Câu chuyện đi bộ buổi sáng – Phần III

Từ Nhất nguyên đến Chánh niệm - Một bước chân, một đời người

 

Từ câu chuyện tôi đi bộ chỉ vì đi bộ, trong khi nhà tôi thích công viên này hơn công viên kia, ta có thể lần lượt suy ngẫm về Nhị nguyên, Nhất nguyên, rồi đi đến Chánh niệm.

Ba khái niệm này có liên quan với nhau, nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Tôi xin đi từng bước, bắt đầu từ chính những bước chân buổi sáng của tôi.

1- Bước đầu tiên: Nhị nguyên - Tôi và thế giới

Hãy hình dung một buổi sáng ở Houston. Tôi bước vào công viên và tự nhủ:

• Tôi là người đi bộ.
• Đây là con đường tôi đang đi.
• Kia là hàng cây, hồ nước và những giọt sương.
• Tôi thích công viên này hay công viên kia?

 

Trong cách nhìn này, ta phân biệt người quan sát với những gì được quan sát, người đi bộ với con đường, cái Tôi với thế giới bên ngoài. Sự phân biệt ấy hoàn toàn tự nhiên và cần thiết trong đời sống thường nhật. Nó giúp tôi chọn đường, tránh chướng ngại và bảo đảm an toàn.

Nhưng khi tâm trí liên tục so sánh, đánh giá và lựa chọn, đôi khi ta không còn chú ý đầy đủ đến những gì đang diễn ra ngay trước mắt. Ta đi qua một công viên đẹp mà tâm trí đã nghĩ đến công viên kế tiếp. Ta đang bước đi nhưng lại nghĩ về nơi mình muốn đến. Thân thể đang ở hiện tại, nhưng tâm trí có thể đang ở một nơi khác.

Đây là điểm khởi đầu để chúng ta suy ngẫm về chánh niệm.

2- Bước thứ hai: Nhất nguyên - Tôi không tách rời khỏi trải nghiệm

Bây giờ, hãy thử thay đổi cách cảm nhận. Tôi không cần tự nhủ rằng mình đang thực hành triết học hay thiền định. Tôi chỉ bước đi. Bàn chân chạm mặt đường. Gió thoảng qua khuôn mặt. Ánh sáng xuyên qua tán cây. Tôi nghe tiếng chim, cảm nhận hơi thở và nhịp chân của mình.

Nếu không quá bận tâm đến việc phân chia và đánh giá mọi thứ, tôi có thể cảm nhận người đi bộ, hành động đi bộ và khung cảnh chung quanh như những thành phần gắn bó trong cùng một trải nghiệm. Tôi không cần liên tục nghĩ: “Tôi đang ngắm thiên nhiên.”

Nhưng, tôi đơn giản đang sống giữa thiên nhiên.

Đó là cách diễn giải trải nghiệm mang tinh thần nhất nguyên; thay vì chỉ nhìn thế giới như những sự vật hoàn toàn tách biệt, ta nhận ra tính liên hệ và sự thống nhất trong kinh nghiệm sống.

Tuy nhiên, xin lưu ý một điểm triết học quan trọng, suy nghĩ nhất nguyên không tự động dẫn đến chánh niệm. Một người tin rằng vạn vật là một vẫn có thể đi bộ trong lúc tâm trí lang thang. Ngược lại, một người không theo bất kỳ học thuyết nhất nguyên nào vẫn có thể thực hành chánh niệm rất sâu sắc.

Vậy trong ta còn thiếu điều gì? Ta cần thực sự chú tâm vào các trải nghiệm đang diễn ra. Đó là bước tiếp theo.

3- Bước thứ ba: Chánh niệm - Biết rõ mình đang đi bộ

Chánh niệm, trong thực hành Phật giáo, không chỉ là sự hiện diện về mặt thể chất. Đó là khả năng nhận biết tương đối rõ ràng những gì đang xảy ra trong thân và tâm, ngay khi chúng đang xảy ra, với sự tỉnh thức thay vì phản ứng một cách máy móc.

Trong một buổi đi bộ, tôi có thể thực hành như sau:

·         Khi bước chân chạm đất: Cảm nhận bàn chân tiếp xúc với mặt đường. Không cần bước nhanh hơn hay chậm hơn chỉ để đạt một trạng thái đặc biệt.

·        

Khi hơi thở diễn ra: Nhận biết mình đang hít vào, thở ra. Không nhất thiết phải điều khiển hơi thở hay cố gắng làm cho tâm trí hoàn toàn trống rỗng.

·         Khi nhìn thấy thiên nhiên: Thấy màu xanh của lá, ánh sáng trên mặt hồ, giọt sương trên cỏ. Không cần biến mỗi cảnh vật thành một đối tượng để đánh giá đẹp hay xấu.

·         Khi tâm trí bắt đầu suy nghĩ: Có thể anh chợt nhớ một công trình môi trường còn dang dở, nghĩ đến gia đình hoặc dự tính chuyện ngày mai. Chỉ cần nhận ra mình đang suy nghĩ, rồi nhẹ nhàng trở về với bước chân.

Điểm cuối cùng rất quan trọng:

Chánh niệm không có nghĩa là ngăn cản suy nghĩ.

Chánh niệm là nhận biết suy nghĩ mà không nhất thiết bị nó cuốn đi.

 

Tôi vẫn có thể suy nghĩ về những dự án lớn, về cuộc đời hay tương lai Việt Nam. Nhưng trong vài khoảnh khắc đi bộ, tôi không bắt buộc phải giải quyết tất cả những vấn đề ấy. Tôi tự cho phép mình sống với những gì đang có trước mặt.

 

4- Vậy Nhất nguyên có phải là Chánh niệm không?

Theo tôi, câu trả lời là không, nhưng chúng có thể hỗ trợ nhau.

Khái niệm	Câu hỏi rốt ráo	Trong buổi đi bộ
Nhị nguyên	Tôi và thế giới được phân biệt như thế nào?	Tôi đi bộ trên con đường và quan sát cảnh vật.
Nhất nguyên	Có thể hiểu sự vật trong tính thống nhất như thế nào?	Tôi, bước chân và môi trường cùng tạo nên một trải nghiệm có liên quan với nhau.
Chánh niệm	Tôi có đang nhận biết điều đang xảy ra không?	Tôi nhận biết bước chân, hơi thở, cảnh vật và cả những suy nghĩ đang xuất hiện.

 

Nhất nguyên chánh yếu là một quan điểm triết học về bản chất của thực tại. Chánh niệm là một phẩm chất của sự chú ý và một thực hành rèn luyện tâm thức, đặc biệt quan trọng trong Phật giáo.

Chúng ta có thể dùng Nhất nguyên để suy ngẫm về mối liên quan giữa mình và thế giới, rồi dùng chánh niệm để trực tiếp quan sát trải nghiệm của chính mình. Nhưng không nên xem chánh niệm là bằng chứng cho thấy học thuyết Nhất nguyên là đúng.

5- Còn vợ tôi thì sao?

Tôi muốn trở lại với điều tôi đi bộ chỉ vì đi bộ, còn vợ tôi thích công viên này và không thích công viên kia. Hiện tại, tôi cảm thấy không cần thuyết phục vợ mình thay đổi sở thích. Vợ tôi có thể chọn công viên yêu thích và vẫn thực hành chánh niệm. Chẳng hạn, khi đến công viên mình thích, vợ tôi có thể cảm nhận mặt hồ, tiếng chim và nhịp chân mà không liên tục so sánh với những nơi khác. Ngược lại, tôi cũng có thể khám phá rằng việc chú ý đến vẻ đẹp của từng công viên không nhất thiết làm mất đi sự tự do trong cách đi bộ của mình.

Hai người không cần có cùng một quan điểm triết học. Hai người chỉ cần có cơ hội nhận biết và tận hưởng trải nghiệm riêng, đồng thời tôn trọng trải nghiệm của nhau.

Và đây là điều tôi thấy đẹp nhất trong câu chuyện đi bộ của tôi: Chánh niệm không nhất thiết bắt đầu bằng việc ngồi thiền. Nó có thể bắt đầu từ cách ta bước đi bên cạnh người mình thương.

 

 

6- Một thực tập nhỏ cho buổi sáng ngày mai

Tôi có thể thử đi bộ trong năm phút mà không đặt mục tiêu phải đạt được trạng thái thiền định nào.

Năm phút đi bộ tỉnh thức: Không cần thay đổi tốc độ đi bộ hay tuyến đường quen thuộc.

·         Phút 1: Cảm nhận bàn chân tiếp xúc với mặt đất;

·         Phút 2: Nhận biết hơi thở tự nhiên;

·         Phút 3: Mở rộng sự chú ý đến âm thanh, ánh sáng và cây cỏ;

·         Phút 4: Nhận ra suy nghĩ đang xuất hiện mà không cần theo đuổi chúng;

·         Phút 5: Cảm nhận tất cả trải nghiệm: thân thể, bước chân và môi trường.

Trong lúc đó, tôi vẫn có thể nghĩ về quá khứ, dự tính tương lai, quan tâm đến sức khỏe và theo đuổi những công trình có ích cho xã hội. Chánh niệm không yêu cầu tôi từ bỏ những điều ấy. Chánh niệm chỉ nhắc tôi rằng trong khi cuộc đời vẫn đang tiếp diễn, có một phần của cuộc đời đang diễn ra ngay dưới bước chân mình.

Và tôi xin kết lại bằng một câu dành riêng cho câu chuyện đi bộ như sau: Nhất nguyên giúp ta suy ngẫm về sự liên hệ giữa mình và thế giới. Chánh niệm giúp ta nhận biết sự sống đang diễn ra trong từng bước chân. Còn đi bộ chỉ vì đi bộ là một cơ hội giản dị để thực hành điều ấy.

7- Vài lời sau cùng

Đi bộ để rèn luyện thân thể; đi bộ để gần gũi thiên nhiên; đi bộ để học cách sống trong hiện tại. Và trên hết, đi bộ để nhận ra rằng hạnh phúc đôi khi không nằm ở nơi ta đến, mà nằm ngay trong từng bước chân của cuộc hành trình. Tôi vẫn cứ tiếp tục đi bộ mỗi sáng như đã làm suốt những năm qua. Không cần biến mỗi bước chân mình thành một bài học triết học, cũng không cần buộc vợ mình phải có cùng một tâm cảnh.

Cứ bước đi, cảm nhận và sống. Bởi đôi khi, triết lý sống sâu sắc nhất không nằm ở những gì ta nói về cuộc đời, mà nằm trong cách ta sống từng ngày.

Ngay từ giờ phút nầy, trong đầu tôi không còn gì cả. Có lẽ sau khi suy ngẫm về chuyện đi bộ đến Nhất nguyên, Nhị nguyên và Chánh niệm, tôi không còn muốn phân tích, không còn muốn tìm kiếm một kết luận nào nữa. Vì, tôi không cần phải nghĩ thêm về Nhất nguyên. Không cần phải tự hỏi mình đang thực hành Chánh niệm hay chưa. Cũng không cần phải tìm một ý nghĩa triết học nào trong mỗi bước chân.

Ngày mai, tôi vẫn cứ đi bộ như mọi buổi sáng. Nếu Wabi đi cùng thì vui với Wabi. Nếu vợ tôi thích công viên này hơn công viên kia thì cứ để vợ tôi chọn. Tôi cứ bước đi, nhìn cây cỏ, cảm nhận không khí buổi sớm và để những suy nghĩ đến rồi đi tự nhiên.

Không cần phải cố làm cho đầu óc trống rỗng.

Không cần phải giữ cho đầu óc trống rỗng.

 

Trong thực hành Chánh niệm, điều cốt yếu không phải là không có suy nghĩ, mà là nhận biết những gì đang xảy ra mà không bị chúng cuốn đi. Còn nếu ngay lúc này tôi chỉ cảm thấy yên tĩnh, nhẹ nhõm, không có điều gì cần suy nghĩ hay giải quyết, tôi nghĩ cũng không cần phải làm gì thêm.

Đi khi cần đi.

Dừng khi cần dừng.

Suy nghĩ khi cần suy nghĩ.

Và đôi khi, cứ để mọi thứ là như vậy.

 

Mai Thanh Truyết

Đường về Chân tâm

Houston – Thu 2026

 

 

 

 

Câu chuyện đi bộ buổi sáng – Phần II

Suy nghĩ Nhất nguyên và Nhị nguyên qua thời gian và tuổi tác

 

Đứng về phương diện triết học:

Nhất nguyên (Monism) là một khái niệm triết học và thần học cho rằng toàn bộ thế giới và thực tại xuất phát từ một bản chất, nguyên lý hoặc năng lượng duy nhất. Các khía cạnh chính của Nhất nguyên gồm:

* Nhất nguyên duy tâm: Cho rằng thực tại cơ bản là tinh thần, ý niệm tuyệt đối hoặc Tâm sáng tạo (ví dụ: tư tưởng của Hegel, một số trường phái triết học/tôn giáo).

* Nhất nguyên duy vật: Cho rằng bản chất của thế giới là vật chất; vật chất có trước và quyết định ý thức (ví dụ: quan điểm của Karl Marx, Friedrich Engels).

* Đối lập: Khác với thuyết nhị nguyên (cho rằng thế giới có 2 thực thể độc lập như tâm và vật) hoặc thuyết đa nguyên (nhiều thực thể).

 

Thuyết nhị nguyên (Dualism) là học thuyết triết học cho rằng thực tế được cấu thành từ hai thực thể hoặc hai nguyên lý độc lập, song song tồn tại và không thể giao hoán đổi lẫn nhau. Dưới đây là các ví dụ tiêu biểu về thuyết nhị nguyên trong triết học, khoa học và đời sống. Descartes cho rằng con người là sự kết hợp của hai bản thể hoàn toàn khác biệt:

- Thể xác (Res extensa): Thuộc về thế giới vật chất, chiếm không gian, có thể cân đo, nhìn thấy và hoạt động theo quy luật vật lý.

- Tâm trí/Tinh thần (Res cogitans): Thuộc về thế giới tư duy, không chiếm không gian vật lý, có khả năng suy nghĩ, cảm nhận và ý thức.

- Mối quan hệ: Hai thể xác và tâm trí này hoạt động song song và tương tác lẫn nhau (ví dụ: khi thể xác bị đau tay, tâm trí sẽ cảm thấy đau đớn).

 

Nhất nguyên và Nhị nguyên không chỉ là hai cách nhìn thế giới, mà còn có thể là hai cách con người trải nghiệm cuộc đời khi thời gian trôi qua và tuổi tác thay đổi. Ba yếu tố trên, thời gian, tuổi tác và sự chuyển biến trong cách nhìn cái Tôi làm cho suy nghĩ về nhất nguyên và nhị nguyên có nhiều thay đổi.

 

1- Khi còn trẻ ta thường nhìn cuộc đời bằng tư duy Nhị nguyên

Tuổi trẻ thường là thời kỳ của những phân biệt rõ ràng. Ta phân biệt thành công với thất bại, được với mất, đúng với sai, ta với người khác, hiện tại với tương lai. Ta thường nghĩ:

Tôi phải đạt được một điều gì đó - Tôi phải đi đến một nơi nào đó - Tôi phải trở thành một người nào đó - Tôi phải sử dụng thời gian để tạo ra kết quả.

Cách suy nghĩ này có giá trị thực tiễn rất lớn. Nếu không biết phân biệt mục tiêu và phương tiện, tốt và xấu, điều cần làm và điều cần tránh, con người khó có thể xây dựng cuộc sống. Nhưng suy nghĩ phân biệt cũng có thể khiến ta luôn cảm thấy mình đang thiếu một thứ gì đó.

Ta đi bộ để giảm cân, để cải thiện sức khỏe, để đạt đủ số bước mỗi ngày. Ta làm việc để thành công, tích lũy để an toàn, học hỏi để tiến bộ. Trong những trường hợp ấy, hoạt động hiện tại thường được đánh giá bằng kết quả mà nó sẽ đem lại trong tương lai. Từ đó, thời gian trở thành một nguồn lực phải được sử dụng; cuộc đời trở thành một hành trình hướng đến những mục tiêu.

Đó không phải là điều sai trái. Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta không còn biết tận hưởng chính những gì mình đang làm.

2- Khi tuổi tác tăng lên ta bắt đầu nhìn thấy giá trị của chính cuộc hành trình

Khi đã trải qua nhiều năm tháng, con người có thể nhận ra một nghịch lý là ta đã dành phần lớn cuộc đời để chuẩn bị cho ngày mai, nhưng những gì thực sự cấu thành cuộc đời lại là những ngày hôm nay đã đi qua. Ta làm việc để có ngày nghỉ ngơi. Ta dành dụm để có ngày an nhàn. Ta mong chờ tương lai, rồi một ngày nhìn lại và nhận ra rằng những buổi sáng bình thường, những bữa cơm gia đình, những bước chân trong công viên cũng chính là cuộc đời mình. Lúc này, một sự chuyển biến trong nhận thức có thể xuất hiện.

Thay vì chỉ nghĩ và hỏi: “Tôi đi bộ để đạt được điều gì?” hay “Tôi đã làm được những gì trong đời?” Tới một tuổi nào đó, chợt nhìn lại thấy: “Được đi bộ sáng nay đã là một niềm vui.” Hay tự hòi: “Tôi đã sống những năm tháng ấy như thế nào?”

Đây là sự chuyển dịch từ việc chỉ coi trọng kết quả sang việc nhận ra giá trị nội tại của trải nghiệm. Thiết nghĩ, đây là một sự chuyển biến từ suy nghĩ thiên về phân biệt và mục tiêu sang một cái nhìn có tính thống nhất hơn. Nó có nét gần với cách diễn giải Nhất nguyên mà chúng ta đang bàn, dù không phải mọi người lớn tuổi đều trải qua chuyển biến này, và cũng không thể đồng nhất sự trưởng thành tâm lý với học thuyết Nhất nguyên.

3-    Nhìn thời gian theo Nhị nguyên và Nhất nguyên

Nhị nguyên: Quá khứ – Hiện tại – Tương lai

Quá khứ là điều đã qua. Hiện tại là điều đang làm. Tương lai là điều mong đợi. Ta nhìn cuộc đời như một chuỗi thời điểm phân biệt. Quá khứ có thể là thành tựu hoặc tiếc nuối; hiện tại là phương tiện; tương lai là nơi ta đặt hy vọng.

Nhất nguyên: Cuộc đời là một dòng trải nghiệm

Một dòng đời liên tục: Ký ức tức quá khứ, trải nghiệm hiện tại và những mong đợi cùng góp phần tạo nên con người ta hôm nay. Theo cách nhìn này, quá khứ không hoàn toàn biến mất, nó còn trong ký ức, thói quen và những điều ta đã học. Tương lai chưa đến, nhưng hiện diện trong dự định và hy vọng của ta hôm nay.

Có một điều cần nói rõ, đây là hai lăng kính để suy ngẫm, không phải định nghĩa kinh điển của Nhị nguyên và Nhất nguyên trong triết học. Nhất nguyên không nhất thiết phủ nhận sự khác biệt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Điều quan trọng là ta có thể nhận ra rằng ba thời điểm ấy không hoàn toàn tách rời trong kinh nghiệm sống của con người. Anh hôm nay chính là người đã được hình thành bởi những năm tháng trước đây, đồng thời vẫn đang sống và lựa chọn trong hiện tại.

4- Tuổi già: Không phải chỉ còn sống trong hiện tại, mà là biết đặt quá khứ vào đúng vị trí

Khi tuổi tác tăng lên, không nhất thiết ta phải quên quá khứ, từ bỏ tương lai hay ngừng đặt mục tiêu. Những ký ức về gia đình, quê hương, công việc và những dự án đã theo đuổi hàng chục năm vẫn có giá trị sâu sắc.

Tôi nghĩ đến những công trình môi trường tôi từng theo đuổi suốt hơn 50 năm qua, những thử nghiệm thanh lọc nước, cũng như mong muốn xây dựng một trung tâm nghiên cứu để tiếp tục đóng góp cho giáo dục và môi trường Việt Nam. Những việc ấy thuộc về quá khứ, hiện tại hay tương lai? Thật ra, chúng thuộc về cả ba.

• Quá khứ: Những năm tháng suy nghĩ, thử nghiệm và tích lũy kinh nghiệm.
• Hiện tại: Tôi vẫn suy ngẫm, đánh giá và tìm cách tiếp tục những điều còn dang dở.
• Tương lai: Hy vọng những ý tưởng có thể được người khác tiếp nối và tạo ra ích lợi lâu dài.

Một đời người không nhất thiết phải hoàn tất mọi công việc mới có ý nghĩa. Đôi khi, giá trị còn nằm ở những điều ta khởi đầu, những người ta truyền cảm hứng và những hạt giống ta để lại cho thế hệ sau.

Vì vậy, tôi không xem tuổi già như một giai đoạn phải từ bỏ Nhị nguyên để đạt tới Nhất nguyên. Đúng hơn, đó có thể là thời kỳ ta học cách sử dụng tư duy phân biệt khi cần thiết, nhưng không để những phân biệt ấy chi phối toàn bộ cách mình nhìn cuộc đời. Ta vẫn biết thành công khác thất bại, vẫn lập kế hoạch và phân định trách nhiệm. Nhưng ta cũng có thể bình thản hơn trước những điều không hoàn toàn theo ý mình.

Trưởng thành không nhất thiết là thôi phân biệt, có thể là biết khi nào cần phân biệt, và khi nào không cần bám chặt vào sự phân biệt ấy.

5- Trở lại với tôi, nhà tôi và những buổi đi bộ

Tôi đi bộ vì đi bộ. Nhà tôi thích công viên này hơn công viên kia. Khi còn nhìn từ góc độ so sánh, tôi có thể nghĩ rằng vợ mình chưa cảm nhận được niềm vui giản dị mà tôi tìm thấy. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, tôi có thể nhận ra rằng mỗi người đang có một cánh cửa khác nhau để bước vào cùng một trải nghiệm.

Nhà tôi chọn công viên mình yêu thích. Tôi tận hưởng những bước chân ở bất cứ công viên nào. Cả hai cùng ra ngoài, cùng vận động, cùng chia sẻ buổi sáng. Ở đây, có một nghịch lý đẹp: hai người không cần suy nghĩ giống nhau để cùng sống hài hòa; sự thống nhất trong đời sống không đòi hỏi mọi khác biệt phải biến mất.

Đó là một ý tưởng mà ta có thể liên kết với tinh thần Nhất nguyên, nhưng vẫn tôn trọng sự đa dạng thực sự giữa hai con người.

6- Một suy gẫm cuối cùng

Xin đặt cạnh nhau ba cách diễn đạt:

• Tuổi trẻ: Tôi muốn làm chủ thời gian để tạo dựng cuộc đời.
• Sự trưởng thành: Tôi hiểu thời gian đã góp phần tạo nên con người tôi hôm nay.
• Sự an nhiên: Tôi không thể giữ lại thời gian, nhưng có thể sống trọn vẹn hơn trong thời gian mình đang có.

Ba điều này không nhất thiết loại trừ nhau. Chúng có thể cùng hiện diện trong một con người ở mọi lứa tuổi. Sau những năm tháng đã sống, tôi thường tự hỏi mình đang dần chuyển từ mong muốn thay đổi thế giới theo những điều mình tin là đúng, sang mong muốn hiểu thế giới sâu sắc hơn và chấp nhận những khác biệt trong đó, hay tôi vẫn muốn tiếp tục thay đổi thế giới, nhưng với một tâm thế khác trước?

Vẫn chưa có câu trả lời hiện nay!

Thân mời xem tiếp Phần III - Từ Nhất nguyên đến Chánh niệm - Một bước chân, một đời người

 

Mai Thanh Truyết

Đường về Chân tâm

Houston – Thu 2026

 

 

 Câu chuyện đi bộ buổi sáng – Phần I

Cách đây hơn một năm, người viết có viết về câu chuyện những buổi sáng đi bộ cùng Wabi. Đó không chỉ là chuyện dắt chó đi dạo, mà còn là một suy ngẫm về tuổi tác, thiên nhiên và ý nghĩa của đời sống. Sau hơn năm năm đi bộ mỗi sáng cùng Wabi tại những công viên gần nhà ở Houston. Có nhiều công viên lớn nhỏ trong vòng khoảng 5 dặm, những con đường đi bộ dài hơn một dặm, những hồ nước và những triền dốc cao. Anh thích giọt sương còn đọng trên cỏ, ánh nắng ban mai dịu nhẹ trước khi cái nóng Houston tràn đến. Đó là các công viên:

·         Kế bên Home Depot, Beltway 8;

·         Đường Harwin;

·         Góc đường Alief/Dairy Ashford;

·         Đường West Houston;

·         Đường Eldridge.

Và kết luận của bài viết: “Phải chăng tôi đang ban một ân huệ cho Wabi, hay chính Wabi đang đóng vai một vị Bồ Tát, giúp tôi duy trì thói quen đi bộ, gần gũi với thiên nhiên và sống điều độ mỗi ngày?”

Câu chuyện ấy đã đưa đến một ý tưởng sâu sắc hơn là con người không phải là trung tâm duy nhất của sự sống. Wabi cần tôi cho ăn, chăm sóc và bảo vệ. Nhưng Wabi cũng đem đến cho tôi niềm vui, sự vận động, tình cảm không vụ lợi và một lý do để bước ra ngoài mỗi buổi sáng. Hai bên cùng cho và cùng nhận, dù không bên nào cần phải gọi tên điều ấy.

Và có lẽ, trong những buổi sáng bình dị đó, tôi đã thực hành một triết lý sống rất gần với tinh thần nhân bản, biết trân trọng sự sống, biết sống chậm lại và biết rằng chúng ta không hoàn toàn sống cho riêng mình.

Nhưng, sáng nay, một vài suy nghĩ đến sau một buổi đi bộ với “phân nửa của tôi”, người mà tôi đã thành công trong việc thuyết phục… đi bộ suốt ba tháng qua. Và tôi đã thấy được "tâm cảnh đi bộ" của nhà tôi khác. Tôi "đi bộ" chỉ vì ...đi bộ. Còn nhà tôi "đi bộ" là thấy… em thích đi bộ ở park nầy, không thích park kia. v.v.

Cả hai cùng đi bộ chung trong mỗi công viên hàng ngày, mà tâm cảnh khi đi bộ lại khác nhau.

 

 

1-    Tôi đi bộ vì đi bộ

Khi tôi đi bộ, không nhất thiết phải đến một nơi nào, cũng không cần công viên nào đẹp hơn công viên nào.Tôi đi để bước đi. Để vận động. Để cảm nhận sương mai trên cỏ, ánh nắng đầu ngày, không khí trong lành và sự chuyển động của thiên nhiên chung quanh mình. Có thể nói, niềm vui của tôi nằm ngay trong hành động đi bộ, chứ không nằm ở nơi tôi đến.

Tôi không nhất thiết phải tìm kiếm một điều gì khác ngoài chính trải nghiệm đang diễn ra. Đó là một cách sống khá gần với tinh thần chánh niệm, sống trong hiện tại, cảm nhận những gì đang có, thay vì luôn hướng đến một kết quả nào đó.

2- Nhà tôi đi bộ để tìm một nơi mình thích

Còn nhà tôi thì có vẻ khác. Công viên này đẹp hơn, công viên kia không thích bằng; cảnh quan này hợp ý, cảnh quan kia không hấp dẫn. Đối với nhà tôi, địa điểm là một phần quan trọng của niềm vui đi bộ. Điều đó không có gì sai cả. Vì, mỗi người có một cách cảm nhận cuộc sống riêng. Có người thích quá trình đi bộ, có người cần một khung cảnh nào đó dễ chịu để tận hưởng quá trình ấy.

Nếu tôi tìm thấy niềm vui trong chính việc đi bộ, thì nhà tôi có thể tìm thấy niềm vui trong việc đi bộ ở một nơi mình yêu thích. Cùng một con đường, nhưng hai trải nghiệm nội tâm khác nhau.

3- Vậy ai có cách đi bộ đúng hơn?

Có một khác biệt lớn trong đời sống con người hàng ngày:

• Có người hạnh phúc vì được sống trong từng khoảnh khắc sống;
• Có người hạnh phúc khi hoàn cảnh chung quanh đáp ứng được sở thích của mình;
• Có người chú trọng hành trình; có người chú trọng những gì làm cho hành trình trở nên đáng thích thú.

 

Điều đáng quý là sau ba tháng, nhà tôi đã cùng tôi bước ra khỏi nhà mỗi buổi sáng. Có thể tôi chưa chia xẻ được hoàn toàn tâm cảnh của mình với nhà tôi, nhưng chúng tôi đã có thêm một hoạt động chung là … đi bộ buổi sáng.

Và biết đâu, qua thời gian, nhà tôi sẽ dần cảm nhận được niềm vui giản dị của việc đi bộ, không cần công viên nào phải đặc biệt hơn công viên nào, không cần công viên nào “được định danh” là … dành cho người nghèo, người trung lưu, hay dành cho… người giàu! Ngược lại, về phía tôi, cũng có thể khám phá những vẻ đẹp mà trước đây mình không chú ý đến nhờ sở thích riêng biệt của nhà tôi.

Sống chung không nhất thiết phải có cùng một tâm cảnh; đôi khi chỉ cần biết chia xẻ con đường với nhau. Đây là điều tôi cảm nhận sáng nay.

Liệu hạnh phúc gia đình có phải là biết tận hưởng điều mình đang làm, hay chúng ta thường cần những điều kiện phù hợp mới có thể tận hưởng nó? Hỏi tức là đã có câu trả lời rồi…

Đi bộ trong cung cách “nhất nguyên và nhị nguyên”

Câu chuyện đi bộ của chúng tôi bỗng trở thành một ví dụ rất thú vị để bàn về Nhị nguyên và Nhất nguyên. Một chuyện đời thường, nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta có thể thấy trong đó cả một vấn đề triết học về cách con người nhận thức và trải nghiệm đời sống.

1- Nhị nguyên - Tôi và việc đi bộ là hai thứ khác nhau

Theo cách nhìn nhị nguyên trong ví dụ này, ta có thể phân biệt chủ thể với đối tượng, người đi bộ với hành động đi bộ, và con người với môi trường xung quanh.

Tôi nói: “Tôi đi bộ chỉ vì đi bộ.”

Nhà tôi lại nói: “Em thích đi bộ ở công viên này, không thích công viên kia.”

 

Chúng ta có thể hình dung hai cách trải nghiệm như sau:

Tôi - Người đi bộ và hành động đi bộ: Tôi chủ động thực hiện việc đi bộ. Địa điểm có thể thay đổi, nhưng mục đích căn bản vẫn giữ nguyên là việc đi bộ. Tôi không cần một công viên đặc biệt mới có thể tận hưởng việc đi bộ.

Nhà tôi - Người đi bộ và khung cảnh: Niềm vui đi bộ gắn liền với sự tương tác giữa người đi bộ và môi trường. Công viên, cây cối, hồ nước hay lối đi góp phần quyết định trải nghiệm “đi bộ” có dễ chịu hay không. Ở đây, sự phân biệt giữa người đi bộ và cảnh quan giúp ta hiểu vì sao hai người có những sở thích khác nhau.

Tuy nhiên, cần nói chính xác rằng phân biệt chủ thể và đối tượng trong một trải nghiệm chưa đồng nghĩa với việc chấp nhận toàn bộ học thuyết nhị nguyên trong triết học. Đây chỉ là một cách áp dụng khái niệm để soi sáng câu chuyện của tôi mà thôi.

2- Nhất nguyên - Người đi bộ, bước chân và công viên thuộc cùng một trải nghiệm

Nếu nhìn theo hướng nhất nguyên, ta có thể thử vượt qua sự phân chia cứng nhắc giữa người đi bộ, hành động đi bộ và môi trường xung quanh. Tôi bước đi. Bàn chân chạm đất. Gió lướt qua người. Ánh nắng chiếu lên con đường. Hơi thở hòa cùng nhịp chân. Chấm hết!

Lúc ấy, tôi không nhất thiết phải suy nghĩ: “Tôi là người đang đi bộ, còn thiên nhiên là đối tượng để tôi ngắm nhìn.” Tôi chỉ đơn giản là … đang đi bộ.

Trong khoảnh khắc ấy, người đi bộ và thế giới chung quanh không còn được cảm nhận như những phần hoàn toàn tách biệt. Chúng cùng tạo nên một kinh nghiệm sống thống nhất. Có thể diễn đạt bằng một câu: Tôi không chỉ đi bộ giữa thiên nhiên; tôi đang sống trong thiên nhiên, và thiên nhiên cũng đang hiện diện trong từng bước chân của tôi.

Đây là cách diễn giải mang tinh thần nhất nguyên. Nó cũng có nét gần gũi với chánh niệm trong Phật giáo, với một số quan niệm về sự thống nhất giữa con người và tự nhiên trong triết học phương Đông.

3- Vậy tôi thuộc Nhất nguyên, còn nhà tôi thuộc Nhị nguyên?

Tôi nghĩ chưa nên kết luận như vậy. Nhưng nếu dùng hai khái niệm ấy như hai lăng kính để suy ngẫm, ta có thể thấy một sự khác biệt đáng chú ý. Cách nhìn thứ nhất khi thấy việc đi bộ để đạt được một trải nghiệm mong muốn. Cách nhìn thứ hai là nhìn việc đi bộ như một trải nghiệm trọn vẹn tự thân.

Tôi có thể đi ở nhiều công viên khác nhau mà vẫn tìm thấy niềm vui trong việc bước đi. Địa điểm là một phần của trải nghiệm, nhưng không phải điều kiện duy nhất quyết định niềm vui. Còn nhà tôi thích công viên này hơn công viên kia. Niềm vui được hình thành qua sự lựa chọn, so sánh và đánh giá những điều kiện bên ngoài. Nhưng điều đáng lưu ý là nhà tôi vẫn có thể sống trọn vẹn trong hiện tại tại công viên mình yêu thích. Và tôi cũng có thể thích một công viên nào đó hơn những nơi khác.

Vì vậy, khác biệt giữa hai người không nhất thiết là khác biệt giữa hai học thuyết triết học. Đúng hơn, đó là khác biệt về nơi mỗi người đặt trọng tâm của niềm vui.

4- Một bước sâu kín hơn khi không còn hỏi “Tôi được gì từ việc đi bộ?”

Nếu tôi đi bộ chỉ vì đi bộ, tôi không nhất thiết đòi hỏi việc đi bộ phải đem lại một thành quả nào khác. Tôi không cần mỗi buổi sáng phải khám phá một công viên mới, nhìn thấy một cảnh đẹp mới hay đạt được một mục tiêu mới. Tôi cứ tiếp tục bước đi. Đi bộ vẫn có thể giúp tôi giữ gìn sức khỏe, duy trì kỷ luật và tận hưởng thiên nhiên. Nhưng trong chính khoảnh khắc đi bộ, tôi không nhất thiết phải liên tục hướng tâm trí đến những kết quả ấy.

Có thể nghĩ đến điều này với một ý tưởng trong triết học và thực hành thiền, một khi thôi đặt mình đối lập với mọi thứ chung quanh, con người có thể cảm nhận sự sống như một dòng trải nghiệm liên tục, thay vì một chuỗi hành động nhằm đạt được những kết quả riêng biệt.

Và ở đây, tôi nhớ đến câu chuyện về Wabi. Ban đầu, tôi đưa Wabi đi dạo. Nhưng chính Wabi cũng giúp tôi duy trì thói quen đi bộ mỗi ngày. Ai đang giúp ai? Ai đang ban ân huệ cho ai? Khi nhìn từ một phía, tôi chăm sóc Wabi. Khi nhìn từ phía khác, Wabi góp phần chăm sóc đời sống của tôi. Hai bên không còn đơn giản là người cho và kẻ nhận.

Điều đó không chứng minh Nhất nguyên theo nghĩa triết học chặt chẽ, nhưng mở ra một cảm nhận đẹp về sự tương thuộc giữa các sinh vật.

5- Kết luận chủ quan

Tôi xin tóm lại bằng ba câu:

• Nhị nguyên: Tôi đi bộ và công viên là nơi tôi đi bộ.
• Nhất nguyên, theo cách diễn giải trải nghiệm: Tôi, bước chân và thiên nhiên cùng tạo nên một kinh nghiệm sống thống nhất.
• Một cách nhìn thực tế: Tôi và nhà tôi không nhất thiết phải có cùng tâm cảnh mới có thể cùng đi bộ và cùng hạnh phúc.

Khi tôi nói “tôi đi bộ chỉ vì đi bộ”, tôi cảm thấy mình đang chủ động làm một việc mình thích, nhưng cũng có những lúc tôi quên cả ý nghĩ “tôi đang đi bộ”, chỉ còn bước chân, hơi thở và thiên nhiên?

Mời xem tiếp Phần II - Suy nghĩ Nhất nguyên và Nhị nguyên qua thời gian và tuổi tác

 

Mai Thanh Truyết

Đường về Chân tâm

Houston – Thu 2026