Chuyện Thường Ngày trên Radio VVA 1600AM
do
Liên Bích biên soạn
Wabi
sabi – Triết Lý Của Sự Bất Toàn
Liên Bích 1: Chương trình Chuyện Đời Thương hôm nay xin nói về một đề tài đặc biệt. Hôm nay LB muốn mới TS MTT chuyển mục và nói về một triết lý đặc biệt của người Nhựt. Đó là Wabi-sabi, một triết lý của sự bất toàn. Wabi Sabi chỉ là một loại triết lý về Thiền Đạo Nhật về tính phù du của đời người. Thưa anh, người Nhật vốn có một nền văn hóa lâu đời và khá đa dạng. Họ chịu ảnh hưởng của Khổng giáo nhiều nhất qua tính kỷ cương và tôn trọng chữ tín cũng như danh dự. Họ cũng chịu ảnh hưởng bởi Thiền Tông Phật Giáo trong mỹ thuật và thi ca. Cả Lão Trang và Thiên Chúa Giáo ngày nay đều hiện diện trong tâm linh người Nhật. Nó chẳng phải là chuộng sự bất toàn như nhiều người Việt nhầm lẫn. Nó nhằm thực tập tính trong sạch và đơn tự nhiên của tạo hóa. Cũng như nét đẹp cũ kỹ hay hao mòn của vật thể chung quanh ta.
Từ
thuở xa xưa cho đến thời đại kỹ thuật số hôm nay, con người luôn bị cuốn hút bởi
ý tưởng về sự hoàn hảo. Chúng ta muốn một thân thể khỏe mạnh không tỳ vết, một
khuôn mặt trẻ đẹp không nếp nhăn, một sự nghiệp không thất bại, một xã hội vận
hành trơn tru và một đời sống không khổ đau. Trong nhiều nền văn minh, cái đẹp
thường được đồng hóa với sự đối xứng, toàn bích và bền vững.
Tinh thần ấy đặc biệt rõ trong mỹ học cổ điển phương Tây. Từ nghệ thuật Hy Lạp cổ đại đến thời Phục Hưng, vẻ đẹp lý tưởng thường được diễn tả qua tỷ lệ chính xác, hình thể cân đối và sự hoàn mỹ của đường nét. Con người cố gắng vượt thắng giới hạn của thiên nhiên để tiến gần hơn tới mẫu hình hoàn hảo. Thưa TS MTT, anh thấy những điều LB vừa chia sẻ như thế nào?
MTT1: Thưa Cô LB, thưa Quý thính giả của
Radio VVA. Tinh thần ấy không sai. Chính nó đã thúc đẩy khoa học, kỹ thuật và
nghệ thuật phát triển. Không có khát vọng hoàn thiện, sẽ khó có những tiến bộ lớn
trong y học, kiến trúc hay giáo dục. Nhưng cùng với mặt tích cực, lý tưởng hoàn
hảo cũng để lại nhiều hệ lụy là trong xã hội hiện đại, đặc biệt dưới ảnh hưởng
của kinh tế tiêu thụ và mạng xã hội, sự hoàn hảo dần trở thành một áp lực tâm
lý. Người ta không chỉ muốn sống tốt mà còn phải “trình diễn” một đời sống lý
tưởng trước mắt người khác.
Hình
ảnh trên mạng thường là: một nụ cười hoàn hảo, gia đình hoàn hảo, thành công
hoàn hảo, thân thể hoàn hảo. Con người dần trở thành một dự án phải liên tục chỉnh
sửa. Điều nghịch lý là càng theo đuổi hình ảnh hoàn hảo, người ta càng dễ bất
an. Bởi đời sống thật vốn không vận hành theo logic của quảng cáo hay kỹ nghệ
hình ảnh. Bệnh tật, tuổi già, mất mát và sai lầm vẫn hiện diện như những phần
không thể tách rời của kiếp người.
Chính
trong hoàn cảnh trên, văn hóa Nhật Bản đem đến một tiếng nói khác biệt, thay vì chống lại sự bất toàn, hãy học cách
nhận ra vẻ đẹp nằm ngay trong nó. Tiếng nói ấy mang tên Wabi-sabi. Đây không
đơn thuần là một phong cách trang trí hay một khuynh hướng thẩm mỹ. Wabi-sabi
là một cách nhìn thế giới, một thái độ trước đời sống và thời gian. Nếu nhiều nền
văn minh tìm kiếm vẻ đẹp nơi cái hoàn mỹ và trường tồn, thì Wabi-sabi lại tìm
thấy ý nghĩa trong cái dang dở, mong manh và đổi thay. Hay, nói một cách
khác, Wabi-sabi không hỏi làm thế nào để đời sống hoàn hảo hơn, mà hỏi làm thế
nào để con người sống bình an với sự không hoàn hảo vốn có của đời sống.
Chính đó mới là một câu hỏi mang ý nghĩa triết học sâu xa đối với thế giới hôm
nay.
LB2: Theo LB được biết, Wabi-sabi không xuất
hiện như một học thuyết triết học có giáo điều hay kinh điển riêng biệt. Nó trưởng
thành dần trong lịch sử văn hóa Nhật Bản, đặc biệt do ảnh hưởng của Thiền và
tinh thần vô thường của Phật giáo. Để hiểu thêm về Wabi-sabi, anh Truyết có thể
khai triển cho thính giả hiểu hai thành tố wabi và sabi như thế nào?
MTT2: Wabi sabi là một triết lý thẩm mỹ cổ xưa bắt nguồn từ Thiền tông, đặc biệt là trà đạo, một nghi lễ thuần khiết và đơn giản, trong đó các bậc thầy được đánh giá cao cái chén được làm thủ công và hình dạng bất thường, với men tráng không đồng đều, có nhiều vết nứt, và vẻ đẹp hư hỏng trong sự không hoàn hảo có chủ ý của của người tạo ra cái chén. Triết lý Nhật Bản tôn vinh vẻ đẹp trong những gì là tự nhiên, sai sót và tất cả những gì không hoàn chỉnh.
Wabi-Sabi
là một thuật ngữ Nhật Bản có thể hiểu là sự chấp nhận tính phù du (transience)
và sự không hoàn hảo. Đây là một phong cách sống giúp chúng ta cảm nhận và trân
trọng vẻ đẹp của những thứ không hoàn hảo, không vĩnh viễn, không trọn vẹn và từ
những thứ khiếm khuyết nầy, một thứ tưởng chừng vô dụng, xấu xí lại có vẻ đẹp
tiềm ẩn đến bất ngờ. Nếu sự luôn đổi mới là trò chơi suốt cuộc đời bạn, việc
theo đuổi sự hoàn hảo không phải là cách để đạt được điều đó. Chúng ta hãy xem
xét vẻ đẹp của một cái chén bị móp méo rồi từ đó chúng ta sẽ nghiệm ra…cái đẹp!
Thưa
cô LB,
Wabi, vẻ đẹp của sự thanh đạm,
chữ wabi nguyên thủy mang ý nghĩa khá tiêu cực là sự cô quạnh, sự thiếu thốn, sống
tách biệt với đời sống phồn hoa. Nhưng theo
thời gian, nghĩa của nó được chuyển hóa. Sự cô tịch không còn bị xem là nghèo
khổ tinh thần mà trở thành một hình thức tự do. “Wabi” dần chuyển hóa ra sự giản dị, thanh đạm, ít ham muốn,
và tìm thấy đủ đầy trong những điều nhỏ bé.
Một
túp lều giữa thiên nhiên, một bữa cơm đơn sơ hay một căn phòng không trang
hoàng cầu kỳ đều có thể mang tinh thần wabi. Đây là một quan niệm rất khác với
xã hội tiêu thụ ngày nay, nơi giá trị của con người thường được đo bằng số lượng
sở hữu và mức độ phô bày thành đạt. Trong tinh thần wabi, sự giàu có không nhất
thiết nằm ở cái có nhiều, mà ở khả năng thấy đủ. Điều này làm người ta nhớ tới
tư tưởng của Lão giáo và Thiền, Biết đủ là giàu. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều
thiền viện Nhật Bản lại được xây dựng bằng vật liệu thô mộc và không tìm cách
gây choáng ngợp. Không gian ấy không nhằm chứng minh quyền lực mà giúp tâm trí
trở về trạng thái lặng yên.
Sabi, vẻ đẹp của thời gian, nếu
wabi nói về sự giản dị thì sabi nói về thời gian. Nguyên
nghĩa của sabi là cô tịch, lặng lẽ và già nua. Nhưng trong mỹ học Nhật, nó được
hiểu tích cực hơn là vẻ đẹp phát sinh từ dấu ấn của thời gian. Một thân cây bạc
màu, mái chùa phủ rêu, gỗ cũ đã mòn hay đồ gốm với lớp men rạn không bị xem là
mất giá trị. Trái lại, chúng được trân trọng vì mang trong mình lịch sử tồn tại.
LB3: Khi con người chúng ta nhận định những
“cái nhứt” như: cà phê tốt nhứt, xe tốt nhứt, điện thoại tốt nhứt, ứng dụng tốt
nhứt, trường học tốt nhứt, bác sĩ giỏi nhứt, đầu bếp giỏi nhứt, công ty tốt nhứt,
CEO giỏi nhứt, lực sĩ giỏi nhứt, huấn luyện viên giỏi nhứt, các nhà thiết kế tốt
nhứt, diễn viên xuất sắc nhứt, phim hay nhứt, trang phục đẹp nhứt, nhà thiết kế
tốt nhứt của trang phục đẹp nhứt, đạo diễn xuất sắc nhứt của những nữ diễn viên
xuất sắc nhứt mặc trang phục đẹp nhứt và danh mục bắt mắt nhứt.v.v…Để làm nổi bật
sự ngưỡng mộ của chúng ta về các sự “nhứt” trên, chúng ta tạo ra danh sách, viết
lên banner và làm các nghi lễ để tưởng thưởng. v.v… như trải thảm đỏ, chuẩn bị
giải thưởng và danh hiệu sáng bóng, làm giấy chứng nhận. Như vậy là có mâu thuẫn
với tinh thần wabi-sabi không, anh T?
MTT3:
Đó là suy nghĩ của đời thường, và tinh thần wabi-sabi mang đến cho chúng
ta một suy nghĩ khác. Tôi xin hỏi ngược lại, thực sự, những cái nhứt trên đã là
“nhứt” chưa? Và phải chăng sẽ còn những cái nhứt tiếp theo khi có sự đổi mới do
con người tạo ra. Và nơi hoàn hảo nhứt đối với sự đổi mới là gì?
Trong
một thế giới hoàn hảo, những ý tưởng hay nhứt sẽ thu hút những người tốt nhứt.
Nhưng, trong thực tế, chúng ta hiếm khi nghĩ đến những ý tưởng tốt nhứt đưa ta
đến thành công. Thường xuyên hơn, sự đổi mới bắt đầu với những ý tưởng không
hoàn hảo được kết hợp với nhau bởi một nhóm ý tưởng không giống nhau và đồng dạng.
Tất cả có thể đưa đến cơ hội không hoàn hảo! Nếu chúng ta có một ý tưởng tuyệt
vời – nhưng cần phải mất một thập niên để ý tưởng đó được chú ý đến. Đó là
không hoàn hảo. Đổi mới không phải là một khoa học hoàn hảo và do đó không nên
được thực hiện như thể nó là hoàn hảo.
Chúng
ta cần các số liệu mới, các quy trình mới và các ưu đãi mới để khuyến khích việc
theo đuổi và công nhận sự không hoàn hảo của cuộc sống thực tế. Nhưng trước khi
chúng ta bắt đầu xây dựng các căn bản hạ tầng để hỗ trợ sự đổi mới, trước hết
chúng ta phải thay đổi thế giới quan của mình. Chúng ta không chỉ phải thay đổi
cách chúng ta nghĩ mà còn phải thay đổi những gì chúng ta tin. Chúng ta phải học
cách chấp nhận sự không hoàn hảo như một tài sản trong quá trình đổi mới trong
ta.
Trong
nhiều xã hội hiện đại, cái mới thường được xem là tốt hơn cái cũ. Con người
thay vật dụng liên tục để theo kịp thị trường. Nhưng sabi đặt ra một câu hỏi
khác như:
Phải
chăng vật càng sống lâu càng có linh hồn?
Dấu
vết thời gian không chỉ là hao mòn; đó còn là ký ức.
Một chiếc bàn cũ có thể lưu giữ nhiều câu chuyện hơn một
món đồ mới tinh từ nhà máy. Chính, tinh thần ấy giải thích vì sao người Nhật có
khả năng gìn giữ nhiều công trình cổ và những vật dụng truyền đời với sự kính
trọng gần như dành cho một sinh thể, thưa cô LB.
LB4: Trong cuộc sống và trong văn hóa Nhựt,
"sự đơn giản" thường là hình thức bề ngoài cho một cuộc sống đã được
tổ chức tỉ mỉ, tính toán cho sự hoàn hảo. Người Nhựt thường được dạy từ nhỏ
trong gia đình, là cố gắng tối đa để làm cho tốt nhất, sáng nhất, và phi thường
nhất. Một mặt khác, người Nhựt cũa khuyên ta đôi khi cũng cần … rời xa
"hoàn hảo". Do đó, ý tưởng từ bỏ "hoàn hảo" và thậm chí
"đủ tốt" (good enough) không thể cưỡng lại sự hấp dẫn trong cuộc sống,
thí dụ như các dấu vân tay, vết sẹo trên thân thể và những đường “xếp” trên mặt
khi chúng ta cười. Tất cả hoàn toàn không hoàn hảo, và mỗi người trong chúng ta
đều có thể ngắm lấy vẻ đẹp không hoàn hảo trong đó. Anh T nghĩ sao ạ?
MTT4: Để tìm hiểu thêm về sự bất toàn trong
wabi-sabi, chúng ta hãy nhìn về phía Đông. Wabi-sabi đại diện cho việc chấp nhận
sự bất toàn (imperfection). Khái niệm này có nguồn gốc từ giáo lý Phật giáo và
bao gồm việc công nhận sự bất đối xứng, bất thường và khiêm tốn như các thuộc
tính của sắc đẹp tùy theo nhãn quan của mỗi người. Từ thế kỷ thứ 15, người Nhật
cũng đã nghĩ ra một nghệ thuật tên là Kintsugi (hoặc Kintsukuroi), có nghĩa là
"sửa chữa vàng". Nghệ thuật Nhật Bản sửa chữa đồ gốm bị phá vỡ với một
sơn mài đặc biệt phủ bột vàng, bạc, hoặc bạch kim. Các đường nối vàng rực rỡ
trong các vết nứt của đồ gốm, tạo ra một ngoại hình độc đáo cho các mảnh ghép.
Phương
pháp sửa chữa bảo tồn kỷ niệm lịch sử độc đáo của mỗi tạo vật bằng cách nhấn mạnh
sự "gãy xương" và sự bị phá vỡ của nó, thay vì che giấu hoặc ngụy
trang những nét gãy. Kintsugi thường làm cho mảnh được sửa chữa thậm chí đẹp
hơn bản gốc, làm sống lại nó với cuộc sống mới. Những kỹ thuật này họ học từ
thiền học. Cái
cũ và cái mới có thể sống chung với nhau để tạo nên cái gì đẹp hơn.
Trong một ý nghĩa rất thực tế, ý tưởng của wabi-sabi mời gọi người xem xét sự không hoàn hảo, một vết lõm trong một cái chén đồng hoặc một vết nứt trong một bình thủy tinh, hay những nét đổ nát qua thời gian của bức tượng Phật. Tất cả như là một vật thể có giá trị.
Ý tưởng ôm lấy sự không hoàn hảo hoàn toàn là cái nhìn ngược lại của chúng ta có trong thế giới Tây phương. Và như vậy, khi bạn chiêm nghiệm để tạo ra một nền văn hóa của sự đổi mới, để truyền cảm hứng cho những người tốt nhất và sáng nhất của bạn để đổi mới. Trước tiên bạn phải khuyến khích việc theo đuổi sự không hoàn hảo. Điều này không có nghĩa là chấp nhận thất bại. Nó có nghĩa là để nắm bắt học tập. Các nhà sáng tạo không có ý định thất bại từ ban đầu. Họ quyết định học hỏi, tìm tòi. Họ sử dụng sự không hoàn hảo như một phương tiện để kiểm tra các giả định của họ về những gì có thể. Và một ngày nào đó, họ sẽ có một sản phẩm hoàn hảo vào thời điểm đó.
Hãy
suy nghĩ về màu sắc có trong tự nhiên như xanh, xám, tông màu đất và rỉ sét. Điều
này tạo ra một bầu không khí yên bình và hài hòa. Wabi-sabi không có nghĩa là
ôm lấy sự lộn xộn, mà là "có suy nghĩ và làm việc đằng sau nó, không bỏ
bê." Một ấm trà tinh tế không thể tỏa sáng nếu nó được nằm
trong một tủ chất chứa đầy nghẹt những những vật thể khác; mà là bạn phải cần
chuẩn bị một không gian để bạn có thể cho nó đứng ở một chỗ riêng và thực sự
đánh giá cao nó mỗi khi bạn đi qua đi lại. Mọi đồ vật trong nhà bạn phải đẹp, hữu
ích, hoặc cả hai trong nghĩa wabi-sabi của bạn!
Sự
chào đón sự không hoàn hảo này trong cuộc sống của bạn là trọng tâm của khái niệm
wabi-sabi của Nhật Bản, có nghĩa là "vô thường, không hoàn hảo và không đầy
đủ." "Wabi" mô tả sự sáng
tạo của vẻ đẹp hoàn hảo thông qua việc bao gồm các loại hoàn hảo đúng, chẳng hạn
như một bất đối xứng trong một chén sứ thủ công (tương phản với độ chính xác của
chén làm bằng máy). “Sabi” phản ánh loại vẻ đẹp phát triển theo độ tuổi, chẳng
hạn như sự xuất hiện của quá trình oxy hóa bề mặt của một bức tượng đồng theo
thời gian!
Thông
thường, wabi-sabi được áp dụng cho các nguyên tắc thiết kế, chẳng hạn như tạo
không gian sống để tránh các phòng khách trùng hợp với nhau vào những năm 1940
hoặc '50. Điều này bao gồm việc tập trung vào các vật dụng không đối xứng bạn sẽ
tìm thấy trong tự nhiên như ghế bằng gỗ thủ công, sự rủ xuống tự nhiên của một
cánh hoa khô trong một chiếc bình, hoặc một chiếc túi da mòn đã đi theo bạn
trong suốt một thời gian dài trong tuổi thiếu niên v.v…
Nhưng
không phải tất cả wabi-sabi đều có chủ ý. Thiên nhiên là nguồn tốt nhất của thẩm
mỹ wabi-sabi. Và khi bạn hòa hợp với thế giới bên ngoài, bạn bắt đầu thấy
wabi-sabi ở những nơi khó xảy ra nhất. Đó là:
·
Các
vết nứt trong vỏ cây, một dấu hiệu của sự trưởng thành khỏe mạnh;
·
Hoặc
các vết nứt cằn cỗi trên khuôn mặt của chúng ta khi chúng ta già đi;
·
Hoặc
nét mặt rám nắng, tự tin khi chúng ta đạt được sự khôn ngoan trên suốt quảng đường
dài;
Và
Krishnamurti đi sâu hơn, nói rằng linh hồn
chúng ta đều được cấu thành bằng cùng một loại giấy báo, xuất phát từ các nếp gấp
trong bài báo và qua thời gian từ từ được gấp lại thành những nếp và khi mở ra,
thì đó là những trải nghiệm của chính bạn trong suốt cuộc sống.
LB5: Những điều anh Truyết vừa nói trên nghe
như là những lời của một thiền sư vậy, rất tiếc vì thời lượng có hạn, xin anh
Truyết đúc kết cho thính giả của Radio VVA 1600 AM nghe những gì còn anh mà anh
muốn chia xẻ trong câu chuyện triết lý của sự bất toàn wabi-sabi hôm nay.
MTT5:
Thưa cô LB, có thể nói kết luận câu chuyện Wabi-sabi hôm nay trong đời thường
là:” Nếu nói về sự 'không hoàn hảo' thì có
thể lấy ngay trường hợp Việt Nam Cộng Hòa làm ví dụ là rất phù hợp. Miền Nam từng
nức tiếng là Hòn Ngọc Viễn Đông tức là VNCH, một đất nước xinh đẹp, tự do, phồn
thịnh rồi, phải không ạ? Trước khi bị CS cướp nước, cũng có nhiều điều tiếng
này nọ chê bai, chỉ trích nền Tự do, Dân chủ và các vị lãnh đạo của Nước VNCH.
Nhưng đến hôm nay, sau 51 năm nhìn lại, thì cũng chính các vị chê bai đấy, kể cả
các vị từng 'Ăn cơm Quốc gia, thờ ma CS', thì hầu hết đều nhìn nhận VNCH dù "không hoàn hảo" nhưng đã rất
đẹp, rất Tự do, Dân chủ đấy sao??!!”
Người
Nhật có một lý lẽ sống rất hay. Đó là Sá tịch, hay còn gọi là Wabi - sabi (わび・さび,
侘・寂), tức là Thô -Tịch, triết lý về việc đề
cao sự không hoàn mỹ, tìm thú vui và sự an nhiên trong tình trạng không hoàn hảo,
là khái niệm về sự bất đối xứng, sự thô ráp, sự lược giản hoá, sự cần kiệm, sự
khắc khổ, sự khiêm nhường, sự thân thiện, và sự am tường tính nguyên vẹn đơn sơ
mà cách tự nhiên và vạn vật vận hành.
Đó là triết lý để đi tìm nét đẹp (Mỹ) trong sự không hoàn hảo (Bất toàn), như việc họ không vứt bỏ cái ché bể, mà gắn những mảnh vỡ lại, coi những vết nứt đó là nét đẹp riêng mà những vật khác không thể có được. Họ hướng tới việc sử dụng những vật dụng tự nhiên, thô ráp, gồ ghề, giản đơn để cảm nhận cái đẹp của thiên nhiên.
Một
sự tốt đẹp hoàn toàn, không một chút khiếm khuyết nào dù là nhỏ nhất, ta gọi
cái đó là hoàn hảo. Về nguyên
thủy, sự hoàn hảo không tồn tại. Có một sự thật là vạn vật, kể cả
con người, dù có đang ở trạng thái tốt nhất thì cũng đang "hỏng" dần,
"cũ" dần theo thời gian. Vật dụng cũ đi, sự sắc nét phai nhạt dần,
con người cũng già đi, nhan sắc, thanh xuân mất dần. Bạn không thể cưỡng lại được
vì đó là quy luật tự nhiên về Sinh - Lão - Bệnh - Tử, Sinh - Trụ - Hoại - Diệt.
Nếu Bạn còn vướng chấp vào sự hoàn hảo, Bạn sẽ không thể chịu được, bị giày vò
trong đau khổ, không muốn nhìn gương, không muốn ra đường gặp ai. Không có
"bất hủ" trên đời này.
Vì
vậy, xin hãy chấp nhận sự bất toàn của dân tộc để làm kim chỉ nam cho những hướng
mới trong việc mưu tìm sự toàn bích tương đối trong cái bất toàn…
Mai Thanh Truyết
Houston, Mùa Phật đản 2026
