Câu chuyện đi bộ buổi sáng – Phần II

Suy nghĩ Nhất nguyên và Nhị nguyên qua thời gian và tuổi tác

 

Đứng về phương diện triết học:

Nhất nguyên (Monism) là một khái niệm triết học và thần học cho rằng toàn bộ thế giới và thực tại xuất phát từ một bản chất, nguyên lý hoặc năng lượng duy nhất. Các khía cạnh chính của Nhất nguyên gồm:

* Nhất nguyên duy tâm: Cho rằng thực tại cơ bản là tinh thần, ý niệm tuyệt đối hoặc Tâm sáng tạo (ví dụ: tư tưởng của Hegel, một số trường phái triết học/tôn giáo).

* Nhất nguyên duy vật: Cho rằng bản chất của thế giới là vật chất; vật chất có trước và quyết định ý thức (ví dụ: quan điểm của Karl Marx, Friedrich Engels).

* Đối lập: Khác với thuyết nhị nguyên (cho rằng thế giới có 2 thực thể độc lập như tâm và vật) hoặc thuyết đa nguyên (nhiều thực thể).

 

Thuyết nhị nguyên (Dualism) là học thuyết triết học cho rằng thực tế được cấu thành từ hai thực thể hoặc hai nguyên lý độc lập, song song tồn tại và không thể giao hoán đổi lẫn nhau. Dưới đây là các ví dụ tiêu biểu về thuyết nhị nguyên trong triết học, khoa học và đời sống. Descartes cho rằng con người là sự kết hợp của hai bản thể hoàn toàn khác biệt:

- Thể xác (Res extensa): Thuộc về thế giới vật chất, chiếm không gian, có thể cân đo, nhìn thấy và hoạt động theo quy luật vật lý.

- Tâm trí/Tinh thần (Res cogitans): Thuộc về thế giới tư duy, không chiếm không gian vật lý, có khả năng suy nghĩ, cảm nhận và ý thức.

- Mối quan hệ: Hai thể xác và tâm trí này hoạt động song song và tương tác lẫn nhau (ví dụ: khi thể xác bị đau tay, tâm trí sẽ cảm thấy đau đớn).

 

Nhất nguyên và Nhị nguyên không chỉ là hai cách nhìn thế giới, mà còn có thể là hai cách con người trải nghiệm cuộc đời khi thời gian trôi qua và tuổi tác thay đổi. Ba yếu tố trên, thời gian, tuổi tác và sự chuyển biến trong cách nhìn cái Tôi làm cho suy nghĩ về nhất nguyên và nhị nguyên có nhiều thay đổi.

 

1- Khi còn trẻ ta thường nhìn cuộc đời bằng tư duy Nhị nguyên

Tuổi trẻ thường là thời kỳ của những phân biệt rõ ràng. Ta phân biệt thành công với thất bại, được với mất, đúng với sai, ta với người khác, hiện tại với tương lai. Ta thường nghĩ:

Tôi phải đạt được một điều gì đó - Tôi phải đi đến một nơi nào đó - Tôi phải trở thành một người nào đó - Tôi phải sử dụng thời gian để tạo ra kết quả.

Cách suy nghĩ này có giá trị thực tiễn rất lớn. Nếu không biết phân biệt mục tiêu và phương tiện, tốt và xấu, điều cần làm và điều cần tránh, con người khó có thể xây dựng cuộc sống. Nhưng suy nghĩ phân biệt cũng có thể khiến ta luôn cảm thấy mình đang thiếu một thứ gì đó.

Ta đi bộ để giảm cân, để cải thiện sức khỏe, để đạt đủ số bước mỗi ngày. Ta làm việc để thành công, tích lũy để an toàn, học hỏi để tiến bộ. Trong những trường hợp ấy, hoạt động hiện tại thường được đánh giá bằng kết quả mà nó sẽ đem lại trong tương lai. Từ đó, thời gian trở thành một nguồn lực phải được sử dụng; cuộc đời trở thành một hành trình hướng đến những mục tiêu.

Đó không phải là điều sai trái. Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta không còn biết tận hưởng chính những gì mình đang làm.

2- Khi tuổi tác tăng lên ta bắt đầu nhìn thấy giá trị của chính cuộc hành trình

Khi đã trải qua nhiều năm tháng, con người có thể nhận ra một nghịch lý là ta đã dành phần lớn cuộc đời để chuẩn bị cho ngày mai, nhưng những gì thực sự cấu thành cuộc đời lại là những ngày hôm nay đã đi qua. Ta làm việc để có ngày nghỉ ngơi. Ta dành dụm để có ngày an nhàn. Ta mong chờ tương lai, rồi một ngày nhìn lại và nhận ra rằng những buổi sáng bình thường, những bữa cơm gia đình, những bước chân trong công viên cũng chính là cuộc đời mình. Lúc này, một sự chuyển biến trong nhận thức có thể xuất hiện.

Thay vì chỉ nghĩ và hỏi: “Tôi đi bộ để đạt được điều gì?” hay “Tôi đã làm được những gì trong đời?” Tới một tuổi nào đó, chợt nhìn lại thấy: “Được đi bộ sáng nay đã là một niềm vui.” Hay tự hòi: “Tôi đã sống những năm tháng ấy như thế nào?”

Đây là sự chuyển dịch từ việc chỉ coi trọng kết quả sang việc nhận ra giá trị nội tại của trải nghiệm. Thiết nghĩ, đây là một sự chuyển biến từ suy nghĩ thiên về phân biệt và mục tiêu sang một cái nhìn có tính thống nhất hơn. Nó có nét gần với cách diễn giải Nhất nguyên mà chúng ta đang bàn, dù không phải mọi người lớn tuổi đều trải qua chuyển biến này, và cũng không thể đồng nhất sự trưởng thành tâm lý với học thuyết Nhất nguyên.

3-    Nhìn thời gian theo Nhị nguyên và Nhất nguyên

Nhị nguyên: Quá khứ – Hiện tại – Tương lai

Quá khứ là điều đã qua. Hiện tại là điều đang làm. Tương lai là điều mong đợi. Ta nhìn cuộc đời như một chuỗi thời điểm phân biệt. Quá khứ có thể là thành tựu hoặc tiếc nuối; hiện tại là phương tiện; tương lai là nơi ta đặt hy vọng.

Nhất nguyên: Cuộc đời là một dòng trải nghiệm

Một dòng đời liên tục: Ký ức tức quá khứ, trải nghiệm hiện tại và những mong đợi cùng góp phần tạo nên con người ta hôm nay. Theo cách nhìn này, quá khứ không hoàn toàn biến mất, nó còn trong ký ức, thói quen và những điều ta đã học. Tương lai chưa đến, nhưng hiện diện trong dự định và hy vọng của ta hôm nay.

Có một điều cần nói rõ, đây là hai lăng kính để suy ngẫm, không phải định nghĩa kinh điển của Nhị nguyên và Nhất nguyên trong triết học. Nhất nguyên không nhất thiết phủ nhận sự khác biệt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Điều quan trọng là ta có thể nhận ra rằng ba thời điểm ấy không hoàn toàn tách rời trong kinh nghiệm sống của con người. Anh hôm nay chính là người đã được hình thành bởi những năm tháng trước đây, đồng thời vẫn đang sống và lựa chọn trong hiện tại.

4- Tuổi già: Không phải chỉ còn sống trong hiện tại, mà là biết đặt quá khứ vào đúng vị trí

Khi tuổi tác tăng lên, không nhất thiết ta phải quên quá khứ, từ bỏ tương lai hay ngừng đặt mục tiêu. Những ký ức về gia đình, quê hương, công việc và những dự án đã theo đuổi hàng chục năm vẫn có giá trị sâu sắc.

Tôi nghĩ đến những công trình môi trường tôi từng theo đuổi suốt hơn 50 năm qua, những thử nghiệm thanh lọc nước, cũng như mong muốn xây dựng một trung tâm nghiên cứu để tiếp tục đóng góp cho giáo dục và môi trường Việt Nam. Những việc ấy thuộc về quá khứ, hiện tại hay tương lai? Thật ra, chúng thuộc về cả ba.

• Quá khứ: Những năm tháng suy nghĩ, thử nghiệm và tích lũy kinh nghiệm.
• Hiện tại: Tôi vẫn suy ngẫm, đánh giá và tìm cách tiếp tục những điều còn dang dở.
• Tương lai: Hy vọng những ý tưởng có thể được người khác tiếp nối và tạo ra ích lợi lâu dài.

Một đời người không nhất thiết phải hoàn tất mọi công việc mới có ý nghĩa. Đôi khi, giá trị còn nằm ở những điều ta khởi đầu, những người ta truyền cảm hứng và những hạt giống ta để lại cho thế hệ sau.

Vì vậy, tôi không xem tuổi già như một giai đoạn phải từ bỏ Nhị nguyên để đạt tới Nhất nguyên. Đúng hơn, đó có thể là thời kỳ ta học cách sử dụng tư duy phân biệt khi cần thiết, nhưng không để những phân biệt ấy chi phối toàn bộ cách mình nhìn cuộc đời. Ta vẫn biết thành công khác thất bại, vẫn lập kế hoạch và phân định trách nhiệm. Nhưng ta cũng có thể bình thản hơn trước những điều không hoàn toàn theo ý mình.

Trưởng thành không nhất thiết là thôi phân biệt, có thể là biết khi nào cần phân biệt, và khi nào không cần bám chặt vào sự phân biệt ấy.

5- Trở lại với tôi, nhà tôi và những buổi đi bộ

Tôi đi bộ vì đi bộ. Nhà tôi thích công viên này hơn công viên kia. Khi còn nhìn từ góc độ so sánh, tôi có thể nghĩ rằng vợ mình chưa cảm nhận được niềm vui giản dị mà tôi tìm thấy. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, tôi có thể nhận ra rằng mỗi người đang có một cánh cửa khác nhau để bước vào cùng một trải nghiệm.

Nhà tôi chọn công viên mình yêu thích. Tôi tận hưởng những bước chân ở bất cứ công viên nào. Cả hai cùng ra ngoài, cùng vận động, cùng chia sẻ buổi sáng. Ở đây, có một nghịch lý đẹp: hai người không cần suy nghĩ giống nhau để cùng sống hài hòa; sự thống nhất trong đời sống không đòi hỏi mọi khác biệt phải biến mất.

Đó là một ý tưởng mà ta có thể liên kết với tinh thần Nhất nguyên, nhưng vẫn tôn trọng sự đa dạng thực sự giữa hai con người.

6- Một suy gẫm cuối cùng

Xin đặt cạnh nhau ba cách diễn đạt:

• Tuổi trẻ: Tôi muốn làm chủ thời gian để tạo dựng cuộc đời.
• Sự trưởng thành: Tôi hiểu thời gian đã góp phần tạo nên con người tôi hôm nay.
• Sự an nhiên: Tôi không thể giữ lại thời gian, nhưng có thể sống trọn vẹn hơn trong thời gian mình đang có.

Ba điều này không nhất thiết loại trừ nhau. Chúng có thể cùng hiện diện trong một con người ở mọi lứa tuổi. Sau những năm tháng đã sống, tôi thường tự hỏi mình đang dần chuyển từ mong muốn thay đổi thế giới theo những điều mình tin là đúng, sang mong muốn hiểu thế giới sâu sắc hơn và chấp nhận những khác biệt trong đó, hay tôi vẫn muốn tiếp tục thay đổi thế giới, nhưng với một tâm thế khác trước?

Vẫn chưa có câu trả lời hiện nay!

Thân mời xem tiếp Phần III - Từ Nhất nguyên đến Chánh niệm - Một bước chân, một đời người

 

Mai Thanh Truyết

Đường về Chân tâm

Houston – Thu 2026