Cộng đồng Người Việt Quốc gia hay Cộng đồng Người Việt

 

Thông thường, một khi nói về danh xưng của các hội đoàn quân đội, hội đoàn đồng hương, cựu học sinh, sinh viên, các cơ quan hành chánh, quản trị cũ, thời Việt Nam Cộng Hòa người Việt khắp nơi thường hay gắn thêm  chữ "quốc gia", thí dụ như “Cộng đồng Người Việt Quốc gia Houston và Vùng Phụ cận”.

 

Nhưng sau 51 năm tị nạn tại các quốc gia tự do trên thế giới, hiện tại, chúng ta thấy, chữ “quốc gia” ngày càng vắng bóng trên các danh xưng ở hội đoàn… Người viết xin tự đặt câu hỏi vì sao? Và cũng xin tự giải thích lý do tại sao theo suy nghĩ chủ quan của mình dưới đây.

 

Đời sống chính trị và xã hội của cộng đồng người Việt toàn cầu luôn có sự co giãn. Khi một dòng chảy chuyển dịch về hướng phi chính trị hóa (không muốn nói đến…hòa nhập bản địa), thì tự khắc sẽ xuất hiện một suy nghĩ ngược lại nhằm tái chính trị hóa. Việc thêm hay bớt chữ "Quốc gia" thực chất là hai mặt của một đồng xu, phản ánh sự phân cực và tính đa dạng nằm trong suy nghĩ của các thế hệ người Việt hiện nay trước các vấn đề lịch sử và tương lai của đất nước.

Khái niệm “quốc gia” mang những ý nghĩa, tâm lý, cảm xúc và diễn đạt rất khác nhau giữa người Việt hải ngoại thế hệ thứ nhất, những người rời đất nước quanh mốc 30/4 năm 1975, và thế hệ người Việt sinh sau năm 1975, bao gồm cả người lớn lên trong nước lẫn thế hệ thứ hai sinh ra ở nước ngoài. Sự khác biệt này được định hình bởi ký ức lịch sử, không gian địa lý và điều kiện giáo dục.

 

Trong quá khứ, nước Việt Nam đã có tên chính thức là "Quốc gia Việt Nam" ra đời vào ngày 8 tháng 3 năm 1949 tại điện Élysée, Paris . Danh xưng “Quốc gia Việt Nam” (tiếng Pháp: État du Viêt Nam) từng là tên gọi chính thức của một chính thể tồn tại trong giai đoạn từ năm 1949 đến năm 1955. Dưới đây là một số tin tức về thời kỳ này:

·         Chính thể này được thành lập vào năm 1949 dựa trên Hiệp định Élysée ký kết giữa Tổng thống Pháp Vincent Auriol và Cựu hoàng Bảo Đại với tư cách là Quốc trưởng. Đây là giải pháp chính trị mà Pháp đưa ra trong bối cảnh cuộc Chiến tranh Đông Dương đang diễn ra để đối trọng với chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch cs Hồ Chí Minh lãnh đạo.

·         Lãnh thổ và Thủ đô: Quốc gia Việt Nam tuyên bố chủ quyền trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, nhưng trên thực tế chỉ kiểm soát được các vùng đô thị lớn và vùng do quân đội Pháp chiếm đóng. Thủ đô chính thức đặt tại Sài Gòn, tuy nhiên Quốc trưởng Bảo Đại phần lớn thời gian sống và điều hành công việc tại Tổng hành dinh ở Đà Lạt.

·         Quốc kỳ và Quốc ca: Chính thể này sử dụng lá cờ vàng ba sọc đỏ làm Quốc kỳ, và bài hát "Tiếng gọi công dân" (nguyên bản là bài Sinh viên hành khúc của Lưu Hữu Phước được sửa lời) làm Quốc ca.

·         Chấm dứt hoạt động: Vào tháng 10 năm 1955, Thủ tướng Ngô Đình Diệm tổ chức cuộc Trưng cầu dân ý truất phế Quốc trưởng Bảo Đại. Sau khi chiến thắng, ông Ngô Đình Diệm tuyên bố giải thể chính thể Quốc gia Việt Nam để thành lập nên Việt Nam Cộng hòa (thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa).

***

 

Dưới góc nhìn cá nhân, cả hai xu hướng này, bỏ chữ hay thêm chữ "Quốc gia", thực ra đều là những phản ứng thích nghi hoàn toàn hợp lý của con người trước những nhu cầu thực tế khác nhau trong cùng một giai đoạn lịch sử. Chúng là hai mặt của một quá trình phát triển tự nhiên trong cộng đồng:

 

Xu hướng "Bỏ chữ" hay “Hướng ngoại”

Sự thích nghi vì sinh tồn và hội nhập. Dưới góc nhìn xã hội học, một cộng đồng di dân muốn phát triển bền vững ở nước sở tại qua nhiều thế hệ thì bắt buộc phải đi qua quá trình bản địa hóa và phi chính trị hóa dần các hoạt động dân sinh.

Hợp với quy luật phát triển: Việc các hội đoàn bỏ chữ "Quốc gia" để đổi thành các tên gọi thuần túy mang tính địa lý hay văn hóa là một bước đi thực tế. Nó giúp họ hòa nhập sâu vào hệ thống pháp lý, giáo dục và tài trợ của nước bản xứ, đồng thời mở rộng vòng tay đón nhận thế hệ trẻ vốn có tư duy cởi mở và toàn cầu hóa.

Về căn tính và bản chất: Đây không phải là sự phản bội quá khứ, mà là cách họ chuyển dịch năng lượng từ "giữ gìn một danh xưng chính trị" sang "bảo tồn những giá trị cốt lõi" như ngôn ngữ, văn hóa, sự thịnh vượng của cộng đồng trên đất khách.

 

Xu hướng "Thêm chữ"

Sự thích nghi vì bảo tồn lập trường hay “Hướng Nội”

Ngược lại, tư tưởng và lý tưởng chính trị là những giá trị có sức sống rất mãnh liệt. Khi một số thành phần cộng đồng chuyển dịch sang xu hướng thực tế, phi chính trị như đã nói trên, thì tự khắc sẽ có một số thành phần khác cảm thấy cần phải đứng ra đại diện để giữ gìn ngọn lửa ý thức hệ.

 

Đối với người Việt hải ngoại thế hệ thứ nhất: "Quốc gia" là Chính nghĩa, là Cội nguồn chia cắt và Nỗi hoài niệm mất nước. Còn đối với thế hệ ra đi từ cuộc chiến hoặc ngay sau năm 1975, chữ "quốc gia" mang sức nặng của lịch sử, chính trị và căn tính. Đó là ký ức thương đau! Trong ngôn ngữ của miền Nam trước năm 1975, chữ "Quốc gia" được dùng để phân biệt với "Cộng sản". Khi họ nói "người Việt Quốc gia" hay "chính nghĩa Quốc gia", chữ này mang hàm ý chỉ thể chế tự do, gắn liền với di sản của Việt Nam Cộng hòa. "Quốc gia" đối với họ không phải là một khái niệm địa lý trừu tượng, mà là một vùng trời kỷ niệm đã mất. Nó gắn liền với căn nhà, mảnh ruộng, con phố cũ và những biến cố đau thương của làn sóng di cư như vượt biên, trại tị nạn, hay các chương trình HO, ODP.

 

Họ có xu hướng gìn giữ tiếng Việt, phong tục và lối sống của giai đoạn trước năm 1975 như một cách bảo tồn "quốc gia" trong lòng mình, độc lập và đối lập với thực thể chính trị đang quản lý đất nước hiện tại là đảng Cộng sản.

 

Đối với người Việt sinh sau năm 1975: "Quốc gia" là lãnh thổ, là căn tính đa văn hóa và có suy nghĩ (mindset) toàn cầu. Thế hệ sinh sau năm 1975 không có trải nghiệm trực tiếp về cuộc chiến hay sự chia cắt đất nước. Khái niệm "quốc gia" của họ được chia thành hai nhóm rõ rệt:

·        

Người trẻ lớn lên trong nước (hoặc di cư muộn theo diện du học, định cư kinh tế): Đối với họ, quốc gia là thực thể địa lý - chính trị hiện hữu, là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, với biên giới, hộ chiếu, luật pháp và sự phát triển kinh tế mà họ nhìn thấy hàng ngày. Họ nhìn nhận "quốc gia" qua thành tựu thể thao, vị thế kinh tế, du lịch hoặc sự hiện diện của văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới. Chữ "quốc gia" mang tính thực tế và ít bị chi phối bởi lăng kính ý thức hệ của quá khứ.

 

·         Người Việt thế hệ thứ hai sinh ra và lớn lên ở hải ngoại: Cần phân biệt hai loại người trẻ dưới đây: - Lớp con cái đi theo cha mẹ trong giai đoạn di tản năm 1975: Đối với những người trẻ này, "quốc gia" (Việt Nam) là nơi ông bà, cha mẹ mình sinh ra, một vùng đất mang tính biểu tượng của cội nguồn, đồ ăn ngon, và những nét văn hóa độc đáo, riêng biệt, có nhiều đặc thù và hoàn toàn khác với văn hóa đang hiện diện trong nước.

 

·         Một số người trẻ thế hệ thứ 2 hay 3 có suy nghĩ về khái niệm "Quốc gia kép" (Hyphenated Identity): Họ tự định nghĩa mình là người Mỹ gốc Việt, Úc gốc Việt, hay Pháp gốc Việt. Quốc gia về mặt pháp lý và nghĩa vụ công dân của họ là nước sở tại, còn "quốc gia Việt Nam" là một phần căn tính văn hóa được họ chủ động tìm kiếm và giữ gìn. Họ tiếp cận lịch sử bằng sự tò mò, mong muốn thấu hiểu tổn thương của cha mẹ hơn là mang theo sự thù hận hay chia rẽ.

 

Tóm lại, nếu đối với thế hệ thứ nhất, chữ "quốc gia" là một mảnh giang sơn gắn liền với lý tưởng và nỗi đau tách rời, thì đối với thế hệ sinh sau năm 1975, "quốc gia" đã chuyển mình thành một khái niệm rộng mở hơn, nơi đó có thể là mái nhà họ đang sống, hoặc là chiếc chìa khóa văn hóa giúp họ trả lời câu hỏi: "Tôi là ai?" trong một thế giới đa cực và toàn cầu.

 

Phân tích rốt ráo từ hai xu hướng

 

Dưới góc nhìn phân tích dữ liệu và xã hội học, Xu hướng "Bỏ chữ" thực ra là một chương quan trọng trong cuốn sách lịch sử của bất kỳ cộng đồng di dân nào trên thế giới. Để có cái nhìn sâu hơn, chúng ta có thể ghi nhận nơi đây qua khái niệm về sự suy giảm theo thời gian của ký ức tập thể - Temporal Decay of Collective Memory. Khái niệm nầy có thể giải thích vì sao xu hướng này diễn ra và tầm ảnh hưởng lên thực tế của vấn đề.

 

* Thực tế xã hội: Ký ức về cuộc chiến năm 1975, sự mất mát giang sơn, hay nỗi đau vượt biên là những trải nghiệm mang tính trực tiếp và máu thịt của thế hệ thứ nhất. Nhưng đối với thế hệ thứ hai (sinh thập niên 80-90) và thế hệ thứ ba (Gen Z, sinh những năm 2000 trở đi), những sự kiện đó chỉ còn là lịch sử qua lời kể hoặc sách vở. Do đó, khi thế hệ trẻ dần tiếp nhận các hội đoàn trong cộng đồng, họ không có sự gắn kết cảm xúc đủ mạnh với những danh xưng mang nặng tính chính trị của quá khứ. Việc họ bỏ chữ "Quốc gia" không phải là hành động quay lưng với cha mẹ, mà chỉ đơn giản là họ không có "bộ lọc cảm xúc" giống như thế hệ đi trước.

 

* Áp lực từ "Hệ thống Hành chính và Tài trợ bản xứ" (Institutional Funding & Legality): Đây là một lý do rất thực tế mà ít người chú ý khi đứng ngoài cuộc. Tại các quốc gia như Mỹ, Úc, hay Canada, các hội đoàn người Việt đăng ký hoạt động dưới dạng tổ chức phi lợi nhuận (Non-profit hay 501(c)(3)). Để nhận được tiền tài trợ (grants) từ chính phủ bản xứ nhằm lo cho người già, dạy tiếng Việt cho trẻ em, hay tổ chức chợ Tết, các tổ chức này phải chứng minh họ là tổ chức phi chính trị (non-political) và phục vụ tất cả mọi người trong cộng đồng. Một danh xưng có chữ "Quốc gia" (vốn mang tính phân định thể chế chính trị rất rõ) đôi khi vô tình tạo ra rào cản pháp lý hoặc khiến các chính trị gia bản xứ e ngại khi đến tham dự hoặc ký duyệt ngân sách. Thay đổi tên thành một danh xưng thuần túy địa lý (ví dụ: Cộng đồng Người Việt tại Houston) giúp hội đoàn hoạt động hiệu quả, hợp pháp và dễ dàng nhận nguồn lực tài chính để nuôi sống cộng đồng hơn.

 

* Sự chuyển dịch căn tính từ "Người lưu vong" sang "Công dân bản địa gốc Việt":

Thế hệ 1 - Người lưu vong: Tâm thế của họ khi mới sang là giữ gìn tổ chức như một "chính phủ/cộng đồng lưu vong" để chờ ngày trở về hoặc giữ vững chính nghĩa cũ.

 

Thế hệ sau - Công dân: Họ đã là công dân chính thức của nước sở tại. Họ đấu tranh cho quyền lợi của người Mỹ gốc Việt, người Úc gốc Việt ngay tại nghị trường của nước họ đang sống. Do đó, danh xưng của họ cần phải phản ảnh vị thế mới này. Họ cần một cái tên nói lên rằng: "Chúng tôi là một cộng đồng sắc tộc vững mạnh, đóng góp vào đất nước này, chứ không phải là những người tạm cư mang tâm thế hoài niệm quá khứ."

 

Xu hướng "Bỏ chữ" chính là biểu hiện của một cộng đồng đã trưởng thành và bám rễ sâu vào lòng xã hội bản xứ. Nó cho thấy chiếc thuyền cộng đồng đã vượt qua giai đoạn khắc nghiệt của sự sống còn, tị nạn để bước vào giai đoạn ổn định và xây dựng và phát triển cộng đồng, khẳng định vị thế công dân trong quốc gia hiện đang cư ngụ và sống cùng. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của xu hướng này là làm sao để vừa trẻ hóa, vừa hội nhập mà không làm tổn thương tinh thần của thế hệ cha anh, những người đã dùng cả cuộc đời và xương máu để giữ gìn hai chữ "Quốc gia" đó.

 

Khi kết hợp cả hai xu hướng đối lập này, một bên là phi chính trị hóa để hội nhập (Bỏ chữ) và một bên là tái chính trị hóa để bảo tồn lý tưởng (Thêm chữ), chúng ta sẽ thấy một bức tranh toàn cảnh rất sống động về trạng thái tâm lý và cấu trúc của cộng đồng người Việt toàn cầu hiện nay. Sự kết hợp này tạo ra một quy luật cân bằng tự nhiên trong xã hội học, phản ảnh qua ba điểm mấu chốt sau:

 

1-    Quy luật "Bình thông nhau" của Ý thức hệ (The Equilibrium of Ideology): Trong bất kỳ một cộng đồng sắc tộc nào, năng lượng chính trị và nhu cầu bảo tồn căn tính lịch sử không bao giờ tự nhiên mất đi. Khi các hội đoàn dân sinh lâu năm chọn cách bỏ chữ "Quốc gia" để hướng ngoại (hội nhập hành chính, làm kinh tế, thu hút giới trẻ bản địa), họ vô tình để lại một "khoảng trống" về mặt trận ý thức hệ. Ngay lập tức, quy luật cân bằng sẽ kích hoạt và tác động lên các tổ chức mới (như Hội đồng Liên kết Quốc nội - Hải ngoại) sẽ xuất hiện và thêm chữ "Quốc gia" vào danh xưng để lấp đầy khoảng trống đó. Nói cách khác, hai xu hướng này không triệt tiêu nhau mà nương tựa vào nhau để tồn tại. Hội đoàn phi chính trị lo phần "xác" (an sinh, đời sống, hội nhập cho cộng đồng), còn hội đoàn chính trị giữ phần "hồn" (ký ức lịch sử, lập trường lý tưởng).

2-    Sự phân tách vai trò rõ rệt qua việc Hội nhập sắc tộc vs. Đấu tranh chính trị:

Sự kết hợp này định hình lại cấu trúc của cộng đồng người Việt hải ngoại thành hai nhánh chuyên biệt thay vì gộp chung như trước đây: Nhánh Hội nhập (Bỏ chữ): Định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số (Ethnic Minority) vững mạnh trong lòng nước sở tại. Sứ mệnh của họ là làm sao để người Việt có tiếng nói tại nghị trường Mỹ, Úc, Canada; làm sao để giữ tiếng Việt cho thế hệ thứ 3; làm sao để tổ chức Tết thật lớn. Họ chọn sự trung tính để đi đường dài. Còn Nhánh Đấu tranh (Thêm chữ): Định vị mình là một thực thể chính trị phản biện (Political Dissident / Opposition). Sứ mệnh của họ không còn là lo chuyện an sinh bản xứ nữa, mà là tập trung nguồn lực, liên kết dòng tư tưởng tự do giữa hải ngoại và quốc nội để hướng về tương lai chính trị của Việt Nam.

3-    Thách thức lớn nhất: Sự phân rã thế hệ và nguy cơ xung đột nội bộ: Sự tồn tại song song của hai xu hướng này tạo ra một bài toán hóc búa cho cộng đồng, thế hệ trẻ hải ngoại và những người chọn xu hướng thực tế nhìn nhóm "Thêm chữ" là những người cực đoan, hoài niệm, nặng nề quá khứ. Ngược lại, nhóm giữ lập trường "Quốc gia" cứng rắn nhìn nhóm "Bỏ chữ" như những người mất gốc, thỏa hiệp, hoặc phai nhạt lý tưởng.

 

Vì vậy, giải pháp lý tưởng là Cộng đồng chỉ có thể mạnh khi hai nhóm này hiểu được vai trò của nhau. Nhóm "Bỏ chữ" cần tôn trọng lịch sử và xương máu của cha anh để không làm tổn thương thế hệ đi trước. Nhóm "Thêm chữ" cần hiểu rằng việc hội nhập và làm kinh tế, giữ gìn văn hóa của giới trẻ chính là cách bền vững nhất để nuôi dưỡng nội lực cho hai chữ Việt Nam.

 

Dưới góc nhìn xã hội học, bất kỳ cộng đồng di dân tị nạn nào trên thế giới như người Cuba ở Miami, người Do Thái, hay người Armenia sau khi trải qua mốc 50 năm đều sẽ đi qua giai đoạn này.

 

Sự giản lược từ ngữ, bỏ chữ “Quốc gia” trong danh xưng cho thấy cộng đồng người Việt hải ngoại đang bước vào giai đoạn bản địa hóa hoàn toàn. Họ không còn nhìn nhận tổ chức của mình như một "văn phòng đại diện của một thể chế cũ đang lưu vong", mà định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số vững mạnh, có tiếng nói và có đóng góp trực tiếp vào dòng chảy chính trị - xã hội của quốc gia sở tại.

 

Suy nghĩ cá nhân

 

Việc lấy chữ "Quốc gia" ra khỏi danh hiệu có thể gây chạnh lòng cho thế hệ đi trước vì chạm vào vết thương quá khứ, nhưng đó là sự thích nghi cần thiết để chiếc thuyền cộng đồng có thể chở thêm những người trẻ tuổi hướng về tương lai. Cội nguồn và lịch sử của một dân tộc không nằm ở cái tên trên giấy tờ, mà nằm ở dòng máu, ngôn ngữ và sự gắn kết của những con người trong cộng đồng đó.

 

Cũng có những cộng đồng người Việt, trước đây không có chữ "quốc gia", nhưng gần đây lại mang chữ quốc gia gắn vào. Hiện tượng một số tổ chức điển hình như "Hội đồng Liên kết Người Việt Quốc Nội và Hải Ngoại" quyết định gắn thêm chữ “Quốc Gia” vào sau cụm từ "Người Việt" là một động thái mang tính khẳng định lập trường chính trị và định vị căn tính rất rõ ràng.

 

Nếu như việc các hội đoàn đời cũ bỏ chữ "Quốc gia" xuất phát từ nhu cầu trẻ hóa và bản địa hóa, thì việc các tổ chức mới thêm chữ này vào lại phản ảnh những động cơ hoàn toàn ngược lại, có tính cách dứt khoát. Cụm từ "Người Việt Quốc Gia" trong trường hợp các tổ chức liên kết hải ngoại - quốc nội mang một thông điệp chính trị rất cụ thể:

 

·         Phân định ranh giới: Chữ "Quốc gia" ở đây được dùng như một tính từ để nhấn mạnh rằng tổ chức này đại diện cho những người Việt đấu tranh cho lý tưởng tự do, dân chủ, đa nguyên và độc lập và đối lập với thể chế Cộng sản hiện tại trong nước.

·         Kế thừa biểu tượng: Việc gắn thêm chữ này là cách họ khẳng định sự nối tiếp tinh thần của dòng tư tưởng "Quốc gia", gắn liền với biểu tượng lá cờ vàng ba sọc đỏ. Họ muốn bảo đảm rằng, dù có liên kết với các thành phần ở "Quốc nội", tổ chức vẫn giữ vững lập trường chính trị nguyên thủy của một cộng đồng tị nạn hải ngoại chứ không bị hòa tan.

 

Khi một số hội đoàn lớn ở hải ngoại dần loại bỏ yếu tố chính trị để chuyển sang làm công tác xã hội và dân sinh thuần túy, những người giữ lập trường cứng rắn sẽ có cảm giác "mất đi trận địa ý thức hệ". Vì vậy, việc thành lập hoặc bổ túc thêm chữ "Quốc gia" vào tên gọi giống như một tiếng gọi tập hợp. Nó giúp tổ chức nhanh chóng thu hút và gom tụ những cá nhân, đoàn thể có chung xu hướng chính trị mạnh mẽ ở cả trong lẫn ngoài nước. Hành động nầy đóng vai trò như một bộ lọc thành viên. Ai chấp nhận tham gia vào một tổ chức có chữ "Người Việt Quốc Gia" tức là đã tự xác định lập trường dấn thân của mình, giúp tổ chức đồng nhất về mặt tư tưởng ngay từ đầu.

 

Sự xuất hiện của sự kết hợp "Quốc nội" + "Hải ngoại" + "Quốc gia" trong một danh xưng trên thể hiện một tham vọng hoặc hướng đi mới như, trước đây, tư tưởng "Quốc gia" phần lớn chỉ ở trong cộng đồng hải ngoại thế hệ thứ nhất; khi gắn chữ "Quốc gia" vào mô hình liên kết "Quốc nội và Hải ngoại", phải chăng, tổ chức này muốn gửi đi thông điệp: Tinh thần Quốc gia qua lý tưởng tự do, không chỉ có ở nước ngoài, mà đang âm thầm hiện diện và kết nối với cả những lực lượng bất đồng chính kiến hoặc mong muốn thay đổi ở ngay trong lòng Việt Nam.

 

Kết luận - Hội nhập sắc tộc vs. Đấu tranh chính trị

 

Sự kết hợp giữa hai cung cách hội nhập này định hình lại cấu trúc của cộng đồng người Việt hải ngoại thành hai nhánh chuyên biệt thay vì gộp chung như trước đây:

 

Nhánh Hội nhập (Bỏ chữ): Định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số (Ethnic Minority) vững mạnh trong lòng nước sở tại. Sứ mệnh của họ là làm sao để người Việt có tiếng nói tại nghị trường Mỹ, Úc, Canada; làm sao để giữ tiếng Việt cho thế hệ thứ 3; làm sao để tổ chức Tết thật lớn. Họ chọn sự trung tính để đi đường dài, theo hướng suy nghĩ tích cực của người viết. Tuy nhiên, có một câu hỏi nhỏ được đặt ra là, từ nguyên ủy, cộng đồng Houston có tên là “Cộng đồng Người Việt Quốc gia Houston và Vùng Phụ Cận”. Trong nhiệm kỳ hiện tại (2026), bảng hiệu ở trụ sở Cộng đồng đường Bellaire ghi là: “Trung tâm Sinh hoạt Cộng đồng Việt Nam”… không có chữ “Quốc gia”. Hy vọng, Ban đại diện cộng đồng đương nhiệm có cùng suy nghĩ như người viết khi bỏ chữ “Quốc gia”.

 

Nhánh Đấu tranh (Thêm chữ): Định vị mình là một thực thể chính trị phản biện (Political Dissident / Opposition). Sứ mệnh của họ không còn là lo chuyện an sinh bản xứ nữa, mà là tập trung nguồn lực, liên kết dòng tư tưởng tự do giữa hải ngoại và quốc nội để hướng về tương lai chính trị của Việt Nam.

 

Sự tồn tại song song của hai xu hướng này không phải là điều gì bất thường, mà nó phản ánh tính đa dạng và sống động của một cộng đồng. Nó cho thấy sau hơn 50 năm, người Việt dù ở đâu cũng không còn là một khối đồng nhất một chiều, mà đã có những hướng đi, những góc nhìn và những cách tự định nghĩa bản thân rất khác nhau để phù 

hợp với sứ mệnh mà họ tự lựa chọn.

 

Sau cùng, cộng đồng chỉ có thể mạnh khi hai nhóm này hiểu được vai trò của nhau. Nhóm "Bỏ chữ" cần tôn trọng lịch sử và xương máu của cha anh để không làm tổn thương thế hệ đi trước. Nhóm "Thêm chữ" cần hiểu rằng việc hội nhập và làm kinh tế, giữ gìn văn hóa của giới trẻ chính là cách bền vững nhất để nuôi dưỡng nội lực cho hai chữ "Việt Nam" không cộng sản.

 

Mai Thanh Truyết                                            

Con đường Việt Nam

Houston – Tháng 9-2026

 

 Có phải sức "ì" của Đảng làm chậm lại các nhịp cầu nối Bắc – Nam?

 

Có thể nói rằng “sức ì” của hệ thống hiện nay là một trong những yếu tố làm tiến trình mở rộng tự do ở Việt Nam diễn ra chậm hơn so với nhu cầu của một xã hội mở, đặc biệt đối với giới trẻ, thế hệ Gen Z Việt. Nhưng vấn đề không hoàn toàn đơn giản theo kiểu: “Đảng muốn ngăn cản tự do, còn tuổi trẻ muốn tự do.” Thực tế phức tạp hơn nhiều. “Sức ì” của một hệ thống lâu năm là có thật.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã lãnh đạo đất nước nhiều thập niên, đi qua chiến tranh, khủng hoảng, cấm vận, và phát triển kinh tế. Một hệ thống tồn tại lâu như vậy thường hình thành một bộ máy hành chính lớn, văn hóa kiểm soát, tâm lý sợ rủi ro, và thói quen ưu tiên ổn định hơn thay đổi. Do đó, nhiều cải cách về pháp lý, giáo dục, báo chí, xã hội dân sự, quyền công dân thường tiến triển rất chậm. Không hẳn vì mọi người trong hệ thống đều chống tự do, mà vì bộ máy lớn và cằn cỗi thường sợ mất kiểm soát khi thay đổi quá nhanh. Đó là quy luật gần như phổ biến ở mọi chế độ chính trị độc đảng lâu đời.

Giữ ổn định thể chế của đảng là không thể nào “kẹp” dân như nhận định gần đầy của ký giả Carl Dickinson, nhân dịp Tô Lâm tham dự Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc tháng 9 vừa qua như sau: “Bất kỳ ai trở về Việt Nam — dù là người Việt hải ngoại, khách du lịch hay doanh nhân nước ngoài — đều nhanh chóng nhận ra một điều: đất nước đang bị siết chặt kiểm soát chứ không hề nới lỏng. Mô hình nhà nước công an trị không phải là một cách nói hình tượng; mà đó chính là cơ chế vận hành thực tế. Bạn cảm nhận được điều đó tại sân bay, trong khách sạn, qua các thủ tục giấy tờ, hay trong những cuộc trò chuyện bâng quơ khi quan sát xung quanh. Nó hiện hữu trong các khoản phạt giao thông, giấy triệu tập, những buổi "làm việc" với cơ quan chức năng, những lời cảnh cáo và cả sự tự kiểm duyệt âm thầm. Bạn cảm nhận được điều đó qua cách mọi người hạ thấp giọng khi nhắc đến chuyện chính trị, nhưng lại không hề e ngại khi phàn nàn về lực lượng công an.”

Và bạn có thể thấy điều đó qua các con số: Điều 331 về tội "lợi dụng các quyền tự do dân chủ"; Điều 117 về tội tàng trữ, phát tán "tài liệu chống phá nhà nước". Người ta bị bỏ tù vì các bài đăng trên Facebook, vì những PDF, vì những nội dung châm biếm, các công trình nghiên cứu, hay thậm chí là vì những tin nhắn riêng tư. Hàng ngày, người dân bị triệu tập đến các buổi "làm việc" chỉ vì muốn kiến nghị chính quyền về vấn đề thu hồi đất đai hoặc các vụ bê bối tham nhũng của ngân hàng. Những vụ bắt giữ diễn ra liên tục ở mọi cấp bậc trong Đảng. Một bầu không khí chính trị ngày càng trở nên ngột ngạt và nặng nề hơn theo từng tháng.”

Ngoài những điều ký giả Carl Dickinson nói ở trên, Đảng còn có nghị quyết 36, NQ 1334, NQ 23, NQ 25, cộng thêm “sư đoàn” 47, và hàng trăm ngàn dư luận viên sẵn sàng triệt hạ tất cả những mầm móng nào có thể gây tổn hại cho đảng.

Sức ì trên vẫn còn quá nặng nề! Làm sao Ông Tô Lâm có thể kêu gọi người Việt tại Mỹ 'gác lại quá khứ' và đóng góp cho Việt Nam được?

Điều đang thay đổi âm thầm ở Việt Nam

Ngày nay, người dân tiếp cận thông tin toàn cầu, giới trẻ học ở nước ngoài nhiều hơn, mạng lưới toàn cầu phá vỡ độc quyền thông tin, doanh nghiệp cần luật pháp minh bạch, xã hội dân sự dù hạn chế vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức.

Ngay cả trong bộ máy nhà nước cũng có thể tồn tại những người hiểu rằng, một xã hội sáng tạo cần không gian tự do hơn, khoa học cần phản biện, kinh tế hiện đại cần pháp quyền, và một quốc gia mạnh không thể chỉ dựa trên kiểm soát và độc đoán. Những thay đổi ấy thường không ồn ào, nhưng vì tích tụ lâu dài sức ì đã nói ở phần trên, cho nên cuộc hành trình về … phía tự do của đảng hầu như bế tắc(?)

 

Đối với Đảng cộng sản Việt, những lực cản trên rất lớn. Từ đó, khát vọng tự do tại Việt Nam hiện nay vẫn đối diện nhiều nỗi sợ như sợ hỗn loạn, sợ mất ổn định, sợ xung đột như một số nước khác, sợ bị ngoại lực thao túng, sợ trả thù ý thức hệ. Ngoài ra còn có lợi ích của bộ máy quyền lực, lợi ích nhóm, tâm lý quen phục tùng, văn hóa “im lặng để yên thân”, và sự phân hóa trong xã hội.

 

Vậy,

 

Đảng đã và chắc “sẽ khó” thay đổi, chúng ta sẽ PHẢI làm gì?

Thân mời các bạn trẻ nhập cuộc…

 

Mai Thanh Truyết

Houston – Cách mạng mùa Thu 2026

 Mật ngọt chết Ruồi – Miếng đỉnh chung!

Dư âm Nghị quyết 23 và 25

 

Người xưa có câu: “Mật ngọt chết ruồi.” Nhưng đối với con người, thứ “mật” đáng sợ nhất đôi khi không nằm trong lời nói ngọt ngào, mà nằm ở danh vọng, quyền lợi và cảm giác mình đang được trọng vọng. Đặt trong mức độ kêu gọi hòa giải và kết hợp của cộng sản qua mối quan hệ giữa Việt Nam với cộng đồng người Việt hải ngoại, câu chuyện nầy càng đáng để suy nghĩ, như chúng ta đã trao đổi trong suốt một tháng qua. Không phải để nghi ngờ tất cả. Mà để biết mở lòng nhưng vẫn mở mắt.

1-    Mật ngọt của lời nói

Con người ít khi bị thuyết phục bởi sự đe dọa lâu dài. Nhưng họ rất dễ mở lòng và chấp nhận trước những lời “xuôi tai, mềm lòng” như: - “Hòa hợp, hòa giải” - “Xóa bỏ hận thù” - “Cùng xây dựng đất nước” - “Quên quá khứ, hướng về tương lai” - “Đất nước cần sự đóng góp của mọi người” v.v. Những lời ấy, tự chúng không xấu. Ngược lại, chúng có thể rất đẹp và rất cần thiết nếu được áp dụng xuyên suốt, và “một cách thành tâm, toại chí” của những người quản lý quốc gia. Tiếc thay, những điều trên chưa hề xảy ra trên quê hương trong suốt hơn 51 năm qua.

Nhưng giá trị của chúng không nằm ở chỗ “nói hay đến đâu”, mà giá trị nằm ở cung cách chúng được thực hiện. Bởi vậy, câu hỏi cần đặt ra phải là: “Sau những lời hoa mỹ ấy, người ta sẵn sàng làm gì để chứng minh thiện chí?” Hòa giải thật sự phải đi cùng với sự tôn trọng cá nhân, và đối thoại thật sự phải chấp nhận quyền được khác biệt.

Vấn đề nằm ở câu hỏi là sau những lời nói ngọt ngào ấy, người ta thực sự muốn trao cho bạn điều gì, hay muốn lấy từ bạn điều gì? Nếu lời nói về hòa giải không đi kèm với sự tôn trọng, đối thoại bình đẳng và quyền được khác biệt, thì “mật” có thể chỉ là một phương tiện để tạo lòng tin. Nếu lời nói “cùng xây dựng đất nước”, mà vẫn song hành thiết lập “dữ liệu an ninh” người Việt trong và ngoài nước… thì làm sao … cùng xây dựng đất nước được? Nếu lời nói về “quên quá khứ, hướng về tương lai”, mà vẫn xua đuổi, ngăn cấm tuổi trẻ Gen Z mang những bó hoa tưởng niệm nạn nhân của một tai nạn chết người mà người gây tai nạn không bị truy tố, ở gốc cây số 55 ở Hà Nội! (Hiện nay, số của cây được “đổi tên” là số 11.)

Đối với một người từng có uy tín, có tên tuổi hoặc có một quá trình hoạt động độc lập, đôi khi sự hiện diện của họ có giá trị biểu tượng lớn hơn rất nhiều so với sự đóng góp thực tế của họ. Còn lời mời ấy có trở thành một cánh cửa thật sự hay không, cần được kiểm chứng bằng thời gian và hành động.

Còn đối với giới trẻ, Việt Nam cần một trái tim đủ rộng để hy vọng, và một lý trí đủ sáng để phân định rạch ròi về tuổi trẻ Gen Z. Họ chỉ muốn góp phần cho đất nước nhưng không để ai lấy mất tiếng nói của mình, và họ cũng muốn hòa giải nhưng dứt khoát không muốn đánh mất tuổi trẻ của chính mình như trong trường hợp “cây số 55”.

2-    Mật ngọt của quyền lực

Đây mới là điều đáng suy nghĩ hơn nữa. Có một thứ “mật” còn mạnh hơn lời nói. Đó là cảm giác được quyền lực công nhận. Một chính quyền hay một tổ chức có thể không cần bạn phải hoàn toàn đồng ý với họ. Đôi khi họ chỉ cần bạn bớt phản đối hay im lặng, hay từ từ hợp tác từng phần trong câu chuyện, trong chính sách, hoặc bạn xuất hiện trong một cuộc đối thoại với chánh quyền và lắng nghe, hoặc trở thành một biểu tượng rằng người đối lập trước đây nay cũng đã trở về ... với đảng!

Vì vậy, người ta có thể được tiếp đón rất nồng hậu và được ưu ái qua “rất nhiều vật chất” như hiện vật, nhà cửa, xe cộ đón đưa, những buổi tiệc “hoành tráng” khắp nơi; để rồi, sau cùng, người hưởng những đặc ân “mật ngọt” cũng đành phải bỏ của chạy lấy người như một ông tiến sĩ toán nổi tiếng ngày nào! Và đây không phải là một trường hợp đơn lẻ. Đã có biết bao con “ruồi người”/“ruồi Việt kiều” đã bị thanh bại danh liệt chỉ vì đã hưởng một muỗng mật ngọt của miếng đỉnh chung, vì những muỗng mật “đắng” của những người bên kia chiến tuyến.

Do đó, người khôn khéo phải tự hỏi, họ trân trọng con người tôi, hay họ cần tên tuổi và hình ảnh của tôi? Đó là ranh giới giữa hòa giải thật sự và sử dụng sự hòa giải như một công cụ chính trị chân chính hoặc chính trị trá hình?

3-    “Mật ngọt” không phải lúc nào cũng là thuốc độc

Muốn công bằng, chúng ta cũng phải nói điều ngược lại. Không thể vì đã từng thất vọng mà kết luận rằng mọi thiện chí đều là âm mưu. Một đất nước muốn nối lại khoảng cách với hàng triệu người Việt đang sống ở nước ngoài tất nhiên phải bắt đầu bằng những lời mời gọi, những chính sách mới và những cử chỉ tạo lòng tin cho dù, trong suốt hơn 51 năm qua, người Việt hải ngoại luôn luôn, và không có một ngoại lệ nào khác hơn là nạn nhân của những chính sách, nghị quyết trong quá khứ, từ nghị quyết 36, nghị quyết 1334, và mới đây nhứt, NQ23 và NQ25.

Xin nói ngay, không thể đòi hỏi cộng sản phải chứng minh tất cả mọi thứ trước khi chúng ta mở lòng, nhưng chúng ta cũng không nên mở lòng đến mức đánh mất khả năng phán đoán. Thiết nghĩ, thái độ đúng nhất là:

·         Mở lòng, nhưng không nhắm mắt;

·         Lắng nghe, nhưng không cả tin;

·         Góp ý, đóng góp, phê bình khách quan… trong những chính sách, dự án phát triển quốc gia, nhưng không đánh đổi phẩm giá.

Đó không phải là chống đối. Đó chính là điều kiện để có được một cuộc đối thoại có giá trị.

4- Thiện chí cần được kiểm chứng

Người có trí tuệ, người yêu nước thật sự… không sợ mật ngọt. Người khôn khéo không để mật ngọt làm mình mất khả năng phân biệt giữa thiện chí, sự chân thành, và sự cám dỗ…của mật! Đó chính là thái độ mà người Việt, cả trong nước lẫn hải ngoại, cần có trong giai đoạn mới, không sống mãi bằng hận thù, nhưng cũng không để khát vọng hòa giải biến mình thành người dễ bị dẫn dắt.

Hòa giải thật sự không sợ sự thật trước mắt. Người có thiện chí thật sự không sợ câu hỏi hay phê phán của người chung quanh, và một đóng góp cho dân tộc thật sự và trong sáng cũng không đòi hỏi người người đóng góp phải đánh mất chính mình.

Nhưng nếu cứ cẩn thận mãi căn cứ theo thuyết âm mưu, đến mức nghi ngờ khẳng quyết rằng mọi “mở cửa” đều là một cái bẫy, thì chính chúng ta … cũng rơi vào định kiến. Như vậy, công bình nhứt là cần điều chỉnh lại cho nhận định cá nhân mỗi chúng ta cần quân bình hơn là đặt câu hỏi:” Việt Nam hiện nay có thể đang “mở” thật, nhưng sự mở ấy còn là một quá trình cần được kiểm chứng”.

Một chế độ có thể mở ra, không phải chỉ bằng một cuộc cải cách lớn, mà bằng nhiều bước nhỏ trong sự thay đổi cách nhìn về người Việt hải ngoại như:

·         Chấp nhận nhu cầu tập hợp mọi nguồn lực dân tộc từ mọi phía, mọi khuynh hướng;

·         Mở rộng không gian tiếp xúc thật sự nghiêm chỉnh;

·         Giảm dần ngôn ngữ đối đầu, răn đe, quản lý, kiểm soát… hiện vẫn còn phảng phất trong hai nghị quyết mới nhứt vừa qua;

• Sẵn sàng nghe và tôn trọng những tiếng nói trước đây từng bị xem là đối lập.
• Có thực sự coi trí thức, chuyên gia và người Việt hải ngoại là đối tác của quốc gia, hay chánh yếu là một nguồn lực cần huy động nhằm phục vụ cho đảng?

Nếu những điều trên đang diễn ra, và diễn ra trong tình tự dân tộc thì quả thật không công bằng nếu chúng ta nói trước rằng tất cả chỉ là “mật ngọt”. Một quốc gia muốn thay đổi cũng cần có thời gian, và đôi khi, những người từng đứng ở hai phía phải cho nhau cơ hội để chứng minh thiện chí, nhứt là đối với những người đang nắm quyền lực trong nước cần phải … đi bước đầu!

5-    Cuối cùng nhưng dứt khoát

Nếu là một người khôn khéo không cần phải sợ mật ngọt và cũng không sống bằng ảo tưởng. Điều quan trọng là đừng để mật ngọt làm mất khả năng phân biệt giữa thiện chí và cám dỗ, tôn trọng và sử dụng, đối thoại và vận động, hòa giải và đồng hóa. Người Việt trong nước cũng như hải ngoại có lẽ đang đứng trước một lựa chọn khó hơn nhiều so với việc “tin” hay “không tin”. Đó là liệu mình có đủ tự tin, tự chủ, quyết tâm… để bước tới mà vẫn giữ được lập trường của chính mình hay không?

Thực sự, chúng ta không thể sống mãi bằng hận thù. Nhưng cũng không nên vì khát vọng hòa giải mà tự đánh mất khả năng đặt câu hỏi cho chính mình.

·         Hòa giải thật sự không sợ sự thật.

·         Thiện chí thật sự không sợ câu hỏi.

·         Đối thoại thật sự không sợ khác biệt.

 

Và một lời mời đóng góp thật sự cho dân tộc cũng không thể đòi hỏi người đóng góp phải từ bỏ lương tri, quá khứ hay nhân cách của mình.

6-    Riêng tôi

Riêng cá nhân người viết, nếu trong tương lai có một sự tiếp cận bằng những lời rất hoa mỹ, rất đường mật (?), tôi sẽ không mau nghi ngờ, nhưng cũng không nên vội tin tưởng những lời người đối thoại. Tôi sẽ bình thản trả lời: “Tôi sẵn sàng lắng nghe mọi thiện chí của quý “Ông”. Tôi cũng sẵn sàng đóng góp cho Việt Nam. Nhưng sự đóng góp của tôi phải dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, sự độc lập trong suy nghĩ và quyền được nói lên những điều tôi tin là sự thật.”

Vì tôi tin tưởng chính tôi, với tất cả lương tri và danh dự trải dài trong hơn 40 năm qua, tôi đã đi qua một cuộc đời đủ dài, có quan điểm riêng và một quá trình hoạt động riêng. Ở giai đoạn này, trong những ngày còn lại của cuộc đời, tôi có đủ can đảm để cho thiện chí của phía bên kia một cơ hội cho dù xác suất rất rất nhỏ, đồng thời đủ tỉnh táo để bảo vệ sự độc lập của mình. Tôi có thể đóng góp mà không cần biến mình thành một người làm chính trị, trong nhiều lãnh vực như: môi trường, giữ gìn nguồn nước sạch, lãnh vực giáo dục, sức khỏe và y tế cộng đồng, vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm, những vấn đề của Đồng bằng sông Cửu Long, cũng như những tác hại lâu dài của chiến tranh đối với môi trường và con người. Từ đó, tôi:

·         Hợp tác trong tinh thần tôn trọng lẫn nhau, dứt khoát không cần phải nhượng bộ;

·         Lắng nghe mà không phải im tiếng.

·         Đóng góp vì tương lai của tuổi trẻ Việt Nam mà không cần phải phủ nhận chính mình.

Nhưng có một điều tôi không thể đem ra trao đổi là chính con người tôi.

Tôi vẫn là tôi. Và nếu có một cánh cửa đang mở, tôi không muốn đứng mãi bên ngoài chỉ vì nghi ngờ. Tôi có thể bước đến, nhìn vào. Tôi có thể đối thoại. Nhưng tôi cũng sẽ quan sát thật kỹ là cánh cửa ấy mở ra để đón một người Việt Nam trở về đóng góp hay chỉ mở ra để người ấy bước vào, rồi phải để lại tiếng nói của mình ở bên ngoài?

Đó mới là điều cần thời gian trả lời.

Chờ xem!

 

Người con Việt – Mai Thanh Truyết

Houston – Tháng 9 - 2026