Cuộc chuyển mình gần 100 năm của Hoa Kỳ
Từ
Nhóm Technate đến Thế giới AI
Lời người viết: Bài viết được ra đời khi người viết đọc bài của tác giả Vô Danh, tựa đề “Trump World Order”. Xin trích phần chú thích:”(***) Technate là thuật ngữ của phong trào Technocracy (Kỹ trị) ở Mỹ thập niên 1930, do Howard Scott và nhóm Technocracy Inc. đề xướng. Nó chỉ một đơn vị quản trị không dựa trên biên giới quốc gia hay chính trị, mà dựa trên vùng tài nguyên và kỹ thuật khép kín, được điều hành bởi kỹ sư và nhà khoa học thay vì chính trị gia, và vận hành bằng “chứng chỉ năng lượng” (energy certificates) thay cho tiền tệ.
Mô hình cụ thể mà họ vẽ ra chính là North
American Technate: Hoa Kỳ, Canada, Mexico, Greenland, Trung Mỹ xuống tận kênh
Panama, cùng vùng Caribbean và một phần Nam Mỹ (bao gồm Venezuela). Lý do chọn
đúng khối này: nó là vùng duy nhất trên địa cầu tự túc hoàn toàn về năng lượng,
khoáng sản, lương thực và công nghiệp không cần nhập một thứ gì từ bên ngoài.
Phong trào lụi tàn sau Thế chiến II, nhưng gần
đây được nhắc lại nhiều, một phần vì ông ngoại của Elon Musk, Joshua Haldeman,
từng là lãnh đạo chi nhánh Technocracy ở Canada, và một phần vì bản đồ
Greenland — Canada — Panama — Venezuela mà Tổng thống Trump đang gom trùng khít
một cách kỳ lạ với bản vẽ Technate 90 năm trước. Nguồn: https://vietmania.blogspot.com”.
Xin chia xẻ cùng bạn đọc.
***
Lịch
sử văn minh nhân loại có thể được nhìn dưới nhiều góc độ. Đó là lịch sử của
chiến tranh, của khoa học, của kinh tế hay của các cuộc cách mạng. Nhưng cũng
có thể nhìn lịch sử ấy như một hành trình không ngừng đi tìm lời giải cho một
câu hỏi duy nhất:”Ai nên nắm quyền lực để xã hội được quản trị tốt nhất?”
Từ
các vị vua thần quyền của Ai Cập cổ đại, các triết gia Hy Lạp, các hoàng đế
Trung Hoa, các nền cộng hòa cận đại, cho đến các nền dân chủ hiện đại, mỗi thời
đại đều đưa ra một câu trả lời khác nhau. Plato tin rằng quyền lực nên
thuộc về người khôn ngoan nhất. Khổng Tử tin rằng quyền lực phải thuộc về người
có đạo đức. Max Weber nhấn mạnh vai trò của thể chế và bộ máy hành chính hợp lý.
Còn Phong trào Technocracy của Bắc
Mỹ trong thập niên 1930 lại cho rằng các kỹ sư và nhà khoa học mới là những
người đủ khả năng điều hành một xã hội công nghiệp.
Ngày
nay, với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, nhân loại lại đứng
trước một câu hỏi chưa từng có trong lịch sử:”Nếu máy móc có thể phân tích
nhanh hơn, dự báo chính xác hơn và tối ưu hóa tốt hơn con người, thì quyền lực
nên được phân chia như thế nào giữa con người và trí tuệ nhân tạo - AI?
Đó
không chỉ là câu hỏi của khoa học máy tính. Đó là câu hỏi của triết học. Đó là
câu hỏi của luật pháp. Đó là câu hỏi của chính trị. Và trên hết, đó là câu hỏi
về tương lai của nền văn minh của nhân loại.
AI không phải là
vị cứu tinh.
AI cũng không
phải là mối đe dọa thiết yếu.
AI chỉ là một
công cụ có sức mạnh chưa từng có.
Điều
quyết định tương lai toàn cầu không nằm ở bản thân công nghệ mà nằm ở cách con
người xây dựng các thể chế để sử dụng công nghệ AI ấy.
Trong
suốt hơn hai nghìn năm, nhân loại đã nhiều lần đi từ cực này sang cực khác. Có
thời kỳ người ta tuyệt đối hóa quyền lực của nhà vua. Có thời kỳ người ta tuyệt
đối hóa ý chí của quần chúng. Có thời kỳ người ta tuyệt đối hóa thị trường. Và
ngày nay, một số người bắt đầu tuyệt đối hóa dữ liệu và thuật toán qua AI!.
Kinh
nghiệm lịch sử cho thấy mọi sự tuyệt đối hóa đều tiềm ẩn nguy cơ. Nếu, một xã
hội chỉ dựa vào quyền lực chính trị mà xem nhẹ tri thức sẽ dễ rơi vào chủ nghĩa
dân túy, có lẽ, đây là tình trạng của xã hội mỹ hiện tại. Nếu, một xã hội chỉ
dựa vào kỹ trị mà xem nhẹ quyền con người có thể trở nên hiệu quả nhưng thiếu
tự do. Mà nếu, một xã hội chỉ dựa vào AI có thể tối ưu hóa nhiều quá trình,
nhưng cũng có nguy cơ đánh mất khả năng tự quyết của con người nếu thiếu những
giới hạn về đạo đức và pháp luật.
Vì
vậy, chúng ta cần đi tìm một sự cân bằng. Đó là sự cân bằng giữa dân chủ
và kỹ trị, tự do và hiệu quả, trí tuệ con người, và trí tuệ nhân tạo, giữa đổi
mới và trách nhiệm, giữa quyền lực và sự kiểm soát quyền lực. Tất cả chỉ nhắm
vào một mục đích duy nhứt là “Con người phải luôn là chủ thể của các giá
trị. Và AI phải luôn là công cụ của tri thức.”
Khi
AI giúp con người hiểu thế giới tốt hơn, nhưng không thể thay con người quyết
định ý nghĩa của công lý, tự do và phẩm giá, thì công nghệ sẽ trở thành động
lực của tiến bộ. Ngược lại, nếu con người trao toàn bộ quyền quyết định cho
thuật toán chỉ vì thuật toán có vẻ hiệu quả hơn, thì nền văn minh có thể bước
vào một hình thức quyền lực mới, tinh vi hơn, khó nhận biết hơn và cũng khó
kiểm soát hơn bất kỳ nền chuyên chế nào trong quá khứ.
Thế kỷ XXI sẽ không được quyết định bởi
việc quốc gia nào sở hữu AI mạnh nhất. Nó sẽ được quyết định bởi việc quốc gia
nào xây dựng được một nền quản trị đủ khôn ngoan để sử dụng AI mà vẫn bảo vệ
được tự do, pháp quyền và phẩm giá con người.
1- Giấc mơ của Plato
và giấc mơ của Technocracy
Cách đây gần 2.400 năm, triết gia Hy Lạp Plato (428–348 BC) đã đặt ra một câu hỏi mà đến nay nhân loại vẫn chưa có lời giải dứt khoát: “Ai là người xứng đáng cai trị một quốc gia?” Đối với Plato, vấn đề không nằm ở hình thức chính quyền, mà nằm ở chất lượng của người cầm quyền. Ông cho rằng đa số con người thường bị chi phối bởi dục
vọng, lợi ích trước mắt và cảm xúc. Nếu quyền lực chỉ dựa trên số đông, xã hội rất dễ rơi vào dân túy và hỗn loạn. Vì vậy, Plato đề xuất một mô hình táo bạo: nhà nước nên được lãnh đạo bởi Triết vương (Philosopher-King) – những người có tri thức, đạo đức và khả năng nhận thức chân lý. Theo Plato, chỉ khi quyền lực thuộc về người hiểu biết thì quốc gia mới có thể đạt tới công bằng và ổn định.
Hơn
hai nghìn năm sau, phong trào Technocracy tại Bắc Mỹ xuất hiện với một lập luận
rất gần gũi. Nếu Plato tin vào triết gia, thì Technocracy tin vào kỹ sư. Nếu
Plato muốn thay quyền lực của đám đông bằng quyền lực của trí tuệ, thì Howard
Scott muốn thay quyền lực của chính trị bằng quyền lực của khoa học. Cả hai đều
xuất phát từ một niềm tin chung:
2-
Nhóm Technate
2.1- Technate là gì?
Technate là một khái niệm
lịch sử ít được biết đến nhưng lại có ảnh hưởng gián tiếp đến nhiều cuộc tranh
luận ngày nay về AI, dữ liệu lớn (Big Data), tự động hóa và quản trị bằng thuật
toán. Vào đầu thập niên 1930, trong thời kỳ Đại Khủng Hoảng - Great Depression,
một nhóm kỹ sư, nhà khoa học và kinh tế gia ở Hoa Kỳ và Canada đã thành lập
phong trào gọi là Technocracy Inc.. Nhân vật nổi bật nhất là Howard
Scott. Bên cạnh ông còn có M. King Hubbert, người sau này nổi
tiếng với lý thuyết "đỉnh dầu" (Peak Oil). "Technate"
là một đơn vị kinh tế - xã hội được đề nghị bởi Technocracy Inc. vào
khoảng năm 1932–1934. Họ cho rằng, chính trị đã thất bại, tiền tệ tạo ra sự bất
bình đẳng trong dân chúng, và nhứt là chủ nghĩa tư bản gây ra khủng hoảng kinh
tế toàn cầu,
Họ
cho rằng nền kinh tế thị trường đã thất bại, các chính trị gia không đủ năng
lực giải quyết khủng hoảng, xã hội hiện đại cần phải được điều hành bởi các kỹ
sư và nhà khoa học. Từ đó họ đề xuất một mô hình xã hội hoàn toàn mới gọi là Technate.
Nền kinh tế sẽ không vận hành bằng tiền, mà bằng Hệ thống hạch toán Năng lượng -Energy Accounting. Mỗi sản phẩm sẽ được tính theo lượng năng lượng cần thiết
để sản xuất và phân phối. Người dân được cấp một lượng quyền tiêu dùng tương
ứng với năng lực sản xuất của toàn xã hội, đôi khi được mô tả dưới dạng “energy
certificates.”
Mục tiêu của Technocracy Inc. triệt để hơn nhiều: họ muốn thay
thế phần lớn cơ cấu chính trị, tài chính và quản trị hiện hữu bằng một bộ máy
do kỹ sư, nhà khoa học và chuyên viên kỹ thuật điều hành. Trong mô hình này,
các quyết định quan trọng không dựa trên bầu cử, đảng phái hay tranh luận chính
trị, mà trên những gì họ cho là dữ liệu khách quan và hiệu quả kỹ thuật. Vì
vậy, đây không đơn thuần là “chính phủ nghe lời chuyên gia”, mà gần với một hệ thống
quản trị kỹ thuật tập trung.
Năm 1946, phong trào tổ chức một đoàn xe lớn từ Los Angeles đến
Vancouver để quảng bá chủ trương. Những yếu tố này khiến một số nhà nghiên cứu
nhận xét rằng phong trào mang những nét trình diễn, kỷ luật và tập trung quyền lực
giống các phong trào chính trị đại chúng của thập niên 1930–1940.
Technocracy Inc. chống chủ nghĩa tư bản theo cơ chế giá cả,
nhưng cũng không chủ trương đấu tranh giai cấp theo Marx. Họ chống chính trị
đảng phái, chống cả chủ nghĩa cộng sản cách mạng, nhưng lại đề xuất một nhà
nước tập trung với quyền kiểm soát rộng lớn. Do đó, rất khó xếp họ gọn vào
“cánh tả” hoặc “cánh hữu.” Có thể hiểu chính xác hơn đây là một dạng:”Chủ nghĩa không tưởng công nghiệp kết hợp với
quản trị kỹ thuật tập trung”.
Khi
Howard Scott và phong trào Technocracy đề nghị mô hình Technate, thế
giới vẫn còn ở thời đại của máy hơi nước, điện khí hóa và dây chuyền sản xuất.
Máy tính điện tử chưa xuất hiện. Internet còn là điều không tưởng. Khái niệm
trí tuệ nhân tạo (AI) phải hơn hai mươi năm sau mới được hình thành. Thế nhưng,
điều đáng kinh ngạc là nhiều câu
hỏi mà Technocracy đặt ra vẫn còn nguyên giá trị trong thế kỷ XXI.
·
Liệu một xã hội có thể được quản trị
bằng khoa học thay vì bằng ý thức hệ?
·
Liệu các quyết định xã hội có nên
dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính?
·
Liệu công nghệ có thể giúp giảm lãng
phí, tham nhũng và những quyết định thiếu căn bản không?
Ngày nay, với AI, dữ liệu lớn, Internet vạn vật (Internet of Things - IoT), đám mây điện toán, và mô hình dự báo thời gian thực, nhân loại đã sở hữu những công cụ mà Howard Scott chưa từng có. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là giấc mơ Technate đã không trở thành hiện thực. Nhìn lại một cách công bằng, Technocracy đã dự báo đúng ít nhất bốn xu hướng lớn.
·
Thứ nhất, xã hội hiện đại ngày càng
phụ thuộc vào những hệ thống kỹ thuật có quy mô rất lớn: lưới điện quốc gia,
mạng lưới viễn thông, chuỗi cung ứng toàn cầu, hệ thống tài chính và hạ tầng
số. Những hệ thống này không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu các nhóm chuyên
gia và các phương pháp quản trị dựa trên dữ liệu.
·
Thứ hai, năng lượng thực sự là nền
tảng của nền kinh tế. Mọi hoạt động sản xuất và dịch vụ đều cần năng lượng.
Ngày nay, các chiến lược về chuyển đổi năng lượng, trung hòa carbon hay an ninh
năng lượng đều phản ánh tầm quan trọng của yếu tố mà Technocracy từng nhấn
mạnh.
·
Thứ ba, dữ liệu đã trở thành nguồn
lực chiến lược. Nếu trong thế kỷ XX người ta nói "tri thức là sức
mạnh", thì trong thế kỷ XXI, dữ liệu trở thành nguyên liệu của tri thức.
AI chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi được cung cấp/nuôi dưỡng bằng dữ liệu có
phẩm chất cao.
·
Thứ tư, việc quản trị các hệ thống
phức tạp ngày càng cần đến mô hình dự báo và tối ưu hóa. Điều mà Technocracy
chỉ có thể thực hiện bằng bảng thống kê thủ công thì ngày nay AI có thể thực
hiện gần như tức thời.
Ở
những điểm này, lịch sử đã chứng minh rằng Technocracy có tầm nhìn vượt trước
thời đại.
2.2-
Lý do hình thành Technate
Bối cảnh năm 1932 rất đặc biệt vì vào thời điểm nầy có hơn
25% lao động Mỹ thất nghiệp, hàng nghìn ngân hàng phá sản, những nhà máy sản
xuất công nghiệp có năng suất rất lớn nhưng người dân không có sức mua. Từ đó,
họ kết luận, vấn đề không nằm ở năng lực sản xuất mà ở hệ thống phân phối, vì
kỹ thuật đã vượt xa cơ chế quản lý kinh tế cũ. Và họ còn muốn đi xa hơn nữa. Đó
là muốn thay tiền bằng Chứng chỉ Năng lượng -Energy Certificate, với ý tưởng là, mỗi công dân sẽ được
cấp một lượng "đơn
vị năng lượng" tương ứng với khả năng sản xuất của nền kinh tế.
Do đó, theo họ, Technate là một đơn
vị quản trị kinh tế - kỹ thuật, thay thế quốc gia theo nghĩa truyền thống. Trong
một Technate, các kỹ sư điều hành sản xuất, các nhà khoa học lập nên kế hoạch,
các chuyên gia quản trị phân phối. Điều đặc biệt ở Technate là tất cả mọi hoạt
động được đo bằng năng lượng chứ không tính bằng tiền. Hay nói một cách khác, thay
vì tranh luận chính trị, họ muốn quản trị xã hội như vận hành một hệ thống kỹ
thuật. Ví dụ: Nếu Bắc Mỹ sản xuất được 100 tỷ kWh điện mỗi năm,
thì tổng số chứng chỉ năng lượng phát hành cũng sẽ được tính tương đương với
khả năng đó. Và, mỗi người dân nhận một phần tương ứng qua khả năng sản xuất
của chính mình. Khi đi mua hàng tiêu dùng chẳng hạn như một chiếc
xe, sẽ được tính “chiếc xe tiêu hao bao nhiêu năng lượng để sản xuất”, mua một
ngôi nhà sẽ được tính “ngôi nhà tiêu hao bao nhiêu năng lượng”, và một chiếc
áo, “chiếc áo tiêu hao bao nhiêu năng lượng”. Tất cả đều được tính theo năng
lượng chứ không theo giá tiền.
2.3-
Bắc Mỹ thành một
Technate
Nhóm
Technate còn muốn đi xa hơn nữa qua việc khơi mào một khái niệm táo bạo là không coi Hoa Kỳ, Canada hay Mexico là những
đơn vị quốc gia., và thay vào đó, họ muốn toàn bộ lục địa Bắc Mỹ trở thành một
Technate thống nhất có ranh giới dựa trên nguồn điện, tài nguyên, sông ngòi,
khí hậu, công nghiệp, và hậu cần - logistics.
Đó là cách tiếp cận mang tính "địa kỹ thuật" - "geotechnics" thay
vì
"địa chính trị" - "geopolitics".
2.4-
Vì sao phong trào suy yếu?
Có nhiều nguyên nhân. Franklin
D. Roosevelt đã giải quyết cuộc Đại khủng hoảng bằng Chính sách mới -
New Deal từ năm 1933, chuyển từ nền kinh tế tự do sang
sự can thiệp của Nhà nước. Trọng tâm là giải quyết khủng hoảng ngân
hàng, tạo việc làm công, cứu trợ người nghèo, phục hồi nông nghiệp và thiết lập
hệ thống an sinh xã hội.
Các yếu tố và biện pháp cụ thể trong Chính sách mới bao gồm:
·
Cứu
trợ và Phục hồi Ngân hàng: Đóng
cửa toàn bộ ngân hàng để kiểm tra, chỉ cho phép các ngân hàng đủ tiêu chuẩn
hoạt động lại để khôi phục niềm tin của người dân.
·
Đạo
luật Điều chỉnh Nông nghiệp (AAA): Trợ cấp cho nông dân để giảm diện tích đất canh tác và cắt
giảm sản lượng, nhằm đẩy giá nông sản lên mức hợp lý.
·
Đạo
luật Phục hồi Công nghiệp Quốc gia (NIRA): Thiết lập các quy định về cạnh tranh công bằng, ấn định
mức lương tối thiểu, giảm giờ làm và bảo vệ quyền thành lập công đoàn cho công
nhân.
·
Chương
trình tạo việc làm công: Thành
lập các cơ quan như Cục Quản lý Dự án Công trình (PWA) và Ủy ban Bảo tồn Dân sự
(CCC) để thuê hàng triệu nhân công.
Sau những cải cách trên, xã hội Mỹ dần dần trở lại
bình thường, và chính vì vậy, Technocracy
Inc. mất lần ảnh hưởng mãi cho đến sau Thế chiến thứ II. Tuy nhiên, nhiều ý
tưởng của Nhóm Technate vẫn xuất hiện dưới hình thức khác như:
- Quản trị dựa trên dữ liệu (data-driven governance);
- Mô hình thành phố thông minh (smart cities);
- Quy hoạch bằng mô hình máy tính;
- Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ ra quyết định;
- Tối ưu hóa năng lượng và chuỗi
cung ứng.
Điểm
khác biệt là hầu hết các mô hình hiện đại vẫn hoạt động trong khuôn khổ của nền
kinh tế thị trường và thể chế dân chủ, thay vì thay thế hoàn toàn tiền tệ hay
vai trò của chính trị.
2.5-
Góc nhìn ngày nay
Lịch
sử đã chứng minh rằng một xã hội không phải là một cỗ máy. Một mạng lưới điện
có thể được tối ưu bằng toán học. Một chuỗi cung ứng có thể được tối ưu bằng kỹ
thuật toán. Nhưng một quốc gia không chỉ là tập hợp của các hệ thống kỹ thuật. Con
người yêu, ghét, hy sinh, tha thứ, sáng tạo và đôi khi hành động hoàn toàn trái
với logic kinh tế. Không có phương trình nào đo được lòng yêu nước. Không có
thuật toán nào lượng giá được phẩm giá. Không có mô hình tối ưu nào trả lời
được câu hỏi: "Thế nào là một xã hội công bằng?" Đó là khoảng trống
mà Technocracy đã bỏ qua.
Nếu nhìn từ năm 2026, Technate có thể xem như một "thí nghiệm tư tưởng" rất sớm về quản trị xã hội bằng khoa học và kỹ thuật. Ý tưởng cốt lõi của họ có một số điểm vẫn còn giá trị như quyết định nên dựa nhiều hơn trên bằng chứng và dữ liệu, kế hoạch cần tính đến giới hạn tài nguyên và năng lượng, và kỹ thuật có thể nâng cao hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, kinh nghiệm lịch sử cũng cho thấy rằng một xã hội bền vững không chỉ cần hiệu quả kỹ thuật mà còn cần tính chính danh của thể chế, sự tham gia của người dân, cơ chế kiểm soát quyền lực, và khả năng dung hòa các giá trị, lợi ích và khác biệt mà khoa học kỹ thuật đứng riêng một mình không thể giải quyết được.
2.6- Ý tưởng Technate
và Thời đại AI
Có
thể nói, trong thập niên 1930, hầu hết các khái niệm như: Quản trị dựa trên dữ
liệu (data-driven governance) - Mô hình thành phố thông minh (smart cities) -
Quy hoạch bằng mô hình máy tính - Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ ra quyết định - Tối
ưu hóa năng lượng và chuỗi cung ứng … này chưa tồn tại dưới hình thức hiện đại.
Vì vậy, vài thí dụ điển hình dưới đây sẽ phân biệt giữa ý tưởng sơ khai trong
thời Technocracy, để thấy rõ quá trình phát triển của nước Mỹ gần 100 năm sau.
Về Ý tưởng trong
thập niên 1930: Technate đề nghị sự đo lường trong
mọi hoạt động kinh tế như điện, than, thép, lương thực, giao thông…thay vì dựa
theo giá cả thị trường mà bằng chứng chỉ năng lượng. Ví dụ điển hình hiện nay,
chính phủ Estonia sử dụng dữ liệu số để quản lý dịch vụ công, nhiều thành phồ
sử dụng bằng điều khiển (dashboard) thời gian thực để theo dõi giao thông, y
tế, và môi trường.
Về việc quản trị
bằng dữ liệu: Tennessee Valley Authority sử dụng
các khảo sát thủy văn, điện lực và nông nghiệp để quy hoạch toàn vùng.
Về Thành phố
thông minh (Smart City): Thời đó, chưa có
thuật ngữ nầy, nhưng Technate hình dung các đô thị sẽ được thiết kế như những
"cỗ máy" vận hành hiệu quả, với điện, giao thông và hạ tầng được điều
hợp tập trung.
Về quy hoạch bằng
mô hình máy tính: Thời đó chưa có máy tính điện tử.
Việc quy hoạch dựa trên các bảng tính thủ công, thống kê và sơ đồ dòng vật
chất, năng lượng do các kỹ sư xây dựng. Các hệ thống mô phỏng đô thị, mô hình
khí hậu hoặc "digital twin" của thành phố cho phép thử nghiệm các
kịch bản phát triển trước khi triển khai thực tế. Chưa có ví dụ đúng nghĩa; các
khu đô thị công nghiệp được quy hoạch tập trung chỉ phản ảnh một phần ý tưởng
này. Các cơ quan quy hoạch sử dụng bản đồ, thống kê dân số và lưu lượng vận tải
để thiết kế hạ tầng, nhưng hoàn toàn bằng phương pháp thủ công.
Về trí tuệ nhân
tạo hỗ trợ ra quyết định:
Hoàn toàn chưa tồn tại. Technocracy chỉ hình dung các chuyên gia phân tích dữ
liệu để đưa ra quyết định tối ưu. AI hiện nay có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu
điện, phát hiện gian lận thuế, tối ưu giao thông hoặc hỗ trợ chẩn đoán y khoa,
nhưng quyết định cuối cùng thường vẫn do con người chịu trách nhiệm.
Về việc tối ưu
hóa năng lượng và chuỗi cung ứng: Đây
là điểm gần nhất với tư tưởng Technocracy. Họ xem toàn bộ nền kinh tế như một
hệ thống năng lượng cần được tối ưu từ khai thác tài nguyên, sản xuất đến phân
phối. Các tập đoàn hậu cần - logistics và năng lượng hiện nay dùng mô hình tối
ưu hóa để giảm tiêu hao nhiên liệu, điều phối kho hàng và cân bằng lưới điện
theo thời gian thực. Chính Technocracy Inc. đã đề xuất lập "bảng cân đối
năng lượng" (energy accounting) cho toàn bộ nền kinh tế Bắc Mỹ.
Điều
đáng chú ý là Technocracy không "phát minh" ra máy tính hay AI.
Điều họ phát minh là cách nhìn xã hội như một hệ thống kỹ thuật có thể đo
lường và tối ưu hóa. Hay, nói một cách khác, vào thập niên 1930, chưa có công nghệ để hiện thực hóa giấc mơ của họ. Vào
thế kỷ thứ XXI, AI, Internet vạn
vật (Internet of Things-IoT), điện toán đám mây và dữ liệu lớn đã khiến nhiều ý
tưởng từng chỉ là lý thuyết trở nên khả thi về mặt kỹ thuật.
Đó
cũng là lý do nhiều học giả ngày nay cho rằng cuộc cách mạng AI đã làm sống lại
các câu hỏi mà phong trào Technocracy từng đặt ra gần một thế kỷ trước:”Nếu
công nghệ có thể tối ưu hóa nhiều quyết định hơn con người, thì ranh giới giữa
quản trị kỹ thuật và quản trị dân chủ nên được đặt ở đâu?
3-
AI đang thay đổi vai trò của giới kỹ trị
Trong suốt thế kỷ XX, giới kỹ trị là những người trực tiếp phân tích dữ liệu và đề xuất chính sách. Ngày nay, AI bắt đầu đảm nhiệm một phần công việc đó. Một hệ thống AI có thể đọc hàng triệu trang tài liệu pháp lý trong vài phút. AI có thể phát hiện xu hướng kinh tế từ khối lượng dữ liệu khổng lồ. AI có thể dự báo nạn kẹt xe, nhu cầu điện năng, nguy cơ dịch bệnh hay biến động chuỗi cung ứng với tốc độ mà con người khó theo kịp. Chính điều này làm thay đổi vai trò của giới kỹ trị. Nếu trước đây, chuyên gia là người trực tiếp xử lý thông tin, thì trong tương lai, họ sẽ trở thành người thiết kế, giám sát và kiểm chứng các hệ thống AI. Nói cách khác, AI không nhất thiết thay thế giới kỹ trị, AI đang làm thay đổi bản chất của vai trò kỹ trị.
Nếu
Howard Scott sống trong thế kỷ XXI, rất có thể ông sẽ không còn nói về
"Energy Certificates" như những tờ chứng chỉ giấy. Có lẽ ông sẽ nói
đến:
- Cảm biến phủ khắp nền kinh tế;
- Dữ liệu thời gian thực;
- AI điều phối hạ tầng;
- Mô hình "bản sao số"
(digital twin) của quốc gia;
- Tối ưu hóa tài nguyên theo thời
gian thực.
Nhưng
ngay cả khi có tất cả những công cụ ấy, câu hỏi cốt lõi vẫn không thay đổi, và
chỉ thấy Ai quyết định mục tiêu của sự tối ưu hóa. Vì:
·
Nếu AI được yêu cầu tối đa hóa tăng
trưởng kinh tế, nó sẽ đề nghị một tập hợp chính sách.
·
Nếu AI được yêu cầu tối đa hóa bình
đẳng xã hội, nó có thể đề nghị một tập hợp chính sách khác.
·
Nếu AI được yêu cầu tối đa hóa tự do
cá nhân, kết quả lại khác nữa.
Tất
cả chỉ vì AI chỉ là một tập hợp/tổng hợp những thông tin/dữ liệu do con người
tạo lập, từ con người chọn mục tiêu; AI chỉ tối ưu trong khuôn khổ mục tiêu đó
mà thôi. Có lẽ đóng góp lớn nhất của AI trong thế kỷ thứ XXI không phải là hiện
thực hóa nguyên mẫu Technate, mà là phát triển một mô hình mới: quản trị
bằng AI dưới sự kiểm soát của các thể chế dân chủ. Trong mô hình này:
- AI giúp nhìn xa hơn.
- Dữ liệu giúp hiểu đúng hơn.
- Chuyên gia giúp thiết kế tốt
hơn.
- Chính trị giúp dung hòa lợi
ích.
- Pháp luật đặt ra giới hạn quyền
lực.
- Người dân quyết định những giá
trị mà xã hội muốn theo đuổi.
Do
đó, hiện tại không còn là một "nhà nước của kỹ sư", mà là một nền
quản trị xã hội kết hợp giữa tri thức, công nghệ và tính chính danh dân chủ.
4- Kết luận
Plato đã đi tìm một
nhà hiền triết để trao quyền lực. Technocracy đi tìm một kỹ sư để trao quyền
lực. Thế kỷ XXI đứng trước cám dỗ trao một phần quyền lực ấy cho AI. Howard Scott từng mơ về một xã hội nơi khoa học thay thế
sự hỗn loạn của chính trị. Lịch sử cho thấy khoa học không thể thay thế chính
trị, nhưng cũng cho thấy chính trị không
thể tiếp tục đạt hiệu quả nếu quay lưng lại với khoa học.
Có lẽ
bài học lớn nhất sau gần một thế kỷ là: tương lai không thuộc về Technate,
cũng không thuộc về nền chính trị thuần túy, mà thuộc về khả năng kết hợp giữa dân chủ,
pháp quyền, khoa học và AI trong một
hệ thống kiểm soát quyền lực minh bạch và có trách nhiệm. Kỹ trị mang lại
năng lực còn dân chủ mang lại tính chính danh, và AI mang lại sức mạnh phân
tích. Nhưng rốt ráo lại, chỉ con người mới có
khả năng xác định ý nghĩa và mục đích của sự phát triển mà thôi.
Đó là lý do vì sao, trong kỷ nguyên AI, câu hỏi quan trọng nhất không phải là "Máy có thể làm gì?" mà vẫn là "Con người muốn trở thành một xã hội như thế nào?" Nhân loại đang bước vào thời đại mà AI có thể trở thành "bộ não hỗ trợ" của các quốc gia. Điều đó mở ra những cơ hội chưa từng có để nâng cao phẩm chất quản trị, nhưng cũng đặt ra một nhu cầu mới.
Chúng
ta không chỉ cần phát triển AI. Chúng ta còn cần phải phát triển đạo đức của AI, thể chế kiểm soát AI và văn
hóa chính trị đủ trưởng thành để sử dụng AI như một công cụ, chứ không phải như
một vị vua mới. Nhưng lịch sử chi cho chúng ta thấy rằng quyền lực chỉ thật
sự chính đáng khi nó kết hợp được bốn yếu tố: Tri thức để hiểu đúng sự
thật - Đạo đức để lựa chọn điều thiện - Pháp quyền để giới hạn
quyền lực - Dân chủ để bảo đảm quyền lực cuối cùng vẫn thuộc về người
dân.
AI có
thể giúp con người thông minh hơn. Nhưng AI không thể thay con người quyết định
ý nghĩa của công lý, tự do và nhân phẩm. Có lẽ đó chính là giới hạn cuối cùng
của mọi nền kỹ trị, từ Plato, qua Technocracy, cho đến thời đại AI.
Có lẽ
bài học của Plato không phải là phải tìm ra một Triết vương hoàn hảo. Điều quan
trọng hơn là xây dựng một xã hội trong đó tri thức có ảnh hưởng đến quyền
lực nhưng không thay thế quyền lực của người dân. Trong mô hình đó, người
dân quyết định các giá trị căn bản, các nhà khoa học cung cấp bằng chứng, giới
kỹ trị thiết kế giải pháp, AI hỗ trợ phân tích, báo chí và xã hội dân sự giám
sát, tòa án bảo vệ pháp quyền, và mọi cánh quyền lực đều chịu trách nhiệm trước
pháp luật. Không một cá nhân, một nhóm chuyên gia hay một hệ thống
AI nào được đứng trên tất cả hệ thống kiểm soát trên.
Nhân loại đang bước vào thời đại mà AI có thể trở thành "bộ não hỗ trợ" của các quốc gia. Điều đó mở ra những cơ hội chưa từng có để nâng cao phẩm chất quản trị xã hội. Nhưng cũng đặt ra một đòi hỏi mới. Chúng ta không chỉ cần phát triển AI. Chúng ta còn phải phát triển đạo đức của AI, thể chế kiểm soát AI và văn hóa chính trị đủ trưởng thành để sử dụng AI như một công cụ, chứ không phải như một vị vua mới. Đây mới chính là một bài học đích thực cho quốc gia.
AI có
thể giúp con người thông minh hơn. Nhưng AI không thể thay thế con người quyết
định ý nghĩa của công lý, tự do và nhân phẩm. Có lẽ đó chính là giới hạn cuối
cùng của mọi nền kỹ trị, từ Plato, qua Technocracy, cho đến thời đại AI.
Lời cuối của bài viết hôm nay, phải
chăng mô hình của Technate hình dung cho Bắc Mỹ vào thập niên 30 của thế kỷ
trước có vẽ “trùng lấp” với chính sách của hành pháp Trump hiện tại?
Mai Thanh Truyết
Houston Tháng
7-2026
