Khoảng cách giữa người
Việt trong và ngoài nước – Phần II
B- Sự bao dung và tình tự dân
tộc sẽ thâu ngắn khoảng cách lại
Sự
bao dung và tình tự dân tộc không những có thể thu hẹp khoảng cách giữa người
Việt trong và ngoài nước, mà còn có thể tạo nên nền tảng tinh thần cho một tiến
trình hòa giải lâu dài. Tuy nhiên, hai yếu tố ấy cần được hiểu đúng và
đặt trong mối quan kết với sự thật, công lý và quyền tự do của mỗi con người.
Hai yếu tố trên gắn kết hai khái niệm lại với nhau:
- Một,
nói về cách chúng ta đối xử với những người khác mình;
- Một,
nói về mối dây tình tự dân tộc khiến chúng ta vẫn cảm thấy mình thuộc về một cộng
đồng chung.
Một khi kết hợp được cả hai lại
với nhau, chúng ta có thể tìm thấy một con đường vượt qua những chia rẽ của lịch
sử.
1- Bao dung - Chấp nhận rằng người Việt
hai phía vẫn là đồng bào
Bao dung không có nghĩa là đồng
ý với mọi quan điểm, cũng không có nghĩa là quên đi những tổn thương đã trải
qua. Bao dung, trước hết, là khả năng nhìn nhận người khác như một con người có
phẩm giá, có trải nghiệm và có quyền suy nghĩ riêng, ngay cả khi chúng ta không
đồng ý với họ.
Một người Việt ở hải ngoại có
thể mang trong lòng những ký ức đau buồn về năm 1975 và những năm tháng sau đó.
Một người Việt trong nước có thể có những trải nghiệm lịch sử và những nhận định
khác. Hai người có thể bất đồng sâu sắc về chính trị. Nhưng liệu sự bất đồng ấy
có nhất thiết phải khiến họ phủ nhận phẩm giá của nhau hay không? Chúng ta có
thể nói: “Tôi không đồng ý với quan điểm của anh, nhưng tôi muốn hiểu tại sao
anh nghĩ như vậy.” Chúng ta có thể phản đối một chính sách quốc gia mà không
xúc phạm đến tất cả những người có liên quan tới chính sách ấy. Chúng ta có thể
đòi hỏi công lý mà không biến hận thù thành nguyên tắc sống. Một thí dụ thời sự
trước mắt là, cả hai phía người Việt trong và ngoài nước đều đồng thuận trong
việc CSBV “xử dụng công lý hai mặt” khi bao che cho một cán bộ, cựu dân biểu Quốc
hội khi ông ta cán chết một nữ sinh ở gốc cây số 55 tại Hà Nội.
Bao dung không xóa bỏ ranh giới
giữa đúng và sai. Bao dung giúp chúng ta tìm kiếm sự đúng đắn mà không đánh mất
tính nhân bản. Và trong tiến trình hòa giải dân tộc, đây là điều
rất quan trọng, chúng ta không cần phải chờ đến khi mọi người suy nghĩ giống
nhau mới bắt đầu đối xử với nhau bằng sự tôn trọng lẫn nhau.
2- Tình tự dân tộc - Tìm lại những điều
sâu xa hơn sự khác biệt chính trị
Tình
tự dân tộc là mối gắn bó về nguồn cội, ngôn ngữ, văn hóa,
ký ức và ý thức thuộc về một cộng đồng lịch sử. Tình tự ấy có thể hiện diện
trong tiếng Việt mà cha mẹ truyền lại cho con cháu, trong những câu ca dao,
trong món ăn ngày Tết, trong nỗi nhớ quê hương, trong tình cảm dành cho gia
đình và trong mong muốn thấy người dân Việt Nam có một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Những sợi dây liên hệ ấy không
nhất thiết biến mất khi người Việt rời khỏi quê hương. Chúng cũng không nhất
thiết mất đi khi một người có quan điểm chính trị khác với người thân hoặc với
những người Việt khác. Một người sống tại Houston có thể mong rằng trẻ em ở Việt
Nam cần được tiếp cận nền giáo dục tốt hơn. Một giáo viên ở Việt Nam có thể
mong học sinh của mình được phát triển đầy đủ khả năng như ở Mỹ. Hai người có
thể chưa từng gặp nhau, có thể không cùng quan điểm chính trị, nhưng vẫn có thể
cùng chia sẻ một mong muốn căn bản là mong thế hệ trẻ Việt Nam có một tương lai tốt đẹp hơn.
Đó là một điểm gặp gỡ có giá
trị.
Tuy nhiên, tình tự dân tộc
không nên được hiểu như một yêu cầu rằng mọi người phải có cùng một lập trường
để được xem là người Việt yêu nước. Nếu tình yêu quê hương chỉ được công nhận
khi một người suy nghĩ giống chúng ta, thì tình tự dân tộc có nguy cơ trở thành
công cụ loại trừ. Ngược lại, nếu chúng ta
hiểu rằng người Việt có thể yêu quê hương theo nhiều cách khác nhau, tình tự
dân tộc sẽ trở thành một chiếc cầu nối cho tương lai Việt Nam.
3- Bao dung và tình tự dân tộc cần bổ túc
lẫn nhau
Bao dung mà thiếu tình tự dân
tộc: Chúng ta có thể lịch sự, tôn trọng người khác nhưng vẫn thờ
ơ với những vấn đề chung của cộng đồng. Khoảng cách có thể giảm trong quan hệ
cá nhân, nhưng chưa chắc tạo ra sự hợp tác lâu dài.
Tình tự dân tộc mà thiếu bao
dung: Chúng ta có thể rất yêu quê hương nhưng lại cho rằng chỉ những
người cùng quan điểm mới xứng đáng được xem là đồng bào. Khi đó, tình yêu dân tộc
có thể vô tình làm sâu sắc thêm sự chia rẽ.
Bao dung đi cùng tình tự dân tộc: Chúng
ta trân trọng nguồn cội, tôn trọng những khác biệt và cùng hành động vì những
giá trị chung. Đây là sự kết hợp có khả năng tạo dựng lòng tin và thu hẹp khoảng
cách lâu dài nhất.
4- Nhưng bao dung có đồng nghĩa với việc
phải quên lịch sử không?
Đối với người đã trải qua chiến
tranh, mất mát, tù đày, di tản hay những bất công khác, việc yêu cầu họ quên đi
quá khứ có thể khiến họ cảm thấy nỗi đau của mình bị phủ nhận. Hòa giải chân
chính không nên bắt đầu bằng yêu cầu người bị tổn thương phải im lặng. Nó cần
cho phép con người kể lại trải nghiệm của mình, tìm hiểu sự thật, tưởng niệm những
người đã mất và yêu cầu những sai trái được nhìn nhận.
Nhưng từ đó, chúng ta có thể
tiến thêm một bước nữa là không để những tổn thương ấy quyết định vĩnh viễn
cách chúng ta đối xử với tất cả những người thuộc thế hệ sau. Một người có thể
vẫn nhớ những gì mình đã mất nhưng không muốn con cháu phải tiếp tục sống trong
hận thù. Một người có thể vẫn giữ nguyên những bất đồng chính trị nhưng sẵn
lòng hợp tác với người có quan điểm khác trong một chương trình giáo dục hoặc bảo
vệ môi trường.
Đó không phải là quên lịch sử.
Đó là lựa chọn cung cách ứng xử với lịch sử.
Bao dung không đòi hỏi chúng
ta phải xóa bỏ ký ức; bao dung đòi hỏi chúng ta không biến ký ức của mình thành
bản án vĩnh viễn đối với người khác.
5- Làm thế nào để biến tình cảm thành hành
động?
Tình cảm cần được chuyển thành
những hoạt động cụ thể, trong đó người Việt trong nước và hải ngoại có thể nhận
ra giá trị của sự hợp tác.
Thứ nhất, gặp nhau qua văn hóa
và giáo dục: Tổ chức những buổi trao đổi về văn học Việt
Nam, lịch sử gia đình, tiếng Việt và di sản văn hóa. Những cuộc gặp gỡ này
không nhất thiết phải bắt đầu bằng những tranh luận chính trị khó giải quyết.
Thứ hai, cùng làm những việc
có ích cho con người: Các chương trình học bổng, hỗ trợ giáo
viên, nghiên cứu khoa học, chăm sóc cộng đồng và cải thiện môi trường có thể tạo
ra những mục tiêu chung. Sự hợp tác cần có tiêu chuẩn minh bạch, tôn trọng pháp
luật và bảo đảm an toàn cho những người tham gia.
Thứ ba, xây dựng không gian đối
thoại giữa các thế hệ: Người lớn được kể lại những gì họ đã trải
qua; người trẻ được đặt câu hỏi và trình bày suy nghĩ của mình mà không bị buộc
phải chấp nhận một kết luận có sẵn.
Thứ tư, tôn trọng quyền bất đồng:
Không
xem sự bất đồng là bằng chứng tự động của sự phản bội, cũng không xem mọi lời
kêu gọi hòa giải là lý do để bỏ qua sự thật và công lý.
Những hoạt động này không thể
xóa bỏ mọi khác biệt trong một sớm một chiều, nhưng chúng có thể tạo ra những
kinh nghiệm tích cực, từ đó xây dựng lòng tin.
6- Bao dung và Tình tự dân tộc và tinh thần
Kaizen,
Wabi-Sabi, Ikigai và Moai
Trong một bài viết trước, người
viết có nêu lên tinh thần nhân bản của Nhật qua bốn triết lý Kaizen,
Wabi-Sabi, Ikigai và Moai để xây dựng một xã hội nhân bản hơn. Qua đây,
cũng tương tự, có một mối liên quan đáng suy ngẫm.
- Kaizen - cải tiến
từng bước:
Không đòi hỏi người Việt phải hòa giải hoàn toàn ngay lập tức. Hãy bắt đầu
bằng một cuộc đối thoại tốt hơn, một định kiến được xem xét lại hoặc một dự
án hợp tác nhỏ;
- Wabi-Sabi - chấp
nhận sự không hoàn hảo: Chấp nhận rằng ký ức, trải nghiệm và nhận
thức của con người không hoàn toàn giống nhau. Hòa giải không nhất thiết
đòi hỏi một sự đồng thuận tuyệt đối;
- Ikigai - ý nghĩa của
cuộc sống:
Tìm thấy ý nghĩa trong việc đóng góp cho con người và cộng đồng, thay vì
chỉ duy trì những cuộc tranh luận về quá khứ;
- Moai - sự gắn kết
cộng đồng:
Tạo ra những nhóm người có thể tin cậy, hỗ trợ và cùng nhau thực hiện những
công việc có ích.
Nếu áp dụng những tinh thần
này, hòa giải dân tộc sẽ không còn chỉ là một khái niệm chính trị trừu tượng.
Nó có thể trở thành một thực hành nhân bản trong đời sống hằng ngày.
7- Mở rộng ý niệm về tình yêu quê hương
Khi tình yêu quê hương chỉ gắn
với một lá cờ, một thể chế, một biểu tượng hay một quan điểm chính trị duy nhất,
nó có thể trở thành nguồn gốc của những bất đồng gay gắt. Nhưng nếu tình yêu
quê hương còn bao gồm tình thương giữa con người đối với con người, sự quan tâm
đến cuộc sống của đồng bào, trách nhiệm với môi trường, sự trân trọng văn hóa
và mong muốn các thế hệ sau được sống tốt hơn, thì chúng ta có thêm nhiều con
đường để gặp nhau. Điều này không có nghĩa là những biểu tượng hay lập trường
chính trị không quan trọng.
Đối với nhiều người, chúng gắn
liền với những hy sinh và niềm tin sâu sắc. Điều cần thiết là không biến một
cách thể hiện tình yêu quê hương thành tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá tình cảm
của tất cả những người khác. Một người có thể thể hiện lòng yêu nước bằng việc
bảo vệ quyền tự do của con người. Một người khác có thể thể hiện bằng việc dạy
học, nghiên cứu khoa học, giúp đỡ người nghèo hoặc làm sạch một dòng sông đang
ô nhiễm. Nếu những đóng góp ấy đều hướng đến một xã hội tốt đẹp hơn, chúng ta
nên có khả năng nhìn nhận giá trị của chúng mà không vội phủ nhận nhau.
Tình tự dân tộc giúp chúng ta
nhớ rằng mình có một mối liên hệ chung; bao dung giúp chúng ta không biến những
khác biệt thành lý do để cắt đứt mối liên hệ ấy.
8- Lời kết - Một dân tộc có thể khác nhau
mà vẫn cùng hướng về tương lai
Xin kết luận rằng sự bao dung
và tình tự dân tộc có thể thu hẹp khoảng cách giữa người Việt trong và ngoài nước,
nhưng không phải bằng cách yêu cầu mọi người quên đi những gì đã xảy ra hoặc từ
bỏ những niềm tin mà họ cho là quan trọng.
Con đường ấy cần sự chân
thành, tôn trọng, đối thoại và hành động thực tế. Nó cũng cần sự công nhận rằng
không một cá nhân hay cộng đồng nào có thể độc quyền quyết định ai mới là người
Việt yêu nước. Chúng ta có thể khác nhau về ký ức, khác nhau về quan điểm và
khác nhau về con đường mà mình tin là tốt nhất cho Việt Nam.
Nhưng nếu còn giữ được tình tự
dân tộc, chúng ta sẽ không quên rằng phía bên kia của những bất đồng vẫn là những
con người có cùng nguồn cội văn hóa, cùng một ngôn ngữ và những mối liên hệ lịch
sử sâu xa. Nếu có thêm lòng bao dung, chúng ta sẽ hiểu rằng yêu thương đồng bào
không có nghĩa là buộc họ phải suy nghĩ giống mình. Và nếu biết chuyển tình cảm
ấy thành những hành động thiết thực vì giáo dục, môi trường, tự do, phẩm giá và
cuộc sống của con người, chúng ta có thể từng bước xây dựng lại lòng tin.
Hòa giải dân tộc không nhất
thiết bắt đầu khi tất cả chúng ta cùng nhìn về quá khứ theo một cách. Hòa giải
dân tộc có thể bắt đầu khi chúng ta quyết định không để những khác biệt của quá
khứ ngăn cản mình cùng xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
Đó là sự kết hợp giữa tình tự
dân tộc và tinh thần nhân bản:
·
Không phủ nhận lịch sử;
·
Không áp đặt hận thù;
·
Không đòi hỏi mọi người phải giống nhau, nhưng
vẫn tìm cách giữ gìn những điều tốt đẹp nhất mà con người có thể dành cho nhau.
Tôi đã chiêm nghiệm về bốn triết
lý nhân bản của Nhật, mang lại sự bao dung và tình tự dân tộc cho người trong
và ngoài nước. Có một điều, tôi vẫn thắc mắc là hiện tại vẫn còn một số ở cả
trong và ngoài nước vẫn chưa "thấm" được đủ bao dung, chưa đủ bao
dung để vượt qua những bất đồng và tổn thương của quá khứ. Do đó, đã và
đang làm chậm lại tiến trình hòa hợp dân tộc.
Xem tiếp Phần III - C- Tại sao một thiểu số có thể làm chậm tiến
trình hòa hợp
Mai Thanh Truyết
Đường về Chân tâm
Houston – Thu 2026
No comments:
Post a Comment