định, nhưng không bảo đảm rằng mọi nhận định của người giữ chức vụ đều đúng. Xin đan cử ba ví dụ cụ thể:

Ví dụ 1: Chuyên gia đưa ra cảnh báo nhưng cấp trên không muốn nghe

Tình huống giả định: Một địa phương chuẩn bị thực hiện dự án thanh lọc nước thải. Nhóm chuyên gia kỹ thuật nhận thấy phương án được chọn có nguy cơ không đạt tiêu chuẩn khoa học, chi phí vận hành quá cao hoặc không phù hợp với đặc điểm dòng nước. Tuy nhiên, người quyết định dự án đã có chủ trương riêng. Cấp dưới lo rằng phản biện sẽ bị xem là chống đối, thiếu tinh thần hợp tác hoặc không tôn trọng lãnh đạo. Họ vì vậy trình bày dè dặt, hoặc im lặng.

Dấu ấn thứ bậc có thể xuất hiện ở đây: ý kiến của người có chức vụ được ưu tiên hơn dữ liệu khoa học.

Ví dụ 2: Người dân góp ý nhưng bị xem là không hiểu việc quản lý

Tình huống giả định: Người dân phản ánh rằng một công trình công cộng được thiết kế không phù hợp với nhu cầu thực tế. Thay vì xem xét dữ liệu và trải nghiệm của họ, cơ quan phụ trách trả lời theo hướng: “Người dân không nắm được chuyên môn” hoặc “Đây là quyết định của cấp có thẩm quyền”. Đúng là người dân không nhất thiết hiểu hết kỹ thuật. Nhưng họ có kiến thức thực tế về nơi mình sinh sống mà cơ quan thiết kế có thể chưa nắm được. Vấn đề là địa vị hành chính được dùng để khép lại cuộc trao đổi, thay vì mở ra một quá trình kiểm chứng.

Ví dụ 3: Cấp dưới chỉ báo cáo những điều cấp trên “chỉ” muốn nghe

Tình huống giả định: Một chương trình được giao chỉ tiêu rất cao. Khi kết quả thực tế không đạt, cấp dưới lo bị quy trách nhiệm nên báo cáo theo hướng tích cực, giảm nhẹ khó khăn hoặc tránh nêu các sai sót của quyết định ban đầu. Cấp trên nhận được thông tin không đầy đủ, tiếp tục đưa ra quyết định dựa trên bức tranh thiếu chính xác. Sai sót vì thế kéo dài. Do đó, dấu ấn thứ bậc có thể góp phần tạo ra sự việc người dưới sợ người trên; người trên thiếu thông tin trung thực; cả hệ thống khó tự sửa sai.

Ba tình huống trên là ví dụ minh họa, không phải khẳng định rằng một vụ việc cụ thể đã xảy ra theo đúng diễn biến ấy. Chúng cho thấy cách văn hóa thứ bậc có thể ảnh hưởng đến quản trị khi thiếu những cơ chế bảo vệ phản biện.

3-    Đảng luôn nhấn mạnh bổn phận của người dân hơn trách nhiệm giải thích

Đây là điểm đặc biệt đáng suy ngẫm. Một nền quản trị nhân bản không chỉ yêu cầu người dân có trách nhiệm với đất nước; người nắm quyền (lãnh đạo) cũng phải có trách nhiệm giải trình, chịu sự giám sát và sửa sai khi quyết định của mình gây hậu quả. Đây là một vấn đề sâu sắc hơn, bởi nó không chỉ liên quan đến thái độ của một cá nhân lãnh đạo mà còn liên quan đến mối quan hệ giữa người dân và nhà nước.

Sự khác biệt giữa hai cách nhìn: Trong một xã hội chịu ảnh hưởng nặng của tư tưởng thứ bậc, người dân đôi khi được nhìn chánh yếu qua những bổn phận: phải chấp hành, phải đóng góp, phải hy sinh vì lợi ích chung. Những bổn phận ấy là cần thiết. Nhưng nếu chỉ nhấn mạnh một chiều thì mối quan hệ sẽ mất cân bằng. Một xã hội quản trị tốt cần nhìn nhận đồng thời hai phía: - Người dân có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật và tôn trọng quyền lợi của cộng đồng - Người có thẩm quyền có nghĩa vụ giải thích quyết định, công khai thông tin theo quy định, tiếp nhận phản ảnh và chịu trách nhiệm về kết quả quản lý. Điều quan trọng không phải là người dân có bổn phận hay không, mà là người nắm quyền có bị ràng buộc bởi trách nhiệm tương xứng với quyền hạn của mình hay không mà thôi.

Ví dụ 1: Dự án sử dụng ngân sách công không đạt hiệu quả

Tình huống giả định: Một địa phương đầu tư xây dựng công trình thoát nước. Sau khi hoàn thành, công trình hoạt động không hiệu quả, một số khu vực vẫn ngập, trong khi chi phí bảo trì cao. Người dân phải tiếp tục chịu hậu quả, nhưng không được cung cấp đầy đủ thông tin về chi phí, quá trình nghiệm thu, trách nhiệm của các đơn vị liên quan hoặc kế hoạch khắc phục. Nếu cơ quan phụ trách chỉ yêu cầu người dân kiên nhẫn và chấp hành các biện pháp ứng phó, trong khi không giải thích nguyên nhân thất bại, thì trách nhiệm đang bị đặt lệch về một phía.

Ví dụ 2: Người dân báo cáo ô nhiễm nhưng chỉ nhận được lời kêu gọi hợp tác

Tình huống giả định: Một cộng đồng sống gần kênh rạch thường xuyên phản ảnh nước có mùi, cá chết hoặc chất thải xuất hiện bất thường. Cơ quan phụ trách kêu gọi người dân giữ vệ sinh, không xả rác và cùng bảo vệ môi trường. Những lời kêu gọi đó là đúng, nhưng chưa đủ nếu nguồn ô nhiễm chính đến từ hệ thống thoát nước, hoạt động sản xuất hoặc những nguồn thải chưa được kiểm soát.

Ví dụ 3: Người dân phải chấp hành quyết định nhưng không được giải thích đầy đủ

Tình huống giả định: Một quyết định hành chính ảnh hưởng đến sinh kế hoặc quyền lợi của nhiều gia đình trong khu xóm. Người dân muốn biết căn cứ pháp lý, phương pháp tính toán, các lựa chọn khác và cách khiếu nại nếu cho rằng quyết định chưa phù hợp. Nếu câu trả lời chỉ là “đã có quyết định của cấp trên”, thì thẩm quyền đang được dùng để chấm dứt đối thoại, thay vì giải thích quyết định.

Ví dụ 4: Thành tích được ghi nhận nhưng trách nhiệm khi thất bại không rõ ràng

Tình huống giả định: Một chương trình được tuyên truyền là thành công dựa trên số tiền đã giải ngân, số công trình đã hoàn thành hoặc số người đã tham gia. Nhưng sau một thời gian, hiệu quả thực tế thấp hơn dự kiến. Nếu đánh giá dựa trên thành tích ban đầu mà không xem xét kết quả lâu dài, chi phí duy trì và tác động đối với người dân, thì hệ thống có thể khuyến khích báo cáo đẹp hơn là giải quyết vấn đề.

Cũng cần chú ý là pháp luật Việt Nam cũng đã ghi nhận những nguyên tắc áp dụng trong 4 ví dụ trên. Chẳng hạn, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định quyền của công dân được tiếp cận thông tin theo pháp luật, tham gia ý kiến, kiểm tra, giám sát và kiến nghị. Luật cũng nhấn mạnh trách nhiệm công khai, minh bạch, giải trình và tiếp nhận, giải quyết phản ánh của người dân.

4- Khổng Nho truyền thống không phải là nguyên do duy nhứt

Nhưng thiết nghĩ, chúng ta cần phân biệt thật rõ rằng Khổng Nho truyền thống không phải là nguyên nhân duy nhất và cũng không nhất thiết là nguyên nhân chính của những hiện tượng trên.

Chẳng hạn, một người lãnh đạo có thể duy trì lối quản lý độc đoán không phải vì họ am hiểu hay tin theo Khổng Tử, mà vì cơ chế tổ chức khuyến khích sự phục tùng, thiếu những biện pháp kiểm soát quyền lực hữu hiệu, hoặc vì lợi ích cá nhân và tổ chức. Hay nói một cách khác, có thể còn tồn tại sự kết hợp giữa thói quen văn hóa thứ bậc và những cơ chế quyền lực hiện đại. Hai yếu tố này có thể củng cố lẫn nhau.

Vì vậy, chúng ta sẽ không vội kết luận rằng người quản lý đất nước hiện tại mang nặng văn hóa Khổng Nho chỉ từ chức vụ hoặc lời nói của họ. Muốn đánh giá nghiêm chỉnh hơn nữa, chúng ta cần nhìn vào hành vi cụ thể: lãnh đạo có chấp nhận phản biện không, có công khai dữ liệu không, có chịu trách nhiệm khi chính sách thất bại không, và người dân có thực sự có cơ hội tham gia vào các quyết định ảnh hưởng đến mình không?

5- Giải pháp không phải là phủ nhận truyền thống

Thiết nghĩ, cần trở lại với chính những giá trị tốt đẹp mà Nho học từng đề cao: nhân nghĩa, tu thân, trách nhiệm và sự chính trực; đồng thời đặt chúng trong khuôn khổ hiện đại của quyền con người, pháp quyền, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Một người lãnh đạo thực sự có đạo đức không chỉ là người yêu cầu cấp dưới tuân lệnh. Họ còn phải đủ bản lĩnh để nghe lời trái ý, đủ khiêm tốn để nhận ra mình có thể sai, và đủ trách nhiệm để sửa chữa sai lầm.

Ở đây, có sự tương đồng với triết lý Kaizen là cải tiến không bắt đầu bằng việc khẳng định mình đã đúng, mà bằng việc nhận ra điều gì cần được làm tốt hơn. Cũng như tinh thần Wabi-Sabi, điều này gợi cho chúng ta một bài học căn bản là không cá nhân hay hệ thống nào hoàn hảo cả, điều đáng quý không phải là che giấu khuyết điểm, mà là có khả năng nhìn nhận và cải thiện chúng hay không mà thôi!

Thế ra, điều đáng quan tâm nhất không phải là những người quản lý đất nước có mang dấu ấn Khổng Nho hay không, mà là họ đang vận dụng truyền thống để phục vụ con người, hay đang duy trì những tập quán thứ bậc khiến con người khó góp ý, khó phản biện và khó yêu cầu người có quyền lực chịu trách nhiệm?

Đó là hai điều hoàn toàn khác nhau.

Một truyền thống chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp con người sống nhân bản hơn. Nếu một cách diễn giải truyền thống làm cho người có quyền khó nghe lời thật, người dân khó lên tiếng và người trẻ khó phát huy năng lực, thì cách diễn giải ấy cần được xem xét lại, bất kể nó bắt nguồn từ thời đại nào. Và, một xã hội khó có sự hòa hợp sâu sắc nếu người ta chỉ muốn và được yêu cầu đồng thuận, nhưng không có đủ không gian để chấp nhận sự bất đồng một cách ôn hòa và có trách nhiệm.

Hòa hợp không phải là mọi người cùng nói một tiếng nói. Hòa hợp là khả năng cùng chung sống, cùng làm việc và cùng sửa chữa những điều chưa tốt, ngay cả khi còn khác biệt về quan điểm.

Liệu một trong những bước chuyển quan trọng của Việt Nam trong tương lai có phải là chuyển từ quan niệm “người có địa vị cao thì lời nói có trọng lượng hơn” sang quan niệm “mọi quyết định phải được đánh giá bằng lý lẽ, bằng chứng, hiệu quả và lợi ích của người dân” hay không?

Nếu sự chuyển đổi ấy diễn ra lành mạnh và có thực chất và thực tâm, nó sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc chỉ tranh luận xem Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của Khổng Nho đến mức nào.

6- Kết luận - Áp dụng vào công cuộc hòa hợp dân tộc

Thật không cần thiết khi chỉ kêu gọi người dân bao dung, hy sinh và hướng về tương lai. Những lời kêu gọi ấy sẽ thuyết phục hơn khi mọi người thấy rằng ý kiến của mình được tôn trọng, thông tin được lý giải minh bạch và người có quyền lực cũng chịu trách nhiệm theo những nguyên tắc công bằng.

Hòa hợp dân tộc không đồng nghĩa với việc người dân phải đồng ý với mọi quyết định. Nó cũng không có nghĩa là mọi bất đồng đều là dấu hiệu thiếu lòng yêu nước. Một xã hội có thể bất đồng sâu sắc mà vẫn giữ được sự gắn kết nếu có những cơ chế để giải quyết bất đồng một cách ôn hòa, công bằng và có trách nhiệm.

Bốn triết lý nhân bản Nhật, thiết nghĩ cần được lãnh đạo Việt Nam áp dụng triệt để:

  • Kaizen: cơ quan quản lý phải có khả năng học hỏi từ sai sót và cải tiến.
  • Wabi-Sabi: người lãnh đạo cần chấp nhận rằng mình không hoàn hảo và có thể sai.
  • Ikigai: quyền lực cần hướng đến mục đích phục vụ con người, chứ không chỉ duy trì địa vị.
  • Moai: lòng tin được xây dựng bằng sự tương trợ và những cam kết được thực hiện, không chỉ bằng lời nói.

 

Một nền quản trị quốc gia nhân bản không đo phẩm chất của người dân chỉ bằng mức độ chấp hành, cũng không đo phẩm chất của người lãnh đạo chỉ bằng cấp bậc hay lời tuyên bố. Cả hai cần được đánh giá qua trách nhiệm, sự chính trực và kết quả thực tế đối với con người, cũng như việc thực hiện chính sách có tuân thủ những nguyên tắc đã được quy định trong pháp luật và nguyên tắc ấy được thực hiện đến đâu trong thực tế.

Đó mới chính là cốt lõi của nan đề Việt Nam.

Mai Thanh Truyết

Đường về Chân tâm

Houston – Thu 2026

No comments:

Post a Comment