Đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000

Những bước tiếp nối sau 25 năm

Thân tặng Ts Nguyễn Bá Long

Lời người viết: Hân hạnh được quen biết trong nhiều năm với GS Lê Đình Cai, LS Lâm Chấn Thọ, TS Lê Thiện Ngọ, và TS Nguyễn Bá Long, những người tiên phong cùng với GS Vũ Quốc Thúc trong việc khơi mở Hiến Chương 2000. Người viết cũng là người thường xuyên đóng góp các bài trên Khai Thác Thị Trường, tiếng nói của Hiến Chương 2000, xin mạo muội đóng góp những suy nghĩ chân thành và chủ quan về Hiến Chương 2000 trong suốt 25 năm qua. Hiện tại, Lê Đình Cai đã từ giã anh em, Lê Thiện Ngọ, vì sức khỏe, cũng đã im lặng, Lâm Chấn Thọ rẽ sang tranh đấu cho Hiệp định Paris. Còn lại Nguyễn Bá Long tiếp tục con đường Hiến Chương 2000…

***

Nếu chúng ta đặt Hiến Chương 2000 vào hoàn cảnh cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, thì có thể hiểu được đường hướng tranh đấu của Phong trào Hiến Chương 2000 qua mấy điểm chính sau đây.

1- Từ chống đối bên ngoài đến tác động vào sự thay đổi bên trong: Hiến Chương 2000 được công bố tại Paris ngày 26-11-2000, sau khoảng 15 tháng soạn thảo với sự tham gia của nhiều nhóm và trí thức Việt Nam ở hải ngoại. Văn kiện gồm năm phần, trong đó có phần riêng về “Mặt trận kết hợp đấu tranh”, phần về các quyền căn bản và phần về thực thi Hiến Chương 2000.

Điểm đáng chú ý là đường hướng này không đặt trọng tâm vào một cuộc can thiệp quân sự từ bên ngoài. Về quá trình hình thành Hiến Chương 2000, được biết những người soạn thảo đã đi đến nhận định rằng muốn thay đổi thể chế ở Việt Nam thì phải hình thành một phong trào từ trong xã hội Việt Nam, trong đó sự tham gia của những người ở trong bộ máy cũng có ý nghĩa. Chính suy nghĩ nầy, đã gây ra ít nhiều ngộ nhận trong thời điểm trên. Nhưng thiết nghĩ, trong hiện tại, có lẽ sau 25 năm, cục diện thế giới đã thay đổi, suy nghĩ “triệt tiêu, triệt hạ” có lẽ cần phải suy nghĩ lại. Có thể nói, muốn thay đổi Việt Nam phải bắt nguồn từ người Việt Nam và từ chính xã hội Việt Nam, người Việt hải ngoại chỉ là những đối tác hỗ trợ, thúc đẩy cuộc chuyển đổi thể chế nhanh hơn mà thôi.

2- Lấy dân chủ, tự do và nhân quyền làm mục tiêu trung tâm: Hiến Chương 2000 không chỉ là một bản tố cáo chế độ. Nó đưa ra một định hướng chính trị rõ ràng là tranh đấu cho các quyền căn bản của người dân và xây dựng một mô hình dân chủ cho Việt Nam. Một trong những người tham gia soạn thảo, Giáo sư Vũ Quốc Thúc, khi trả lời RFA năm 2001, giải thích rằng Hiến Chương 2000 chủ trương sửa đổi Hiến pháp để trả lại quyền làm chủ cho nhân dân, đồng thời thay đổi quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và người dân.

Do đó, có thể thấy đường hướng của nhóm đặt vấn đề thể chế ở trung tâm, chứ không chỉ yêu cầu một vài cải cách kinh tế hay hành chính.

3- Kết hợp nhiều lực lượng: Một đặc điểm khác là chữ “kết hợp”. Hiến Chương 2000 muốn tập hợp những người Việt Nam có cùng mục tiêu dân chủ, không chỉ giới hạn trong một tổ chức hay một khuynh hướng chính trị. Thành phần tham gia soạn thảo được mô tả gồm trí thức, giáo sư, luật sư, những người từng ở trong hệ thống cộng sản nhưng đã thay đổi nhận thức, cùng những người Việt ở nhiều quốc gia.

Như vậy, về mặt chiến lược, đây là một ý tưởng khá rộng từ hải ngoại đến quốc nội, gồm cả trí thức và quần chúng, gồm người từng ở trong chế độ cũng như người chống chế độ, có cùng hay khác biệt về văn hóa hay chính trị. Tất cả cùng hướng tới việc thay đổi dân chủ.

4- Đấu tranh bằng tư tưởng, ngòi bút và vận động quốc tế: Một phương diện quan trọng của phong trào là tuyên truyền, vận động và tranh luận bằng lý luận. Hiến Chương 2000 được công bố đồng thời bằng tiếng Việt, Pháp và Anh tại Paris, trước công luận quốc tế.

Sau đó, phong trào tiếp tục sử dụng sách báo, văn học, nghiên cứu, giải thưởng và các hoạt động cộng đồng để duy trì chủ đề dân chủ Việt Nam. Những tư liệu về hoạt động của phong trào trong các năm sau cho thấy họ xem hoạt động văn hóa và ngòi bút như một bộ phận của cuộc đấu tranh.

5- Bất tuân dân sự: Nếu đi sâu hơn vào tư tưởng hình thành Hiến Chương 2000, có một ý khá quan trọng là thay đổi chính trị không nhất thiết phải đến từ một cuộc nổi dậy vũ trang. Quan điểm được nhắc tới là cần tạo một phong trào bất tuân dân sự, có sự tham gia rộng rãi của xã hội và đặc biệt cần có những người trong chính quyền ủng hộ sự thay đổi.

Đây là điểm làm cho đường hướng của Hiến Chương 2000 gần với mô hình các phong trào dân chủ bất bạo động ở Đông Âu hơn là một cuộc cách mạng quân sự theo nghĩa truyền thống.

Tóm lại, đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000 như sau:

- Tố cáo những vi phạm của cộng sản;

- Thức tỉnh nhận thức;

- Tập hợp lực lượng;

- Vận động quốc tế;

- Xây dựng phong trào trong nước;

- Bất tuân dân sự;

- Thay đổi thể chế;

- Xây dựng một Việt Nam dân chủ.

Hiến Chương 2000 đặt câu hỏi “làm thế nào để thay đổi thể chế”

Xin tóm tắt những bước đi của đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000 như sau:

·         Tố cáo những vi phạm: Vạch ra những hạn chế về tự do, dân chủ và nhân quyền, đồng thời làm cho dư luận trong và ngoài nước nhận thức được những vấn đề tồn tại trong đời sống chính trị và xã hội Việt Nam.

·         Thức tỉnh nhận thức: Không chỉ tố cáo, mà còn hướng đến việc giúp người dân hiểu rằng các quyền tự do, dân chủ và quyền làm chủ đất nước là những quyền căn bản của con người, từ đó hình thành ý thức về trách nhiệm của mỗi công dân.

·         Tập hợp lực lượng: Tìm cách quy tụ những người Việt Nam có cùng nguyện vọng về dân chủ, bất kể họ đang ở trong hay ngoài nước, thuộc thành phần xã hội hay quá khứ chính trị nào, để tạo thành một sức mạnh xã hội rộng hơn.

·         Vận động quốc tế: Đưa vấn đề Việt Nam ra trước dư luận quốc tế, vận động sự quan tâm và ủng hộ của các chính phủ, tổ chức quốc tế, các tổ chức nhân quyền và cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

·         Xây dựng phong trào trong nước: Xem sự tham gia của người Việt Nam trong nước là yếu tố quan trọng của sự thay đổi. Mục tiêu là hình thành một phong trào xã hội có khả năng lan rộng, trong đó người dân tự mình tham gia vào tiến trình đòi hỏi các quyền căn bản của mình.

·         Bất tuân dân sự: Đề cao những hình thức đấu tranh bất bạo động, trong đó người dân sử dụng quyền từ chối hợp tác với những chính sách hoặc quy định mà họ cho là trái với các quyền căn bản, qua đó tạo sức ép xã hội cho sự thay đổi.

·         Thay đổi thể chế: Mục tiêu sau cùng không chỉ là sửa chữa một vài chính sách, mà hướng tới sự thay đổi căn bản về thể chế chính trị, đặc biệt là xây dựng một hệ thống trong đó quyền lực nhà nước được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật và nhân dân qua tinh thần dân chủ pháp trị.

·         Xây dựng một Việt Nam dân chủ: Điểm đến của tất cả tiến trình là một Việt Nam trong đó người dân có các quyền tự do căn bản, có quyền tham gia vào đời sống chính trị, quyền lựa chọn người lãnh đạo và cùng nhau xây dựng tương lai đất nước.

Thành quả sau 25 năm

Sau khi nhìn lại từ 2000 đến 2026, thiết nghĩ nên cần đánh giá Hiến Chương 2000 theo hai hướng khác nhau: một, thành quả của một tư tưởng và phong trào, và hai, kết quả đạt được so với mục tiêu chính trị ban đầu. Hai thứ này không hoàn toàn giống nhau.

Những thành quả có thể ghi nhận:

·         Đặt vấn đề dân chủ, tự do và nhân quyền thành một chương trình có hệ thống: Hiến Chương 2000 không chỉ đưa ra những lời phản đối chung chung mà xây dựng một văn kiện gồm các phần về quyền căn bản, mô hình dân chủ và phương thức thực thi. Chính văn bản dành riêng một phần cho “tranh đấu cho các quyền căn bản” và một phần cho “công cuộc thực thi Hiến Chương 2000”. Đây là một đóng góp quan trọng về mặt tư tưởng và chương trình hành động.

·         Tạo được một diễn đàn quy tụ nhiều thành phần người Việt: Một thành quả khác là Hiến Chương 2000 đã tạo ra một không gian để nhiều trí thức, văn nghệ sĩ và những người hoạt động chính trị ở hải ngoại cùng tham gia. Các tài liệu của phong trào nhắc đến những nhân vật như Vũ Quốc Thúc, Lê Mộng Nguyên, Cung Trầm Tưởng, Nguyễn Cao Hách, Nguyễn Bá Long, Lê Đình Cai, Lâm Chấn Thọ v.v…Điều này cho thấy Hiến Chương 2000 đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một cá nhân hay một tổ chức đơn lẻ.

·         Duy trì được tiếng nói về dân chủ Việt Nam trong một thời gian rất dài: 25 năm là một khoảng thời gian đáng kể. Phong trào không biến mất ngay sau khi văn kiện được công bố năm 2000 mà vẫn tiếp tục được những người tham gia nhắc lại, phổ biến và hoạt động trong những năm sau đó. Một tài liệu năm 2017, chẳng hạn, nhìn lại 17 năm hoạt động của phong trào và liệt kê nhiều nhân vật, hoạt động văn hóa – chính trị gắn với Hiến Chương 2000. Nếu xét riêng về sức sống của một ý tưởng, đây là một thành quả đáng ghi nhận.

·         Góp phần đưa vấn đề Việt Nam vào không gian thông tin quốc tế: Ngay từ đầu, Hiến Chương 2000 đã được phổ biến bằng nhiều ngôn ngữ và hướng tới công luận quốc tế. Điều đó phù hợp với mục tiêu vận động quốc tế được đặt ra trong đường hướng của phong trào. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ, tuy có hoạt động vận động quốc tế, nhưng không đồng nghĩa với việc đã đạt được những thay đổi chính sách quốc tế đối với Việt Nam.

·         Một số tư tưởng của Hiến Chương trở nên gần với những vấn đề được thảo luận rộng hơn về sau: Các vấn đề như quyền con người, tự do thông tin, xã hội dân sự, quyền tham gia chính trị và pháp quyền ngày càng trở thành những chủ đề thường xuyên trong thảo luận về Việt Nam.

Nhưng ở đây cũng cần thận trọng là không nên quy mọi thay đổi trong nhận thức xã hội Việt Nam trong 25 năm qua trực tiếp cho Hiến Chương 2000. Đó là kết quả của rất nhiều yếu tố khác nhau.

Hiến Chương 2000 cũng có những khiếm khuyết

Người viết xin thẳng thắn đưa ra một số điểm để chúng ta cùng nhìn lại quá trình đã qua để rút kinh nghiệm cho “Con đường Việt Nam” nhu sau:

·         Khoảng cách khá lớn giữa mục tiêu và khả năng thực hiện: Hiến Chương 2000 đặt mục tiêu rất lớn như là tập hợp lực lượng, xây dựng phong trào trong nước, thực hiện bất tuân dân sự và cuối cùng thay đổi thể chế. Nhưng sau 25 năm, vẫn chưa có bằng chứng cho thấy phong trào đã đạt được những mục tiêu cuối cùng ấy. Vì vậy, có thể nói thành công về mặt tư tưởng và duy trì tiếng nói chính trị không tương đương với thành công về mặt chuyển hóa chính trị. Đây có lẽ là điểm cần nhìn nhận thẳng thắn nhất.

 

·        

Chưa tạo được một lực lượng xã hội đủ rộng và bền vững: Đường hướng của Hiến Chương 2000 đặt nặng việc tập hợp lực lượng. Nhưng chính mục tiêu này lại là một khó khăn lớn. Một phong trào chính trị muốn tạo thay đổi phải có sự tham gia lâu dài của nhiều tầng lớp xã hội, đặc biệt là người trong nước. Trong khi đó, khoảng cách giữa cộng đồng hải ngoại và xã hội trong nước vẫn là một trở ngại lớn. Hay nói một cách khác là tuy có tư tưởng, có người ủng hộ, nhưng chưa hình thành được một lực lượng xã hội đủ lớn để chuyển tư tưởng thành sức mạnh chính trị.

·         Nặng về “tranh đấu” nhưng chưa chuẩn bị về “xây dựng”: Đây là điểm cần đặc biệt đáng suy nghĩ. Hiến Chương 2000 tập trung nhiều vào việc tố cáo, việc đấu tranh, thực thi kế hoạch bất tuân dân sự, và sau cùng, thay đổi thể chế. Nhưng câu hỏi “sau khi thay đổi thể chế thì xây dựng đất nước như thế nào?” chưa được triển khai tương xứng. Chẳng hạn như: Mô hình kinh tế nào? Giáo dục ra sao? Môi trường như thế nào? Quản trị địa phương thế nào? Mối tương quan giữa trung ương và địa phương? Làm thế nào chống tham nhũng? Làm thế nào hòa giải các thành phần dân tộc? Làm thế nào đưa người Việt hải ngoại tham gia xây dựng đất nước?

·        

Vẫn còn mang dấu ấn khá rõ của bối cảnh chính trị năm 2000: Hiến Chương ra đời vào một thời điểm hoàn toàn khác hiện nay. Năm 2000, có khác biệt về nhiều mặt như: Internet còn rất hạn chế; Mạng xã hội chưa tồn tại; Thế hệ Gen Z chưa ra đời; Kinh tế Việt Nam chưa hội nhập sâu như hiện nay; Và cộng đồng người Việt hải ngoại có tâm thế chính trị khác hiện nay. Vì vậy, một số phương pháp và cách diễn đạt của Hiến Chương 2000 khó có thể giữ nguyên mà áp dụng cho Việt Nam năm 2026. Đây không nhất thiết là lỗi của những người soạn thảo, mà nó là vấn đề thích nghi với hoàn cảnh lịch sử mới.

·         Chưa giải quyết được bài toán hòa giải dân tộc một cách rốt ráo (?): Một phong trào muốn tập hợp toàn thể người Việt Nam cần vượt qua những đường ranh: - Bắc – Nam; - Trong nước – hải ngoại; - Cộng sản – quốc gia; - Người cũ – người mới; - Thế hệ trước – thế hệ sau. Trong khi đó, một số ngôn ngữ trong văn bản và hoạt động của phong trào vẫn mang đậm tính đối kháng của thời kỳ hậu chiến. Chính điều này có thể làm hạn chế khả năng tiếp cận những người trẻ trong nước hoặc những người có quan điểm khác.

·         Chưa có một “cây cầu thế hệ”: Đây là vấn đề rất quan trọng sau 25 năm. Những người khởi xướng Hiến Chương 2000 phần lớn thuộc thế hệ đã trải qua chiến tranh và biến cố 1975. Trong khi đó, thế hệ sinh sau 1975 và đặc biệt thế hệ trẻ ngày nay có một cách nhìn rất khác. Nếu một phong trào không chuyển được thông điệp từ “ký ức của thế hệ trước”, sang “tương lai của thế hệ sau”… thì theo thời gian, ảnh hưởng xã hội sẽ khó mở rộng.

Hiến Chương 2000 đã giữ được một ngọn lửa về dân chủ, tự do và nhân quyền Việt Nam; đã để lại một văn kiện có tính chương trình và duy trì được một mạng lưới hoạt động trong cộng đồng người Việt. Nhưng phong trào chưa biến được tư tưởng ấy thành một lực lượng xã hội đủ rộng để thực hiện mục tiêu thay đổi thể chế. Một trong những giới hạn đáng suy nghĩ là đường hướng thiên về “đấu tranh để thay đổi” nhiều hơn là “chuẩn bị để cùng nhau xây dựng”, đồng thời chưa vượt qua đầy đủ những khoảng cách giữa các thế hệ và những chia rẽ lịch sử giữa người Việt trong và ngoài nước.

Và đây chính là chỗ rất đáng để nối Hiến Chương 2000 với “Con đường Việt Nam” là không phủ nhận những gì thế hệ trước đã làm, nhưng, thiết nghĩ, nên cần đặt thêm câu hỏi “25 năm sau, cần phải đi thêm bước nào?”

Nếu nhìn như vậy, Hiến Chương 2000 có thể được xem như một đoạn đường trong lịch sử tư tưởng chính trị của người Việt hải ngoại, chứ không nhất thiết phải là điểm cuối của con đường.

Hiến Chương 2000 đã để lại một dấu mốc về tư tưởng và ý chí tranh đấu dân chủ của người Việt hải ngoại. Văn kiện năm 2000 đặt trọng tâm vào các quyền căn bản, mô hình dân chủ và công cuộc thực thi; đồng thời chủ trương kết hợp nhiều thành phần và hướng tới những thay đổi tại Việt Nam.

Sau 25 năm, điều có thể ghi nhận là ngọn lửa ấy đã được duy trì qua nhiều hoạt động, văn chương, nghiên cứu và vận động cộng đồng; lễ kỷ niệm 17 năm năm 2018 chẳng hạn cho thấy phong trào vẫn tiếp tục tổ chức hoạt động và tự nhìn nhận mục tiêu của mình là hướng tới thay đổi ở Việt Nam.

Nhưng nhìn một cách thẳng thắn, khoảng cách giữa lý tưởng và khả năng tạo ra chuyển biến chính trị vẫn còn rất lớn. Đường hướng ban đầu thiên nhiều về tố cáo, đấu tranh, tập hợp lực lượng và thay đổi thể chế; trong khi những câu hỏi về xây dựng đất nước sau thay đổi, hòa giải dân tộc, chuyển giao thế hệ và thu hút người trẻ chưa được đặt ngang tầm với mục tiêu đấu tranh.

Vì vậy, giá trị lớn nhất của Hiến Chương 2000 hôm nay không nhất thiết nằm ở việc lặp lại nguyên vẹn phương thức của năm 2000, mà ở khả năng kế thừa tinh thần dân chủ và điều chỉnh đường hướng cho phù hợp với Việt Nam của năm 2026.

Vì vậy, Kết ước tương lai 2026 được đề nghị cho Hiến Chương 2000 sẽ như sau:

·         Từ “đấu tranh” sang “đấu tranh và xây dựng”: Không chỉ nói chống cái gì, mà phải nói rõ xây dựng cái gì? Đó là xây dựng một nhà nước pháp quyền, giáo dục, kinh tế, môi trường, xã hội dân sự, chính quyền địa phương và một nền quản trị hiệu quả.

·         Từ “thay đổi chế độ” sang “thay đổi vì tương lai Việt Nam”: Mục tiêu nên được diễn đạt theo hướng tích cực hơn là, một Việt Nam tự do, dân chủ, pháp quyền, độc lập và phát triển, thay vì chỉ đặt trọng tâm vào việc loại bỏ một đối tượng khác chính kiến.

·        

Đặc biệt hướng tới thế hệ trẻ: Một phong trào tồn tại 25 năm cần đặt câu hỏi: Thế hệ kế tiếp sẽ tiếp nhận điều gì? Không chỉ truyền lại ký ức và những bất đồng của thế hệ trước, mà phải trao cho người trẻ một viễn kiến về tương lai Việt Nam.

·         Chuyển từ vận động chánh yếu ở hải ngoại sang kết nối trí thức và xã hội trong nước: Trong thời đại Internet, khoa học và toàn cầu hóa, người Việt trên khắp thế giới có thể đóng góp bằng kiến thức, nghiên cứu, giáo dục, kinh tế, môi trường, công nghệ và quản trị, chứ không chỉ bằng hoạt động chính trị.

·         Xây dựng một chương trình “Việt Nam sau thay đổi”: Đây có thể là bước tiến mới của Hiến Chương 2000 là nghiên cứu trước những vấn đề mà một Việt Nam tương lai phải giải quyết như: môi trường, giáo dục, y tế, kinh tế, nông nghiệp, đô thị, Mekong, năng lượng, biển đảo, khoa học-kỹ thuật và quản trị quốc gia.

Và, Kết ước Tương lai 2026  có thể tóm gọn trong một câu: “Hiến Chương 2000 đã dành 25 năm để nói về con đường đấu tranh cho một Việt Nam dân chủ; 25 năm tới có thể là thời gian để chuyển từ “đấu tranh cho Việt Nam” sang “cùng nhau xây dựng Việt Nam”, bằng một thế hệ mới, một tinh thần khai mở mới và một chương trình xây dựng đất nước cụ thể. Đó mới chính là con đường của những người con Việt đang đi và, sẽ tiếp tục… bước đi.”

Mai Thanh Truyết

Kỷ niệm 25 năm Hiến Chương 2000

 

 

 Cộng đồng Người Việt Quốc gia hay Cộng đồng Người Việt

 

Thông thường, một khi nói về danh xưng của các hội đoàn quân đội, hội đoàn đồng hương, cựu học sinh, sinh viên, các cơ quan hành chánh, quản trị cũ, thời Việt Nam Cộng Hòa người Việt khắp nơi thường hay gắn thêm  chữ "quốc gia", thí dụ như “Cộng đồng Người Việt Quốc gia Houston và Vùng Phụ cận”.

 

Nhưng sau 51 năm tị nạn tại các quốc gia tự do trên thế giới, hiện tại, chúng ta thấy, chữ “quốc gia” ngày càng vắng bóng trên các danh xưng ở hội đoàn… Người viết xin tự đặt câu hỏi vì sao? Và cũng xin tự giải thích lý do tại sao theo suy nghĩ chủ quan của mình dưới đây.

 

Đời sống chính trị và xã hội của cộng đồng người Việt toàn cầu luôn có sự co giãn. Khi một dòng chảy chuyển dịch về hướng phi chính trị hóa (không muốn nói đến…hòa nhập bản địa), thì tự khắc sẽ xuất hiện một suy nghĩ ngược lại nhằm tái chính trị hóa. Việc thêm hay bớt chữ "Quốc gia" thực chất là hai mặt của một đồng xu, phản ánh sự phân cực và tính đa dạng nằm trong suy nghĩ của các thế hệ người Việt hiện nay trước các vấn đề lịch sử và tương lai của đất nước.

Khái niệm “quốc gia” mang những ý nghĩa, tâm lý, cảm xúc và diễn đạt rất khác nhau giữa người Việt hải ngoại thế hệ thứ nhất, những người rời đất nước quanh mốc 30/4 năm 1975, và thế hệ người Việt sinh sau năm 1975, bao gồm cả người lớn lên trong nước lẫn thế hệ thứ hai sinh ra ở nước ngoài. Sự khác biệt này được định hình bởi ký ức lịch sử, không gian địa lý và điều kiện giáo dục.

 

Trong quá khứ, nước Việt Nam đã có tên chính thức là "Quốc gia Việt Nam" ra đời vào ngày 8 tháng 3 năm 1949 tại điện Élysée, Paris . Danh xưng “Quốc gia Việt Nam” (tiếng Pháp: État du Viêt Nam) từng là tên gọi chính thức của một chính thể tồn tại trong giai đoạn từ năm 1949 đến năm 1955. Dưới đây là một số tin tức về thời kỳ này:

·         Chính thể này được thành lập vào năm 1949 dựa trên Hiệp định Élysée ký kết giữa Tổng thống Pháp Vincent Auriol và Cựu hoàng Bảo Đại với tư cách là Quốc trưởng. Đây là giải pháp chính trị mà Pháp đưa ra trong bối cảnh cuộc Chiến tranh Đông Dương đang diễn ra để đối trọng với chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch cs Hồ Chí Minh lãnh đạo.

·         Lãnh thổ và Thủ đô: Quốc gia Việt Nam tuyên bố chủ quyền trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, nhưng trên thực tế chỉ kiểm soát được các vùng đô thị lớn và vùng do quân đội Pháp chiếm đóng. Thủ đô chính thức đặt tại Sài Gòn, tuy nhiên Quốc trưởng Bảo Đại phần lớn thời gian sống và điều hành công việc tại Tổng hành dinh ở Đà Lạt.

·         Quốc kỳ và Quốc ca: Chính thể này sử dụng lá cờ vàng ba sọc đỏ làm Quốc kỳ, và bài hát "Tiếng gọi công dân" (nguyên bản là bài Sinh viên hành khúc của Lưu Hữu Phước được sửa lời) làm Quốc ca.

·         Chấm dứt hoạt động: Vào tháng 10 năm 1955, Thủ tướng Ngô Đình Diệm tổ chức cuộc Trưng cầu dân ý truất phế Quốc trưởng Bảo Đại. Sau khi chiến thắng, ông Ngô Đình Diệm tuyên bố giải thể chính thể Quốc gia Việt Nam để thành lập nên Việt Nam Cộng hòa (thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa).

***

 

Dưới góc nhìn cá nhân, cả hai xu hướng này, bỏ chữ hay thêm chữ "Quốc gia", thực ra đều là những phản ứng thích nghi hoàn toàn hợp lý của con người trước những nhu cầu thực tế khác nhau trong cùng một giai đoạn lịch sử. Chúng là hai mặt của một quá trình phát triển tự nhiên trong cộng đồng:

 

Xu hướng "Bỏ chữ" hay “Hướng ngoại”

Sự thích nghi vì sinh tồn và hội nhập. Dưới góc nhìn xã hội học, một cộng đồng di dân muốn phát triển bền vững ở nước sở tại qua nhiều thế hệ thì bắt buộc phải đi qua quá trình bản địa hóa và phi chính trị hóa dần các hoạt động dân sinh.

Hợp với quy luật phát triển: Việc các hội đoàn bỏ chữ "Quốc gia" để đổi thành các tên gọi thuần túy mang tính địa lý hay văn hóa là một bước đi thực tế. Nó giúp họ hòa nhập sâu vào hệ thống pháp lý, giáo dục và tài trợ của nước bản xứ, đồng thời mở rộng vòng tay đón nhận thế hệ trẻ vốn có tư duy cởi mở và toàn cầu hóa.

Về căn tính và bản chất: Đây không phải là sự phản bội quá khứ, mà là cách họ chuyển dịch năng lượng từ "giữ gìn một danh xưng chính trị" sang "bảo tồn những giá trị cốt lõi" như ngôn ngữ, văn hóa, sự thịnh vượng của cộng đồng trên đất khách.

 

Xu hướng "Thêm chữ"

Sự thích nghi vì bảo tồn lập trường hay “Hướng Nội”

Ngược lại, tư tưởng và lý tưởng chính trị là những giá trị có sức sống rất mãnh liệt. Khi một số thành phần cộng đồng chuyển dịch sang xu hướng thực tế, phi chính trị như đã nói trên, thì tự khắc sẽ có một số thành phần khác cảm thấy cần phải đứng ra đại diện để giữ gìn ngọn lửa ý thức hệ.

 

Đối với người Việt hải ngoại thế hệ thứ nhất: "Quốc gia" là Chính nghĩa, là Cội nguồn chia cắt và Nỗi hoài niệm mất nước. Còn đối với thế hệ ra đi từ cuộc chiến hoặc ngay sau năm 1975, chữ "quốc gia" mang sức nặng của lịch sử, chính trị và căn tính. Đó là ký ức thương đau! Trong ngôn ngữ của miền Nam trước năm 1975, chữ "Quốc gia" được dùng để phân biệt với "Cộng sản". Khi họ nói "người Việt Quốc gia" hay "chính nghĩa Quốc gia", chữ này mang hàm ý chỉ thể chế tự do, gắn liền với di sản của Việt Nam Cộng hòa. "Quốc gia" đối với họ không phải là một khái niệm địa lý trừu tượng, mà là một vùng trời kỷ niệm đã mất. Nó gắn liền với căn nhà, mảnh ruộng, con phố cũ và những biến cố đau thương của làn sóng di cư như vượt biên, trại tị nạn, hay các chương trình HO, ODP.

 

Họ có xu hướng gìn giữ tiếng Việt, phong tục và lối sống của giai đoạn trước năm 1975 như một cách bảo tồn "quốc gia" trong lòng mình, độc lập và đối lập với thực thể chính trị đang quản lý đất nước hiện tại là đảng Cộng sản.

 

Đối với người Việt sinh sau năm 1975: "Quốc gia" là lãnh thổ, là căn tính đa văn hóa và có suy nghĩ (mindset) toàn cầu. Thế hệ sinh sau năm 1975 không có trải nghiệm trực tiếp về cuộc chiến hay sự chia cắt đất nước. Khái niệm "quốc gia" của họ được chia thành hai nhóm rõ rệt:

·        

Người trẻ lớn lên trong nước (hoặc di cư muộn theo diện du học, định cư kinh tế): Đối với họ, quốc gia là thực thể địa lý - chính trị hiện hữu, là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, với biên giới, hộ chiếu, luật pháp và sự phát triển kinh tế mà họ nhìn thấy hàng ngày. Họ nhìn nhận "quốc gia" qua thành tựu thể thao, vị thế kinh tế, du lịch hoặc sự hiện diện của văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới. Chữ "quốc gia" mang tính thực tế và ít bị chi phối bởi lăng kính ý thức hệ của quá khứ.

 

·         Người Việt thế hệ thứ hai sinh ra và lớn lên ở hải ngoại: Cần phân biệt hai loại người trẻ dưới đây: - Lớp con cái đi theo cha mẹ trong giai đoạn di tản năm 1975: Đối với những người trẻ này, "quốc gia" (Việt Nam) là nơi ông bà, cha mẹ mình sinh ra, một vùng đất mang tính biểu tượng của cội nguồn, đồ ăn ngon, và những nét văn hóa độc đáo, riêng biệt, có nhiều đặc thù và hoàn toàn khác với văn hóa đang hiện diện trong nước.

 

·         Một số người trẻ thế hệ thứ 2 hay 3 có suy nghĩ về khái niệm "Quốc gia kép" (Hyphenated Identity): Họ tự định nghĩa mình là người Mỹ gốc Việt, Úc gốc Việt, hay Pháp gốc Việt. Quốc gia về mặt pháp lý và nghĩa vụ công dân của họ là nước sở tại, còn "quốc gia Việt Nam" là một phần căn tính văn hóa được họ chủ động tìm kiếm và giữ gìn. Họ tiếp cận lịch sử bằng sự tò mò, mong muốn thấu hiểu tổn thương của cha mẹ hơn là mang theo sự thù hận hay chia rẽ.

 

Tóm lại, nếu đối với thế hệ thứ nhất, chữ "quốc gia" là một mảnh giang sơn gắn liền với lý tưởng và nỗi đau tách rời, thì đối với thế hệ sinh sau năm 1975, "quốc gia" đã chuyển mình thành một khái niệm rộng mở hơn, nơi đó có thể là mái nhà họ đang sống, hoặc là chiếc chìa khóa văn hóa giúp họ trả lời câu hỏi: "Tôi là ai?" trong một thế giới đa cực và toàn cầu.

 

Phân tích rốt ráo từ hai xu hướng

 

Dưới góc nhìn phân tích dữ liệu và xã hội học, Xu hướng "Bỏ chữ" thực ra là một chương quan trọng trong cuốn sách lịch sử của bất kỳ cộng đồng di dân nào trên thế giới. Để có cái nhìn sâu hơn, chúng ta có thể ghi nhận nơi đây qua khái niệm về sự suy giảm theo thời gian của ký ức tập thể - Temporal Decay of Collective Memory. Khái niệm nầy có thể giải thích vì sao xu hướng này diễn ra và tầm ảnh hưởng lên thực tế của vấn đề.

 

* Thực tế xã hội: Ký ức về cuộc chiến năm 1975, sự mất mát giang sơn, hay nỗi đau vượt biên là những trải nghiệm mang tính trực tiếp và máu thịt của thế hệ thứ nhất. Nhưng đối với thế hệ thứ hai (sinh thập niên 80-90) và thế hệ thứ ba (Gen Z, sinh những năm 2000 trở đi), những sự kiện đó chỉ còn là lịch sử qua lời kể hoặc sách vở. Do đó, khi thế hệ trẻ dần tiếp nhận các hội đoàn trong cộng đồng, họ không có sự gắn kết cảm xúc đủ mạnh với những danh xưng mang nặng tính chính trị của quá khứ. Việc họ bỏ chữ "Quốc gia" không phải là hành động quay lưng với cha mẹ, mà chỉ đơn giản là họ không có "bộ lọc cảm xúc" giống như thế hệ đi trước.

 

* Áp lực từ "Hệ thống Hành chính và Tài trợ bản xứ" (Institutional Funding & Legality): Đây là một lý do rất thực tế mà ít người chú ý khi đứng ngoài cuộc. Tại các quốc gia như Mỹ, Úc, hay Canada, các hội đoàn người Việt đăng ký hoạt động dưới dạng tổ chức phi lợi nhuận (Non-profit hay 501(c)(3)). Để nhận được tiền tài trợ (grants) từ chính phủ bản xứ nhằm lo cho người già, dạy tiếng Việt cho trẻ em, hay tổ chức chợ Tết, các tổ chức này phải chứng minh họ là tổ chức phi chính trị (non-political) và phục vụ tất cả mọi người trong cộng đồng. Một danh xưng có chữ "Quốc gia" (vốn mang tính phân định thể chế chính trị rất rõ) đôi khi vô tình tạo ra rào cản pháp lý hoặc khiến các chính trị gia bản xứ e ngại khi đến tham dự hoặc ký duyệt ngân sách. Thay đổi tên thành một danh xưng thuần túy địa lý (ví dụ: Cộng đồng Người Việt tại Houston) giúp hội đoàn hoạt động hiệu quả, hợp pháp và dễ dàng nhận nguồn lực tài chính để nuôi sống cộng đồng hơn.

 

* Sự chuyển dịch căn tính từ "Người lưu vong" sang "Công dân bản địa gốc Việt":

Thế hệ 1 - Người lưu vong: Tâm thế của họ khi mới sang là giữ gìn tổ chức như một "chính phủ/cộng đồng lưu vong" để chờ ngày trở về hoặc giữ vững chính nghĩa cũ.

 

Thế hệ sau - Công dân: Họ đã là công dân chính thức của nước sở tại. Họ đấu tranh cho quyền lợi của người Mỹ gốc Việt, người Úc gốc Việt ngay tại nghị trường của nước họ đang sống. Do đó, danh xưng của họ cần phải phản ảnh vị thế mới này. Họ cần một cái tên nói lên rằng: "Chúng tôi là một cộng đồng sắc tộc vững mạnh, đóng góp vào đất nước này, chứ không phải là những người tạm cư mang tâm thế hoài niệm quá khứ."

 

Xu hướng "Bỏ chữ" chính là biểu hiện của một cộng đồng đã trưởng thành và bám rễ sâu vào lòng xã hội bản xứ. Nó cho thấy chiếc thuyền cộng đồng đã vượt qua giai đoạn khắc nghiệt của sự sống còn, tị nạn để bước vào giai đoạn ổn định và xây dựng và phát triển cộng đồng, khẳng định vị thế công dân trong quốc gia hiện đang cư ngụ và sống cùng. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của xu hướng này là làm sao để vừa trẻ hóa, vừa hội nhập mà không làm tổn thương tinh thần của thế hệ cha anh, những người đã dùng cả cuộc đời và xương máu để giữ gìn hai chữ "Quốc gia" đó.

 

Khi kết hợp cả hai xu hướng đối lập này, một bên là phi chính trị hóa để hội nhập (Bỏ chữ) và một bên là tái chính trị hóa để bảo tồn lý tưởng (Thêm chữ), chúng ta sẽ thấy một bức tranh toàn cảnh rất sống động về trạng thái tâm lý và cấu trúc của cộng đồng người Việt toàn cầu hiện nay. Sự kết hợp này tạo ra một quy luật cân bằng tự nhiên trong xã hội học, phản ảnh qua ba điểm mấu chốt sau:

 

1-    Quy luật "Bình thông nhau" của Ý thức hệ (The Equilibrium of Ideology): Trong bất kỳ một cộng đồng sắc tộc nào, năng lượng chính trị và nhu cầu bảo tồn căn tính lịch sử không bao giờ tự nhiên mất đi. Khi các hội đoàn dân sinh lâu năm chọn cách bỏ chữ "Quốc gia" để hướng ngoại (hội nhập hành chính, làm kinh tế, thu hút giới trẻ bản địa), họ vô tình để lại một "khoảng trống" về mặt trận ý thức hệ. Ngay lập tức, quy luật cân bằng sẽ kích hoạt và tác động lên các tổ chức mới (như Hội đồng Liên kết Quốc nội - Hải ngoại) sẽ xuất hiện và thêm chữ "Quốc gia" vào danh xưng để lấp đầy khoảng trống đó. Nói cách khác, hai xu hướng này không triệt tiêu nhau mà nương tựa vào nhau để tồn tại. Hội đoàn phi chính trị lo phần "xác" (an sinh, đời sống, hội nhập cho cộng đồng), còn hội đoàn chính trị giữ phần "hồn" (ký ức lịch sử, lập trường lý tưởng).

2-    Sự phân tách vai trò rõ rệt qua việc Hội nhập sắc tộc vs. Đấu tranh chính trị:

Sự kết hợp này định hình lại cấu trúc của cộng đồng người Việt hải ngoại thành hai nhánh chuyên biệt thay vì gộp chung như trước đây: Nhánh Hội nhập (Bỏ chữ): Định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số (Ethnic Minority) vững mạnh trong lòng nước sở tại. Sứ mệnh của họ là làm sao để người Việt có tiếng nói tại nghị trường Mỹ, Úc, Canada; làm sao để giữ tiếng Việt cho thế hệ thứ 3; làm sao để tổ chức Tết thật lớn. Họ chọn sự trung tính để đi đường dài. Còn Nhánh Đấu tranh (Thêm chữ): Định vị mình là một thực thể chính trị phản biện (Political Dissident / Opposition). Sứ mệnh của họ không còn là lo chuyện an sinh bản xứ nữa, mà là tập trung nguồn lực, liên kết dòng tư tưởng tự do giữa hải ngoại và quốc nội để hướng về tương lai chính trị của Việt Nam.

3-    Thách thức lớn nhất: Sự phân rã thế hệ và nguy cơ xung đột nội bộ: Sự tồn tại song song của hai xu hướng này tạo ra một bài toán hóc búa cho cộng đồng, thế hệ trẻ hải ngoại và những người chọn xu hướng thực tế nhìn nhóm "Thêm chữ" là những người cực đoan, hoài niệm, nặng nề quá khứ. Ngược lại, nhóm giữ lập trường "Quốc gia" cứng rắn nhìn nhóm "Bỏ chữ" như những người mất gốc, thỏa hiệp, hoặc phai nhạt lý tưởng.

 

Vì vậy, giải pháp lý tưởng là Cộng đồng chỉ có thể mạnh khi hai nhóm này hiểu được vai trò của nhau. Nhóm "Bỏ chữ" cần tôn trọng lịch sử và xương máu của cha anh để không làm tổn thương thế hệ đi trước. Nhóm "Thêm chữ" cần hiểu rằng việc hội nhập và làm kinh tế, giữ gìn văn hóa của giới trẻ chính là cách bền vững nhất để nuôi dưỡng nội lực cho hai chữ Việt Nam.

 

Dưới góc nhìn xã hội học, bất kỳ cộng đồng di dân tị nạn nào trên thế giới như người Cuba ở Miami, người Do Thái, hay người Armenia sau khi trải qua mốc 50 năm đều sẽ đi qua giai đoạn này.

 

Sự giản lược từ ngữ, bỏ chữ “Quốc gia” trong danh xưng cho thấy cộng đồng người Việt hải ngoại đang bước vào giai đoạn bản địa hóa hoàn toàn. Họ không còn nhìn nhận tổ chức của mình như một "văn phòng đại diện của một thể chế cũ đang lưu vong", mà định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số vững mạnh, có tiếng nói và có đóng góp trực tiếp vào dòng chảy chính trị - xã hội của quốc gia sở tại.

 

Suy nghĩ cá nhân

 

Việc lấy chữ "Quốc gia" ra khỏi danh hiệu có thể gây chạnh lòng cho thế hệ đi trước vì chạm vào vết thương quá khứ, nhưng đó là sự thích nghi cần thiết để chiếc thuyền cộng đồng có thể chở thêm những người trẻ tuổi hướng về tương lai. Cội nguồn và lịch sử của một dân tộc không nằm ở cái tên trên giấy tờ, mà nằm ở dòng máu, ngôn ngữ và sự gắn kết của những con người trong cộng đồng đó.

 

Cũng có những cộng đồng người Việt, trước đây không có chữ "quốc gia", nhưng gần đây lại mang chữ quốc gia gắn vào. Hiện tượng một số tổ chức điển hình như "Hội đồng Liên kết Người Việt Quốc Nội và Hải Ngoại" quyết định gắn thêm chữ “Quốc Gia” vào sau cụm từ "Người Việt" là một động thái mang tính khẳng định lập trường chính trị và định vị căn tính rất rõ ràng.

 

Nếu như việc các hội đoàn đời cũ bỏ chữ "Quốc gia" xuất phát từ nhu cầu trẻ hóa và bản địa hóa, thì việc các tổ chức mới thêm chữ này vào lại phản ảnh những động cơ hoàn toàn ngược lại, có tính cách dứt khoát. Cụm từ "Người Việt Quốc Gia" trong trường hợp các tổ chức liên kết hải ngoại - quốc nội mang một thông điệp chính trị rất cụ thể:

 

·         Phân định ranh giới: Chữ "Quốc gia" ở đây được dùng như một tính từ để nhấn mạnh rằng tổ chức này đại diện cho những người Việt đấu tranh cho lý tưởng tự do, dân chủ, đa nguyên và độc lập và đối lập với thể chế Cộng sản hiện tại trong nước.

·         Kế thừa biểu tượng: Việc gắn thêm chữ này là cách họ khẳng định sự nối tiếp tinh thần của dòng tư tưởng "Quốc gia", gắn liền với biểu tượng lá cờ vàng ba sọc đỏ. Họ muốn bảo đảm rằng, dù có liên kết với các thành phần ở "Quốc nội", tổ chức vẫn giữ vững lập trường chính trị nguyên thủy của một cộng đồng tị nạn hải ngoại chứ không bị hòa tan.

 

Khi một số hội đoàn lớn ở hải ngoại dần loại bỏ yếu tố chính trị để chuyển sang làm công tác xã hội và dân sinh thuần túy, những người giữ lập trường cứng rắn sẽ có cảm giác "mất đi trận địa ý thức hệ". Vì vậy, việc thành lập hoặc bổ túc thêm chữ "Quốc gia" vào tên gọi giống như một tiếng gọi tập hợp. Nó giúp tổ chức nhanh chóng thu hút và gom tụ những cá nhân, đoàn thể có chung xu hướng chính trị mạnh mẽ ở cả trong lẫn ngoài nước. Hành động nầy đóng vai trò như một bộ lọc thành viên. Ai chấp nhận tham gia vào một tổ chức có chữ "Người Việt Quốc Gia" tức là đã tự xác định lập trường dấn thân của mình, giúp tổ chức đồng nhất về mặt tư tưởng ngay từ đầu.

 

Sự xuất hiện của sự kết hợp "Quốc nội" + "Hải ngoại" + "Quốc gia" trong một danh xưng trên thể hiện một tham vọng hoặc hướng đi mới như, trước đây, tư tưởng "Quốc gia" phần lớn chỉ ở trong cộng đồng hải ngoại thế hệ thứ nhất; khi gắn chữ "Quốc gia" vào mô hình liên kết "Quốc nội và Hải ngoại", phải chăng, tổ chức này muốn gửi đi thông điệp: Tinh thần Quốc gia qua lý tưởng tự do, không chỉ có ở nước ngoài, mà đang âm thầm hiện diện và kết nối với cả những lực lượng bất đồng chính kiến hoặc mong muốn thay đổi ở ngay trong lòng Việt Nam.

 

Kết luận - Hội nhập sắc tộc vs. Đấu tranh chính trị

 

Sự kết hợp giữa hai cung cách hội nhập này định hình lại cấu trúc của cộng đồng người Việt hải ngoại thành hai nhánh chuyên biệt thay vì gộp chung như trước đây:

 

Nhánh Hội nhập (Bỏ chữ): Định vị mình là một cộng đồng sắc tộc thiểu số (Ethnic Minority) vững mạnh trong lòng nước sở tại. Sứ mệnh của họ là làm sao để người Việt có tiếng nói tại nghị trường Mỹ, Úc, Canada; làm sao để giữ tiếng Việt cho thế hệ thứ 3; làm sao để tổ chức Tết thật lớn. Họ chọn sự trung tính để đi đường dài, theo hướng suy nghĩ tích cực của người viết. Tuy nhiên, có một câu hỏi nhỏ được đặt ra là, từ nguyên ủy, cộng đồng Houston có tên là “Cộng đồng Người Việt Quốc gia Houston và Vùng Phụ Cận”. Trong nhiệm kỳ hiện tại (2026), bảng hiệu ở trụ sở Cộng đồng đường Bellaire ghi là: “Trung tâm Sinh hoạt Cộng đồng Việt Nam”… không có chữ “Quốc gia”. Hy vọng, Ban đại diện cộng đồng đương nhiệm có cùng suy nghĩ như người viết khi bỏ chữ “Quốc gia”.

 

Nhánh Đấu tranh (Thêm chữ): Định vị mình là một thực thể chính trị phản biện (Political Dissident / Opposition). Sứ mệnh của họ không còn là lo chuyện an sinh bản xứ nữa, mà là tập trung nguồn lực, liên kết dòng tư tưởng tự do giữa hải ngoại và quốc nội để hướng về tương lai chính trị của Việt Nam.

 

Sự tồn tại song song của hai xu hướng này không phải là điều gì bất thường, mà nó phản ánh tính đa dạng và sống động của một cộng đồng. Nó cho thấy sau hơn 50 năm, người Việt dù ở đâu cũng không còn là một khối đồng nhất một chiều, mà đã có những hướng đi, những góc nhìn và những cách tự định nghĩa bản thân rất khác nhau để phù 

hợp với sứ mệnh mà họ tự lựa chọn.

 

Sau cùng, cộng đồng chỉ có thể mạnh khi hai nhóm này hiểu được vai trò của nhau. Nhóm "Bỏ chữ" cần tôn trọng lịch sử và xương máu của cha anh để không làm tổn thương thế hệ đi trước. Nhóm "Thêm chữ" cần hiểu rằng việc hội nhập và làm kinh tế, giữ gìn văn hóa của giới trẻ chính là cách bền vững nhất để nuôi dưỡng nội lực cho hai chữ "Việt Nam" không cộng sản.

 

Mai Thanh Truyết                                            

Con đường Việt Nam

Houston – Tháng 9-2026