Đài Saigon Houston 900AM phỏng vấn
Tiến sĩ Mai Thanh Truyết (832-708-0135)
8:30am-9:30am thứ tư 04/11/2026
Quý vị đang theo dõi Đài
Saigon được phát thanh trên làn sóng 900AM tại Houston, và trên hệ thống
internet toàn cầu qua địa chỉ saigonradiohouston.com, hoặc qua số điện thoại
631-359-8457. Tiếp theo đây là chương trình Vấn đề Hôm nay, do Nguyễn Chính Kết
phụ trách, xin trân trọng kính chào Quý thính giả.
Ngày 1 tháng 11 hằng năm là
dịp để nhiều người Việt tị nạn trên khắp thế giới tưởng niệm cố Tổng thống Ngô
Đình Diệm, vị Tổng thống đầu tiên của nền Đệ Nhất Cộng hòa Việt Nam. Hơn sáu
thập niên đã trôi qua kể từ biến cố năm 1963, nhưng vai trò, công trạng, những
tranh cãi và di sản chính trị của ông vẫn còn là đề tài được nhiều người quan
tâm và tiếp tục được nghiên cứu.
Trong chương trình hôm nay,
chúng tôi kính mời Tiến sĩ Mai Thanh Truyết cùng nhìn lại một cách khách quan
và sâu sắc những dấu ấn quan trọng của Tổng thống Ngô Đình Diệm trong lịch sử
Việt Nam cận đại, cũng như những bài học còn giá trị cho thế hệ hôm nay.
Trước hết, chúng tôi xin kính
chào Tiến sĩ Mai Thanh Truyết, rất hân hạnh được Anh trở lại với Quý thính giả
Đài Saigon Houston 900AM hôm nay.
o0o
NCK: Hôm qua, ngày 3/11, ngày bầu
cử giữa nhiệm kỳ ở Hoa Kỳ. Thưa TS MTT, cảm tưởng của TS như thế nào về ngày bầu
cử hôm qua.
MTT: Thưa GS NCK, chúng tôi đã đi bầu từ sáng sớm ngày 26/10 rồi.
Xin nói ngay, năm nay rất đặc biệt, Bà con đi bầu sớm rất đông so với những kỳ
bầu cử giữa kỳ ở các mùa bầu cử trước. Chỉ sau giờ mở cửa được 1 giờ, hai vợ chồng
tôi nhìn số người đang “rồng rắn xếp hàng”, đã quen hình ảnh này rồi sau bao lần
trước, nhưng hơi buồn một chút, vì nhìn khắp i vẫn không thấy một bóng dáng “da
vàng mũi tẹt” nào, ngoài tôi và nhà tôi.
Theo tôi, ngày bầu cử giữa nhiệm kỳ Hoa Kỳ (Midterm
Elections) là một dịp rất đáng suy ngẫm về nền dân chủ Mỹ. Điều đáng chú ý
không chỉ là Đảng Cộng hòa hay Đảng Dân chủ giành được bao nhiêu ghế, mà còn là
người dân Hoa Kỳ đang sử dụng lá phiếu như thế nào để thể hiện sự đồng thuận,
bất đồng và kỳ vọng của mình đối với chính quyền.
Tôi nghĩ có ba khía cạnh đáng quan tâm:
- Trách nhiệm của người cầm quyền: Bầu cử giữa nhiệm kỳ là dịp để cử
tri đánh giá những gì chính quyền đã làm kể từ cuộc bầu cử tổng thống.
- Tiếng nói của người dân: Lá phiếu cho phép người dân thể hiện
sự ủng hộ hoặc không đồng tình mà không cần đến đối đầu hay bạo lực.
- Khả năng tự điều chỉnh của thể chế: Một nền dân chủ cần có cơ chế để
quyền lực được kiểm soát, chất vấn và thay đổi thông qua luật pháp.
Nhìn vào diễn biến hôm nay, có hai chi tiết đáng chú ý:
- Trên toàn quốc, hơn 59 triệu người
đã bỏ phiếu sớm trước ngày 3/11. Ngay tại Harris County, Houston,
số phiếu đã vượt 1,3 triệu, cao hơn kỷ lục khoảng 1,219 triệu của kỳ bầu cử
giữa nhiệm kỳ năm 2018.
Tôi cũng chú ý đến một vấn đề, đó là việc bảo đảm an toàn,
minh bạch và sự tin tưởng của người dân vào kết quả bầu cử. Những trục trặc kỹ
thuật và thời tiết ở một số địa phương đã được ghi nhận, nhưng nhìn chung, ngày
bỏ phiếu diễn ra tương đối ít gián đoạn.
Có một suy nghĩ tôi muốn chia sẻ với GS NCK là nền dân chủ không chỉ được đo bằng số người đi bầu, cũng không chỉ
bằng việc ai thắng, ai thua. Nó còn được đo bằng thái độ của người thắng đối với
người thua, thái độ của người thua đối với kết quả, và khả năng tất cả cùng tôn
trọng luật pháp.
Theo anh Kết, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ lần này có phải còn
là một phép thử đối với sức chịu đựng và khả năng tự điều chỉnh của nền dân chủ
Hoa Kỳ hay không? Và có một câu hỏi lịch sử sâu sắc hơn: Liệu sự chia rẽ quyền
lực ở Washington là biểu hiện của một nền dân chủ đang vận hành cơ chế tự kiểm
soát, hay là dấu hiệu cho thấy sự phân cực chính trị đã khiến khả năng thỏa hiệp
của nước Mỹ ngày càng suy giảm? Đây chính là điều tôi
nghĩ đáng quan tâm hơn cả kết quả thắng thua của hai đảng, thưa anh NCK.
1.
Thưa Tiến sĩ Mai Thanh Truyết, để đánh giá công bằng Tổng thống Ngô Đình
Diệm, chúng ta cần đặt ông vào bối cảnh lịch sử của Việt Nam sau năm 1954. Thưa anh, nhiều người trẻ hôm nay chỉ biết đến ông Diệm qua
những nhận xét khen hoặc chê. Xin Anh
cho biết miền Nam Việt Nam lúc ông Diệm nhận trách nhiệm lãnh đạo quốc
gia đang phải đối diện với những khó khăn và thử thách nào, để từ đó có thể
hiểu đúng hơn vai trò lịch sử của ông, thưa Anh.
MTT1: Thưa GS NCK, theo
tôi, muốn giúp thế hệ trẻ hiểu đúng hơn về vai trò lịch sử của ông Ngô Đình Diệm,
chúng ta nên bắt đầu bằng một câu hỏi căn bản: Khi ông Diệm nhận trách nhiệm
lãnh đạo miền Nam Việt Nam năm 1954, ông thực sự thừa hưởng một đất nước như thế
nào? Nếu chỉ bắt đầu bằng việc khen ông là người có công chống cộng, hoặc chê
ông vì những sai lầm chính trị và tôn giáo về sau, chúng ta dễ bỏ qua hoàn cảnh
lịch sử vô cùng phức tạp mà chính quyền của ông phải đối diện.
Miền
Nam Việt Nam lúc ấy không phải là một quốc gia đã có nền móng vững chắc, bộ máy
nhà nước ổn định và xã hội yên bình. Đó là một vùng đất vừa trải qua chiến
tranh, đang chuyển tiếp từ chế độ thuộc địa sang một trật tự chính trị mới, đồng
thời trở thành nơi cạnh tranh quyết liệt giữa các lực lượng trong nước và quốc
tế.
Để
đánh giá công bằng, chúng ta cần nhìn vào cả những khó khăn khách quan, những
thành quả đạt được lẫn những lựa chọn chính trị mà ông Diệm đã thực hiện.
Tháng
7 năm 1954, Hiệp định Genève dẫn đến việc tập kết quân sự tạm thời, lấy vĩ tuyến
17 làm giới tuyến quân sự ở Việt Nam. Miền Bắc do chính quyền Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa kiểm soát; miền Nam nằm dưới quyền Quốc gia Việt Nam do Quốc trưởng Bảo
Đại đứng đầu.
Điều
cần nhấn mạnh là sự chia cắt ban đầu được xác định là tạm thời, và hiệp
định dự kiến tổng tuyển cử vào năm 1956 để thống nhất đất nước. Tuy nhiên, những
bất đồng về việc tổ chức bầu cử đã khiến tiến trình thống nhất không diễn ra
như dự kiến. Hoa Kỳ không ký Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève.
Sau
đó, Ông Diệm được Bảo Đại bổ nhiệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954 và thành
lập chính phủ trong tháng 7, giữa lúc quân đội Pháp đang thất bại và trật tự
chính trị cũ đang tan rã. Ông phải giải quyết một câu hỏi lớn: miền Nam sẽ trở
thành một quốc gia có khả năng tự quản, hay tiếp tục là một chính thể yếu, phụ
thuộc vào những thế lực bên ngoài và các nhóm quyền lực trong nước? Đó không chỉ
là cuộc đấu tranh chống cộng sản. Đó còn là cuộc tranh chấp về quyền lực, chủ
quyền quốc gia và mô hình chính trị của miền Nam.
Trên
danh nghĩa, Quốc gia Việt Nam đã có chính phủ, quân đội và cơ quan hành chính.
Nhưng trên thực tế, chính quyền trung ương chưa kiểm soát hữu hiệu toàn bộ lãnh
thổ.
Ông
Diệm còn phải đối diện với ba vấn đề liên quan đến tính chính danh: - Bảo Đại
vẫn là Quốc trưởng - Di sản thuộc địa - Sự thiếu đồng thuận chính trị. Vì
thế, ông Diệm không chỉ cần xây dựng bộ máy nhà nước; ông còn phải tạo ra sự chấp
nhận của dân chúng đối với quyền lãnh đạo của mình. Đây là hai nhiệm vụ khác
nhau. Một chính quyền có thể kiểm soát được bộ máy nhưng chưa chắc đã nhận được
sự ủng hộ rộng rãi của xã hội.
Các
lực lượng vũ trang và quyền lực địa phương không thống nhất: Đây là một trong những thử thách nghiêm
trọng nhất của ông Diệm. Ở miền Nam lúc ấy, quyền lực không tập trung hoàn toàn
trong tay chính phủ trung ương. Một số tổ chức tôn giáo có lực lượng vũ trang
riêng; Bình Xuyên kiểm soát cảnh sát tại Sài Gòn–Chợ Lớn; một bộ phận quân đội
quốc gia lại có những mối liên hệ quyền lực không hoàn toàn phụ thuộc vào Thủ
tướng.
Ba
lực lượng đáng chú ý là: Cao Đài , Phật giáo Hòa Hảo, Bình Xuyên
Những
tổ chức này không hoàn toàn giống nhau về mục tiêu, nguồn gốc hay quan hệ với
chính quyền. Tuy nhiên, một số trong đó duy trì quyền tự chủ mà chính quyền
trung ương muốn thu hẹp. Và, Ông Diệm đứng trước một lựa chọn khó khăn, thương
lượng để đưa các lực lượng ấy vào một trật tự chính trị chung, hay dùng sức mạnh
để chấm dứt quyền lực độc lập của họ. Trong năm 1955, cuộc đối đầu với Bình
Xuyên dẫn đến giao tranh tại Sài Gòn. Chính quyền Diệm cuối cùng giành quyền kiểm
soát cảnh sát và đánh bại lực lượng Bình Xuyên ở cấp độ quân sự.
Cuộc
di cư lớn từ miền Bắc: Một thử thách nhân đạo và kinh tế: Sau Hiệp định Genève, hàng trăm nghìn
người rời miền Bắc vào miền Nam. Nhiều gia đình lo ngại về tương lai chính trị,
tôn giáo, tài sản và sự an toàn của mình. Một số người ra đi vì niềm tin chống
cộng; những người khác vì các lý do gia đình, kinh tế hoặc hoàn cảnh riêng. Các
nghiên cứu lịch sử thường ước tính có khoảng 800.000 đến gần một triệu người
di cư từ Bắc vào Nam trong giai đoạn 1954–1955, tùy cách thống kê. Cuộc di
cư này tạo ra nhu cầu rất lớn về nơi ở, lương thực, việc làm, y tế, giáo dục và
tái định cư.
Chiến
tranh chưa thực sự chấm dứt: Năm
1954 không có nghĩa là mọi xung đột chính trị và quân sự tại miền Nam đều kết
thúc. Sau khi chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất chấm dứt, mạng lưới chính trị
của Việt Minh vẫn còn tồn tại tại miền Nam. Một số lực lượng cộng sản được tập
kết ra Bắc, nhưng những cơ sở khác vẫn ở lại. Trong những năm tiếp theo, xung đột
vũ trang dần tái diễn và leo thang. Ông Diệm vì thế phải đồng thời thực hiện
nhiều nhiệm vụ xây dựng quân đội quốc gia đủ khả năng bảo vệ chính quyền.
Khi nghiên cứu giai đoạn đầu, cần ghi nhận rằng ông Diệm
đã phải giải quyết một tình thế đặc biệt khó khăn: bộ máy nhà nước yếu, quân đội
chưa thống nhất, các lực lượng vũ trang cạnh tranh quyền lực, hàng trăm nghìn
người di cư cần được giúp đỡ và cuộc đối đầu ý thức hệ ngày càng gay gắt.
Ông
Ngô Đình Diệm không tiếp nhận một miền Nam thanh bình, thống nhất và có đầy đủ
thiết chế quốc gia. Ông tiếp nhận một xã hội vừa thoát khỏi cuộc chiến tranh chống
Pháp, đang bị chia cắt, có nhiều trung tâm quyền lực và đứng trước nguy cơ tiếp
tục xung đột.
2.
Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, người ta thường nói thời ông Diệm là giai đoạn xây dựng nền móng cho
một quốc gia Việt Nam tự do tại miền Nam. Theo Anh thì về các mặt chính trị,
kinh tế, xã hội và giáo dục, đâu là những thành quả nổi bật nhất còn được nhắc
đến cho đến ngày nay?
MTT2: Nếu nhìn kỹ hơn bốn lĩnh vực: chính trị, kinh tế, xã
hội và giáo dục, thử hỏi thành quả nào đáng được ghi nhận? Để trả lời sát câu hỏi của anh, tôi xin
phân biệt những thành quả có thể xác định bằng sự kiện lịch sử với những
nhận định rộng hơn về mức độ tự do, thịnh vượng hay công bằng của xã hội. Nhiều
thành quả được hình thành trong giai đoạn 1955–1963, nhưng không phải tất cả đều
do riêng ông Diệm tạo ra; viện trợ Hoa Kỳ, năng lực của người dân và những nền
tảng có từ trước cũng đóng vai trò quan trọng.
1-
Chính trị: Hình thành bộ máy nhà nước Việt Nam Cộng hòa: Thành quả nổi bật nhất
là việc chuyển từ Quốc gia Việt Nam sang một nền cộng hòa có bộ máy chính quyền
trung ương tương đối thống nhất.
Sau
cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 năm 1955, ông Diệm phế truất Bảo Đại và thành lập
Việt Nam Cộng hòa. Chính quyền xây dựng hiến pháp năm 1956, tổ chức các cơ quan
hành pháp, lập pháp và tư pháp, đồng thời củng cố quân đội quốc gia.
Những
điểm đáng ghi nhận gồm:
- Xác lập
một chính thể cộng hòa thay cho mô hình Quốc gia Việt Nam dưới quyền Quốc
trưởng Bảo Đại.
- Xây dựng
các cơ quan nhà nước và hệ thống hành chính để điều hành một quốc gia đang
trong quá trình hình thành.
Tuy
nhiên, cần nói rõ: xây dựng được một nhà nước không đồng nghĩa với xây dựng
được một nền dân chủ tự do hoàn chỉnh.
Cuộc
trưng cầu dân ý năm 1955 bị chỉ trích vì những dấu hiệu gian lận; quyền lực tập
trung vào tổng thống và gia đình ông; các lực lượng đối lập không có điều kiện
cạnh tranh bình đẳng. Các tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ đương thời cũng mô tả hệ
thống này là mang tính độc đoán đáng kể.
2-
Kinh tế: Ổn định và tái thiết sau chiến tranh: Trong lĩnh vực kinh tế, thành quả đáng
ghi nhận là việc khôi phục hoạt động hành chính và kinh tế trong bối cảnh miền
Nam vừa trải qua chiến tranh, đồng thời phải tiếp nhận một lượng lớn người di
cư.
Một
số điểm nổi bật: - Tiếp nhận và tái định cư người di cư - Khôi phục hoạt động
sản xuất và thương mại - Hình thành bộ máy quản lý kinh tế quốc gia.
Các
nghiên cứu kinh tế về miền Nam thời kỳ này cho thấy viện trợ nước ngoài có vai
trò rất lớn. Đồng thời, sản lượng lúa gạo và năng lực xuất khẩu vẫn đối diện những
hạn chế đáng kể.
3-
Xã hội: Tiếp nhận người di cư và xây dựng một cộng đồng chính trị mới: Trong lĩnh vực xã hội, một nhiệm vụ nổi
bật là tiếp nhận những người di cư từ miền Bắc và tổ chức lại đời sống cộng đồng
sau cuộc chia cắt. Tuy nhiên, những kết quả này không đồng đều. Việc tái định
cư gặp nhiều khó khăn; các chương trình dinh điền và ấp chiến lược về sau gây
ra những tranh luận lớn về quyền tự do đi lại, sinh kế và quan hệ giữa chính
quyền với cư dân nông thôn. Một điểm cần đặc biệt lưu ý là xã hội miền Nam
không đồng nhất. Người di cư từ miền Bắc, cư dân lâu đời ở Nam Bộ, các cộng đồng
Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Hòa Hảo và những nhóm chính trị khác nhau có những
lợi ích và trải nghiệm khác nhau.
Chính quyền đã giúp hình thành một trật tự xã hội mới,
nhưng chưa giải quyết được những mâu thuẫn sâu sắc về chính trị, tôn giáo và sự
đại diện của các cộng đồng. Cuộc khủng hoảng Phật giáo năm 1963 cho thấy rõ giới
hạn của quá trình xây dựng đồng thuận ấy.
4-
Giáo dục: Một trong những di sản đáng nghiên cứu nhất: Cò thể nói, giáo dục là lĩnh vực đặc biệt
đáng chú ý khi tìm hiểu di sản lâu dài của miền Nam trong giai đoạn ông Diệm. Các
nghiên cứu về giáo dục thời Việt Nam Cộng hòa cho thấy chính quyền những năm đầu
đã xây dựng các định hướng giáo dục quốc gia, mở rộng những loại hình đào tạo
và phát triển giáo dục đại học. Những thay đổi này diễn ra trên nền tảng hệ thống
giáo dục có từ thời Pháp thuộc, chứ không phải bắt đầu từ con số không.
Đào
tạo một tầng lớp chuyên môn cho xã hội: Hệ thống giáo dục góp phần đào tạo giáo viên, công chức,
chuyên viên và những người làm việc trong các ngành nghề hiện đại. Đây là một
trong những đóng góp có ảnh hưởng vượt ra ngoài nhiệm kỳ của ông Diệm, dù việc
phát triển nguồn nhân lực tiếp tục được thực hiện dưới những chính quyền kế tiếp.
Cần
phân biệt rõ rằng nhiều thành quả giáo dục được hình thành từ năm 1955 đến năm
1963, nhưng sau năm 1963, hệ thống này vẫn tiếp tục phát triển và thay đổi cho
đến năm 1975. Vì vậy, không nên quy toàn bộ di sản giáo dục miền Nam cho riêng
một cá nhân hay một chính quyền.
3.
Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, nhiều người nghe nói đến Chủ nghĩa Nhân vị được ông Ngô Đình Nhu áp
dụng như là một triết lý chính trị áp dụng cho nền Cộng Hòa của đất nước. Nhưng
có lẽ người dân chưa mấy ai thực sự hiểu nội dung của học thuyết này. Xin Anh
giải thích một cách đơn giản để thính giả hiểu triết lý ấy muốn đề cao những
giá trị nào của con người và của xã hội Việt Nam.
MTT3: Chủ
nghĩa Nhân vị thời Ngô Đình Diệm: Đặt con người ở trung tâm xã hội. Thưa amh Kết, đây là một chủ đề rất đáng
giải thích cho công chúng, bởi Chủ nghĩa Nhân vị thường được nhắc đến
như triết lý chính trị của nền Đệ Nhất Cộng hòa miền Nam Việt Nam, nhưng nội
dung của nó lại ít được trình bày một cách giản dị, dễ hiểu.
Trước
hết, cần xác định một điểm lịch sử, ông Ngô Đình Nhu là người có vai trò đặc biệt
quan trọng trong việc nghiên cứu, truyền bá và vận dụng Chủ nghĩa Nhân vị vào
đường lối chính trị của chính quyền Ngô Đình Diệm. Học thuyết này chịu ảnh hưởng
đáng kể từ triết gia Pháp Emmanuel Mounier. Đây không phải là
một học thuyết do riêng ông Nhu sáng tạo ra, mà là một tư tưởng triết học có
nguồn gốc và lịch sử phát triển trước đó.
Chủ
nghĩa Nhân vị muốn nói điều gì? Con người sinh ra để phục vụ một bộ máy chính
trị, một hệ thống kinh tế, hay một xã hội phải được tổ chức để phục vụ sự phát
triển của con người? Câu trà lời là … Chủ
nghĩa Nhân vị nghiêng về câu trả lời thứ hai.
Theo tư tưởng này, con người không chỉ là một đơn
vị lao động, một người tiêu dùng, một con số trong thống kê dân số, hay một
thành viên phải tuyệt đối phục tùng tập thể. Mỗi người là một nhân vị có phẩm
giá, có đời sống tinh thần, có trách nhiệm và có khả năng phát triển bản thân.
Chính
quyền ông Diệm đã hạn chế đối lập chính trị và tập trung quyền lực đáng kể. Vì
vậy, có một khoảng cách cần được nghiên cứu giữa những giá trị mà Chủ nghĩa
Nhân vị tuyên bố theo đuổi và cách chính quyền thực thi quyền lực. Các nghiên cứu
về cuộc Cách mạng Nhân vị cũng chỉ ra rằng nỗ lực xây dựng một cộng đồng quốc
gia dựa trên nền tảng tinh thần đã không tạo được sự đồng thuận đủ rộng trong
xã hội miền Nam.
Điều
đó không có nghĩa mọi nội dung của Chủ nghĩa Nhân vị đều vô giá trị. Nó cho thấy
chúng ta phải đánh giá một tư tưởng trên hai bình diện riêng biệt, giá trị triết
học của nó và kết quả của việc vận dụng nó trong một hoàn cảnh chính trị cụ thể.
Một
quốc gia thật sự nhân bản phải được đo bằng sức mạnh của chính quyền, hay bằng
cách chính quyền đối xử với từng con người, nhất là những người yếu thế và những
người không đồng ý với mình? Câu
hỏi ấy không chỉ thuộc về lịch sử miền Nam Việt Nam trước năm 1963. Nó vẫn là một
câu hỏi có ý nghĩa đối với bất kỳ xã hội nào muốn phát triển mà không đánh mất
phẩm giá con người. Và thiết nghĩ, câu hỏi trên vẫn còn giá trị cho đến ngày
hôm nay là, những người khác chính kiến với CSBV có được cường quyền tôn trọng
nhân phảm không?
4.
Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, nhiều nhà bình luận cho rằng ông
Ngô Đình Diệm là người hoàn toàn lệ thuộc vào Hoa Kỳ. Đây là một trong
những tranh luận lớn nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Xin Anh cho biết mối
quan hệ thực sự giữa Tổng thống Diệm và chính quyền Hoa Kỳ ra sao, và những bất
đồng nào đã khiến quan hệ hai bên ngày càng căng thẳng trước năm 1963?
MTT4: Xin nói ngay, ông Ngô
Đình Diệm và Hoa Kỳ là Đồng minh, nhưng không hoàn toàn cùng quan điểm. Thưa anh Kết, thiết nghĩ, đây là một
trong những vấn đề quan trọng nhất để hiểu lịch sử Việt Nam Cộng hòa. Theo tôi,
muốn trả lời công bằng, chúng ta cần tránh cả hai cách nhìn cực đoan: cho rằng
ông Ngô Đình Diệm chỉ là một người làm theo mệnh lệnh của Washington, hoặc cho
rằng ông hoàn toàn độc lập với Hoa Kỳ.
Thực
tế phức tạp hơn nhiều, ông Diệm cần Hoa Kỳ để xây dựng và bảo vệ chính quyền miền
Nam, nhưng đồng thời muốn giữ quyền tự quyết của mình. Hoa Kỳ cần ông Diệm như
một đồng minh chống cộng, nhưng ngày càng bất mãn với cách ông điều hành đất nước
khác với chính sách của Hoa Kỳ lúc đó.
Những
tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ được giải mật cho thấy sự căng thẳng này đã tồn tại
từ trước năm 1963, đặc biệt liên quan đến quyền tự chủ của chính quyền miền
Nam, chiến lược chống cộng và cách giải quyết các bất đồng chính trị trong nước.
1-
Vì sao Hoa Kỳ ủng hộ ông Diệm lúc đầu?
Sau
Hiệp định Genève năm 1954, Hoa Kỳ xem việc duy trì một miền Nam không nằm dưới
quyền kiểm soát của cộng sản là mục tiêu chiến lược quan trọng trong Chiến tranh
Lạnh. Trong bối cảnh đó, ông Diệm có một số đặc điểm khiến Washington đặt niềm
tin vào ông:
- Ông
có lập trường chống cộng rõ rệt.
- Ông
muốn xây dựng một chính quyền quốc gia riêng biệt, không phụ thuộc vào
Pháp như trước.
- Ông
có ý chí củng cố chính quyền trung ương và thống nhất các lực lượng vũ
trang.
Chính
quyền Tổng thống Dwight D. Eisenhower đã hỗ trợ ông Diệm về kinh tế, quân sự và
ngoại giao. Sự hỗ trợ ấy giúp chính quyền miền Nam ổn định bước đầu, tổ chức lại
quân đội và giải quyết những vấn đề cấp bách sau chiến tranh. Nhưng cần nhớ rằng
Hoa Kỳ không chỉ viện trợ vì thiện chí đối với Việt Nam. Washington
hành động theo lợi ích chiến lược của mình: ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa
cộng sản tại Đông Nam Á. Vì vậy,
quan hệ giữa hai bên ngay từ đầu đã có tính chất đồng minh vì lợi ích chung,
chứ không phải hai bên có mọi mục tiêu hoàn toàn giống nhau.
2-
Ông Diệm lệ thuộc Hoa Kỳ đến mức nào?
Muốn
trả lời câu hỏi này, nên tách thành ba phương diện.
·
Về
tài chính và kinh tế: Viện
trợ Hoa Kỳ giữ vai trò quan trọng trong ngân sách, nhập khẩu, duy trì hoạt động
của chính quyền và phát triển năng lực quân sự miền Nam. Điều đó hạn chế đáng kể
khả năng tự chủ về kinh tế của chính quyền Diệm.
·
Về
quân sự và an ninh: Quân
đội miền Nam nhận viện trợ vũ khí, huấn luyện và cố vấn Hoa Kỳ. Khi chiến tranh
ngày càng nghiêm trọng, vai trò của cố vấn và hỗ trợ quân sự Mỹ càng trở nên
quan trọng.
·
Về
quyết định chính trị trong nước: Có thể nói. không
hoàn toàn lệ thuộc. Ông Diệm thường chống lại những yêu cầu của Hoa Kỳ mà ông
cho rằng xâm phạm quyền quyết định của chính quyền mình. Ông không muốn
Washington quyết định thay mình về nhân sự, tổ chức chính trị hay cách điều
hành chiến tranh.
Một bản ghi nhớ của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ngày 27
tháng 5 năm 1963 ghi nhận rõ sự bất đồng này, đồng thời cho thấy phía Mỹ lo ngại
việc hạn chế vai trò cố vấn sẽ làm giảm hiệu quả các chương trình bình định.
3-
Những bất đồng lớn nhất giữa ông Diệm và Hoa Kỳ
·
Bất
đồng thứ nhất - Ai có quyền quyết định chiến lược chống cộng? Hoa Kỳ ngày càng muốn tham gia sâu hơn
vào việc hoạch định và thực hiện chiến lược quân sự tại miền Nam. Washington
cho rằng các quyết định về quân sự, bình định nông thôn và tổ chức chính quyền
địa phương cần phối hợp chặt chẽ với giới cố vấn Mỹ. Ông Diệm, ngược lại, muốn
giữ quyền chỉ huy và quyết định cuối cùng trong tay chính quyền Việt Nam. Hai
bên không bất đồng về mục tiêu chung là chống lại lực lượng cộng sản, nhưng bất đồng về cách thức thực hiện, mức độ tham gia của Mỹ
và quyền quyết định của mỗi bên. Một bản đánh giá tình báo Hoa Kỳ
năm 1963 cảnh báo rằng nếu chương trình chỉ tập trung tái lập quyền kiểm soát vật
chất đối với nông thôn, các biện pháp kinh tế, chính trị và xã hội nhằm giành
lòng dân sẽ bị xem nhẹ. Hoa Kỳ và ông Diệm cùng muốn chống cộng, nhưng không
hoàn toàn đồng ý về cách giành thắng lợi và về ai có quyền quyết định con đường
đi đến mục tiêu đó.
·
Bất
đồng thứ hai - Hoa Kỳ muốn cải cách chính trị, ông Diệm không muốn chia sẻ quyền
lực: Washington ngày
càng lo ngại rằng cách điều hành tập trung quyền lực của ông Diệm đang làm suy
yếu sự ủng hộ của dân chúng đối với chính quyền miền Nam. Trong các đánh giá
ngoại giao và tình báo, giới chức Mỹ chỉ trích việc chính quyền dựa quá nhiều
vào gia đình Ngô Đình, hạn chế đối lập và chưa tạo ra một cơ chế chính trị đủ rộng
để thu hút các tầng lớp xã hội.
Đến
năm 1960, chính giới Hoa Kỳ đã công khai thảo luận khả năng phải tìm những lựa
chọn lãnh đạo khác nếu ông Diệm không cải thiện được tình hình chính trị, kinh
tế và an ninh. Hoa Kỳ đã muốn thay ngựa từ năm 1960 lận!
·
Bất
đồng thứ ba - Vai trò của ông Ngô Đình Nhu và gia đình Ngô Đình: Ông Ngô Đình Nhu là cố vấn chính trị
quan trọng nhất của ông Diệm, có ảnh hưởng lớn đến việc hoạch định chính sách,
tổ chức chính trị và chương trình ấp chiến lược. Hoa Kỳ từng đánh giá cao năng
lực tổ chức và vai trò của ông Nhu trong chiến lược chống nổi dậy. Tuy nhiên, đến
năm 1963, nhiều giới chức Mỹ xem ông Nhu là một trở ngại lớn đối với việc giải
quyết khủng hoảng Phật giáo và cải thiện quan hệ giữa Washington với chính quyền
Sài Gòn.
·
Bất
đồng thứ tư - Khủng hoảng Phật giáo năm 1963: Đây là bước ngoặt quan trọng nhất khiến
quan hệ giữa ông Diệm và chính quyền Kennedy xuống dốc nhanh chóng. Tháng 5 năm
1963, tại Huế, những tranh chấp liên quan đến việc treo cờ Phật giáo trong dịp
lễ Phật đản dẫn đến biểu tình và bạo lực. Chín người thiệt mạng trong biến cố
ngày 8 tháng 5. Khủng hoảng tiếp tục lan rộng khi các cuộc biểu tình của Phật tử
đòi hỏi quyền bình đẳng tôn giáo và trách nhiệm của chính quyền. Ngày 11 tháng
6 năm 1963, Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài Gòn để phản đối chính
sách của chính quyền. Hình ảnh này gây chấn động dư luận quốc tế và làm tăng sức
ép đối với Tổng thống Kennedy.
Điều khiến Hoa Kỳ đặc biệt bất bình là
cách chính quyền Diệm giải quyết khủng hoảng. Tối ngày 20 tháng 8 năm 1963, lực
lượng đặc biệt tiến hành các cuộc đột kích vào chùa Xá Lợi, trong khi chính quyền
ban bố thiết quân luật. Nhiều nhà sư bị bắt giữ và các cơ sở Phật giáo bị tấn
công. Washington cho rằng những hành động ấy làm tổn hại nghiêm trọng tính
chính danh của chính quyền miền Nam và khiến cuộc chiến chống cộng khó đạt kết
quả.
Đối với ông Diệm, việc chấp nhận các yêu
cầu cải cách dưới sức ép từ Hoa Kỳ có thể bị xem là nhượng bộ trước nước ngoài.
Đối với Washington, việc không giải quyết khủng hoảng khiến chính quyền Diệm
ngày càng trở thành gánh nặng chính trị và chiến lược. Hai cách nhìn ấy xung đột
trực tiếp vào năm 1963, đưa đến kết quả là cuộc đảo chánh 1/11/1963.
Nhìn
tổng thể, quan hệ giữa ông Diệm và Hoa Kỳ là một quan hệ bất đối xứng, một bên
có nguồn lực kinh tế và quân sự vượt trội, bên kia có chính quyền, chương trình
quốc gia và những tính toán riêng. Ông Diệm không phải một nhà lãnh đạo hoàn
toàn tự do khỏi ảnh hưởng bên ngoài. Nhưng ông cũng không phải người chỉ thực
hiện mệnh lệnh của Mỹ. Chính sự va chạm giữa nhu cầu viện trợ, tham vọng tự chủ,
yêu cầu cải cách và lợi ích chiến lược đã khiến quan hệ hai bên ngày càng căng
thẳng.
Ông
Ngô Đình Diệm vừa là người dựa vào Hoa Kỳ để xây dựng và bảo vệ Việt Nam Cộng
hòa, vừa là người tìm cách chống lại sự can thiệp quá sâu của Hoa Kỳ vào quyền
quyết định của mình; chính mâu thuẫn ấy, cùng với những khủng hoảng nội bộ của
miền Nam, đã góp phần dẫn đến sự đổ vỡ của mối quan hệ vào năm 1963.
5-
Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, nhiều người cho rằng muốn hiểu Tổng thống Diệm thì không thể tách rời
ông khỏi người em của ông là Ngô Đình Nhu. Theo Anh thì ảnh hưởng của ông Nhu
đối với các chính sách quan trọng của chính quyền, đặc biệt là chương trình Ấp
Chiến lược và công cuộc chống cộng, nên được đánh giá ra sao?
MTT5: Ngô
Đình Nhu: Kiến trúc sư chính trị đứng sau chính quyền Ngô Đình Diệm?
Thưa
ông, tôi cho rằng muốn hiểu vai trò của ông Ngô Đình Nhu, cần nhìn ông không chỉ
như người em của Tổng thống Diệm, mà như một nhà hoạch định chính trị có ảnh hưởng
rất lớn đến cách Đệ Nhất Cộng hòa tổ chức quyền lực, xây dựng tư tưởng chính trị
và tiến hành cuộc chiến chống cộng.
Một
bản ghi nhớ của Cơ quan Tình báo và Nghiên cứu thuộc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, ngày
15 tháng 9 năm 1963, xác định ông Nhu là nhân vật có vai trò chủ chốt trong việc
điều hành chiến tranh chống Việt Cộng, thúc đẩy chương trình Ấp Chiến lược và
chuyển đổi tư duy quân sự sang chống chiến tranh du kích. Nhưng chính bản ghi
nhớ ấy cũng chỉ trích gay gắt vai trò của ông trong cuộc khủng hoảng Phật giáo
và bộ máy an ninh chính trị. Đây là đánh giá của phía Mỹ trong một thời điểm khủng
hoảng, cần được đọc cùng những tài liệu khác, chứ không nên xem là phán quyết
trung lập tuyệt đối.
Điều
đáng chú ý là ông Nhu vừa tham gia thiết kế những chương trình nhằm xây dựng
một xã hội chống cộng từ cơ sở, vừa góp phần củng cố một hệ thống quyền lực khiến
nhiều người dân và giới chức mất lòng tin vào chính quyền. Hai mặt này phải
được đặt cạnh nhau mới có thể hiểu tương đối đầy đủ vai trò lịch sử của ông.
Vì
sao ông Nhu có ảnh hưởng lớn đến Tổng thống Diệm? Ông Ngô Đình Nhu không giữ chức vụ tổng
thống, nhưng là cố vấn chính trị đặc biệt thân cận với anh mình. Ảnh hưởng của
ông vượt xa vai trò cố vấn thông thường. Có ba nguyên nhân chính.
Thứ
nhất, sự tin cậy trong gia đình:
Ông Diệm tin tưởng người em và thường dựa vào ông Nhu trong những vấn đề quan
trọng về tổ chức chính trị, nhân sự và an ninh. Điều này tạo cho ông Nhu một vị
trí đặc biệt trong hệ thống quyền lực.
Thứ
hai, ông Nhu có một chương trình tư tưởng riêng: Ông muốn xây dựng một xã hội chống cộng
không chỉ bằng quân đội, mà bằng tổ chức quần chúng, kỷ luật xã hội và Chủ
nghĩa Nhân vị. Theo cách nhìn của ông, muốn thắng chủ nghĩa cộng sản thì phải tạo
ra một trật tự xã hội có sức huy động và khả năng tổ chức từ cơ sở.
Thứ
ba, ông có ảnh hưởng đến các công cụ thực thi quyền lực: Ông gắn với Đảng Cần Lao, mạng lưới
chính trị bí mật, các cơ quan an ninh và lực lượng đặc biệt. Nhờ vậy, ảnh hưởng
của ông không chỉ nằm ở ý tưởng mà còn đi vào bộ máy thực tế.
Tài
liệu tình báo Hoa Kỳ năm 1963 cho thấy giới chức Mỹ xem ông Nhu là một trung
tâm quyền lực quan trọng, thậm chí có lúc cho rằng ảnh hưởng của ông vượt trội
trong nhiều quyết định của chính quyền. Tuy nhiên, những đánh giá ấy cũng phản
ánh cuộc tranh luận nội bộ của Washington về cách giải quyết khủng hoảng tại
Sài Gòn.
Ông
Nhu có phải là người quyết định mọi chính sách của ông Diệm? Không nên đi đến kết luận đó. Một số
quan chức Mỹ năm 1963 cho rằng ông Nhu có ảnh hưởng gần như chi phối đối với Tổng
thống Diệm. Nhưng các tài liệu tình báo khác cũng cho thấy ngay cả phía Mỹ vẫn
tranh luận về việc ai thực sự quyết định những vấn đề quan trọng tại Sài Gòn.
Cách
nhìn thận trọng hơn là:
- Ông Diệm
là tổng thống và giữ quyền lực chính thức tối cao.
- Ông Nhu
là người hoạch định chính trị và cố vấn có ảnh hưởng đặc biệt, nhất là
trong các vấn đề tổ chức quyền lực, tư tưởng chính trị và chống nổi dậy.
- Những
chính sách quan trọng thường là kết quả tương tác giữa hai anh em, bộ máy
chính quyền, quân đội, các cơ quan an ninh và những yêu cầu từ phía Hoa Kỳ.
Việc
quy toàn bộ thành công cho ông Diệm hay toàn bộ thất bại cho ông Nhu đều làm
đơn giản hóa lịch sử.
Ngô
Đình Nhu là một trong những kiến trúc sư chính trị quan trọng nhất của nền Đệ
Nhất Cộng hòa. Ông hiểu rằng muốn bảo vệ miền Nam, chính quyền phải xây dựng
năng lực tổ chức xã hội và giành được sự ủng hộ của dân chúng, chứ không thể chỉ
dựa vào quân đội. Chương trình Ấp Chiến lược thể hiện rõ tham vọng ấy. Tuy
nhiên, việc triển khai vội vàng, thiếu sự đồng thuận tại nhiều nơi, cùng với sự
tập trung quyền lực và những biện pháp an ninh hà khắc đã làm nảy sinh những
mâu thuẫn nghiêm trọng. Di sản của ông Nhu vì thế vừa phản ánh nỗ lực tìm kiếm
một chiến lược chống nổi dậy toàn diện, vừa cho thấy giới hạn của một mô hình
chính trị đặt nặng tổ chức và kiểm soát nhưng không tạo được sự đồng thuận đủ rộng
trong xã hội.
6-Thưa Tiến sĩ Mai Thanh Truyết, biến cố Phật giáo là một
trong những sự kiện gây tranh cãi nhất trong lịch sử Việt Nam Cộng hòa. Với
những tài liệu lịch sử hiện nay, Anh nhận định thế nào về nguyên nhân, diễn
biến và tác động của cuộc khủng hoảng này đối với chính quyền Ngô Đình Diệm?
MTT6: Theo
tôi, muốn hiểu đúng Biến cố Phật giáo năm 1963, chúng ta cần nhìn nó ở
ba khía cạnh: nguyên nhân tôn giáo và xã hội; cách chính quyền
Ngô Đình Diệm giải quyết khủng hoảng; và hậu quả chính trị đối với nền Đệ Nhất
Cộng hòa. Nếu chỉ xem đây là một cuộc tranh chấp giữa Phật giáo
và Công giáo, ta sẽ bỏ qua nguyên nhân sâu xa. Nhưng nếu chỉ xem đó là một âm
mưu chính trị nhằm lật đổ ông Diệm, ta cũng không giải thích được vì sao phong
trào lan rộng và nhận được sự đồng tình của nhiều tầng lớp. Các hồ sơ ngoại
giao và tình báo Hoa Kỳ được giải mật sau này cho thấy, ngay từ tháng 6–7 năm
1963, giới chức Mỹ đã nhận định rằng khủng hoảng Phật giáo không chỉ là một sự
cố riêng lẻ ở Huế, mà đã làm bộc lộ sự bất mãn lâu dài đối với cách cai trị của
chính quyền Diệm.
Nguyên
nhân - Từ một vụ tranh chấp lá cờ đến sự bất mãn tích tụ
a.
Ngòi nổ trực tiếp - Vụ nổ súng tại Huế ngày 8 tháng 5 năm 1963: Trong dịp lễ Phật Đản, Phật tử ở Huế
treo cờ Phật giáo. Chính quyền viện dẫn quy định hạn chế treo cờ tôn giáo trong
hoàn cảnh đó, trong khi trước đó cờ Vatican đã được sử dụng trong một dịp lễ
Công giáo liên quan đến Tổng giám mục Ngô Đình Thục, anh của Tổng thống Diệm. Sự
tương phản ấy khiến nhiều Phật tử cảm thấy có sự đối xử không bình đẳng. Khi
đám đông tập trung phản đối tại Huế, lực lượng an ninh sử dụng biện pháp giải
tán; vụ việc kết thúc bằng cái chết của nhiều người. Các tài liệu đương thời
thường ghi nhận tám hoặc chín người thiệt mạng, tùy nguồn và cách thống
kê.
Điểm
quan trọng không chỉ là lá cờ. Vấn đề nằm ở cảm nhận rằng một quyền sinh hoạt
tôn giáo bình thường của Phật tử không được đối xử tương đương với sinh hoạt của
người Công giáo.
b.
Nguyên nhân sâu xa - Cảm giác bất bình đẳng và thiếu lòng tin: Gia đình ông Diệm là một gia đình Công
giáo sùng đạo; anh ông, Ngô Đình Thục, là một chức sắc Công giáo cấp cao. Trong
khi đó, phần lớn dân chúng miền Nam khi ấy tự nhận mình là Phật tử, dù mức độ
thực hành tôn giáo rất khác nhau. Nhiều Phật tử và một số nhà quan sát đương thời
cho rằng chính quyền dành ưu thế cho Công giáo trong một số lĩnh vực. Tuy
nhiên, cần phân biệt hai điều: có cảm nhận và trường hợp cụ thể về thiên vị
tôn giáo không đồng nghĩa mọi chính sách của chính quyền đều chỉ dựa trên tôn
giáo, cũng không có nghĩa mọi người Công giáo đều được hưởng lợi như nhau.
Đây là vấn đề cần xem xét theo từng chính sách và địa phương.
Bản
ghi nhớ tình báo Hoa Kỳ ngày 3 tháng 6 năm 1963 đã nhận định rằng sự bùng phát
tại Huế phản ánh những bất bình tích tụ lâu ngày về khuynh hướng thân Công giáo
của gia đình và chính quyền Diệm.
c.
Nguyên nhân chính trị - Chính quyền nhìn vấn đề như một mối đe dọa: Một yếu tố làm khủng hoảng nghiêm trọng
hơn là cách lãnh đạo giải quyết phản đối. Thay vì sớm thừa nhận mức độ bất bình
và tạo cơ chế đối thoại đáng tin cậy, chính quyền có lúc nghi ngờ phong trào Phật
giáo bị cộng sản hoặc các lực lượng chống đối lợi dụng. Sự nghi ngờ ấy không
hoàn toàn vô căn cứ trong bối cảnh miền Nam đang có chiến tranh và nhiều lực lượng
chính trị tranh giành ảnh hưởng. Nhưng nghi ngờ một phong trào bị lợi dụng
không thể thay thế việc điều tra những khiếu nại cụ thể của người dân. Nếu
người phản đối ôn hòa cũng bị xem như đối thủ của chế độ, chính quyền sẽ tự thu
hẹp khả năng hòa giải, và phản ứng của ông Diệm và gia đình đã đánh giá thấp mức
độ nghiêm trọng của phong trào Phật giáo, khiến một vụ việc địa phương trở
thành khủng hoảng toàn quốc.
Nếu
đặt biến cố Phật giáo trong toàn bộ lịch sử Đệ Nhất Cộng hòa, tôi nghĩ có thể
rút ra ba nhận định.
·
Một
là, khủng hoảng không bắt đầu chỉ vì một lá cờ. Lá cờ là ngòi nổ; bên dưới là sự bất
bình về bình đẳng tôn giáo, cách chính quyền sử dụng quyền lực và tình trạng
thiếu lòng tin giữa nhà nước với một bộ phận xã hội.
·
Hai
là, bước ngoặt quyết định nằm ở cách giải quyết khủng hoảng. Một chính quyền có thể đối diện với phản
đối mà vẫn giữ được ổn định nếu biết điều tra minh bạch, thực hiện cam kết và
chấp nhận đối thoại. Ngược lại, khi phản đối bị nhìn chủ yếu như mối đe dọa an
ninh, còn các biện pháp cưỡng chế làm gia tăng sự bất mãn, một vấn đề có thể vượt
khỏi khả năng kiểm soát của chính quyền. Diễn biến từ thỏa thuận ngày 16 tháng
6 đến các vụ đột kích chùa ngày 21 tháng 8 năm 1963 cho thấy rõ nguy cơ đó.
·
Ba
là, khủng hoảng Phật giáo góp phần làm sụp đổ chính quyền ông Diệm, nhưng không
giải thích toàn bộ sự sụp đổ ấy.
Nó tương tác với những mâu thuẫn chính trị, quân sự và ngoại giao đã tồn tại từ
trước.
Bài
học lịch sử ở đây không nhất thiết là phủ nhận toàn bộ những thành quả của
chính quyền Ngô Đình Diệm, cũng không phải phủ nhận mọi lo ngại an ninh mà
chính quyền phải đối diện. Điều cần xem xét là liệu một
chính quyền có thể bảo vệ mục tiêu chống cộng và giữ vững quốc gia bằng cách hạn
chế đối thoại, tập trung quyền lực và giải quyết bất đồng bằng biện pháp cưỡng
chế hay không.
7. Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, cuộc đảo chính ngày 1 tháng 11
năm 1963 đã chấm dứt chế độ Cộng Hòa của Tổng thống Ngô Đình Diệm. Nhiều
nhà nghiên cứu cho rằng đây là bước ngoặt làm thay đổi hoàn toàn vận mệnh miền
Nam Việt Nam. Theo Anh thì những yếu tố nào đã dẫn đến cuộc đảo chính, và vai
trò của các tướng lãnh cũng như của Hoa Kỳ trong biến cố đó nên được hiểu như
thế nào?
MTT7: Để hiểu
cuộc đảo chính ngày 1 tháng 11 năm 1963, theo tôi, cần đặt câu hỏi rộng hơn việc
ai đã ra lệnh cho quân đội tiến vào Dinh Độc Lập: Vì sao một tổng thống từng
được Hoa Kỳ hậu thuẫn mạnh mẽ, và đã xây dựng được một bộ máy nhà nước tương đối
vững chắc, lại mất chỗ dựa đến mức các tướng lĩnh có thể lật đổ ông?
Các
hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ được công bố trong bộ Foreign Relations of the
United States (FRUS), cùng những tài liệu tình báo được giải mật, cho thấy
đây không phải là kết quả của một nguyên nhân đơn lẻ. Đó là sự hội tụ của khủng
hoảng chính trị trong nước, bất mãn trong quân đội, mâu thuẫn giữa ông Diệm với
Washington và những quyết định cụ thể của các bên trong năm 1963.
1.
Những yếu tố dẫn đến cuộc đảo chính
a.
Khủng hoảng Phật giáo làm suy giảm lòng tin đối với chính quyền
Như
chúng ta vừa phân tích, khủng hoảng bắt đầu với vụ nổ súng tại Huế tháng 5 năm
1963, rồi leo thang qua các cuộc biểu tình, vụ tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng
Đức và các vụ đột kích chùa ngày 21 tháng 8.
Điều
có ý nghĩa chính trị không chỉ là những sự kiện riêng lẻ, mà còn là việc chính
quyền ngày càng khó giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Các vụ đột kích chùa
khiến nhiều người vốn không tham gia biểu tình cũng lo ngại về cách quyền lực
nhà nước được sử dụng.
Đối
với Washington, khủng hoảng làm nổi lên một câu hỏi chiến lược: liệu chính quyền
Diệm, trong tình trạng đó, còn có thể huy động đủ sự ủng hộ xã hội để tiến hành
cuộc chiến chống lực lượng cộng sản hay không?
b.
Quyền lực tập trung trong gia đình Ngô Đình Diệm
Ông
Diệm không chỉ dựa vào một hệ thống hành chính và quân đội, mà còn đặt niềm tin
lớn vào những người thân cận, đặc biệt là Ngô Đình Nhu.
Trong
mắt những người chỉ trích, ảnh hưởng của ông Nhu, vai trò của các tổ chức chính
trị và an ninh, cùng sự hạn chế đối với đối lập, khiến nhiều tướng lĩnh và giới
chức cảm thấy khó có cơ hội tác động đến đường lối của chính quyền. Tuy nhiên,
cũng cần nhớ rằng không phải mọi người phản đối ông Diệm đều có cùng động cơ:
có người lo ngại tình hình chiến tranh, có người bất mãn về quyền lực, và có người
muốn thay đổi vị trí của chính mình trong bộ máy.
Vì
vậy, sự tập trung quyền lực là một yếu tố làm gia tăng mâu thuẫn, nhưng không tự
nó giải thích được thời điểm và cách thức đảo chính diễn ra.
c.
Bất mãn và tính toán của các tướng lĩnh
Các
tướng lĩnh không phải chỉ là những người bị cuốn theo khủng hoảng Phật giáo. Một
số người đã liên lạc với các viên chức Mỹ và thảo luận những phương án thay đổi
chính quyền từ trước khi đảo chính nổ ra.
Các
hồ sơ được giải mật ghi nhận vai trò nổi bật của Dương Văn Minh, cùng
các tướng Trần Văn Đôn, Trần Thiện Khiêm và Tôn Thất Đính trong những diễn
biến liên quan. Tuy nhiên, vai trò của từng người thay đổi theo từng giai đoạn;
không nên mặc nhiên coi tất cả đều là người hoạch định ngang nhau hoặc có cùng
mục tiêu.
d.
Mâu thuẫn giữa ông Diệm và Hoa Kỳ
Đây
là yếu tố có tính quyết định đối với môi trường quốc tế của cuộc đảo chính.
Hoa
Kỳ đã đầu tư nhiều nguồn lực vào chính quyền Diệm vì xem miền Nam Việt Nam là một
phần quan trọng trong chiến lược ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á.
Nhưng đến năm 1963, một bộ phận quan chức Mỹ cho rằng cách cai trị của ông Diệm,
đặc biệt là việc xử lý khủng hoảng Phật giáo và sự phụ thuộc vào ông Nhu, đang
làm suy yếu chính mục tiêu mà Washington muốn bảo vệ.
Điều
này tạo ra một nghịch lý: Hoa Kỳ vẫn muốn miền Nam chống cộng có hiệu quả,
nhưng ngày càng nghi ngờ rằng ông Diệm còn là người có thể thực hiện mục tiêu ấy.
Một
cuộc đảo chính có thể giải quyết vấn đề ai nắm quyền, nhưng không tự động giải
quyết những vấn đề đã khiến chính quyền cũ mất chỗ dựa. Khi việc thay đổi lãnh
đạo không đi cùng một thỏa thuận chính trị đủ rộng, một bộ máy nhà nước ổn định
và một chiến lược quốc gia nhất quán, sự sụp đổ của chế độ cũ có thể mở đầu cho
một giai đoạn bất ổn mới.
Chính
vì thế, ngày 1 tháng 11 năm 1963 không chỉ là ngày kết thúc chế độ Ngô Đình Diệm.
Nó còn đánh dấu một bước chuyển trong quan hệ giữa quân đội, chính quyền dân sự
và Hoa Kỳ, những mối quan hệ sẽ tiếp tục định hình vận mệnh miền Nam Việt Nam
trong các năm sau đó.
8. Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, nhìn lại hơn sáu thập niên sau cuộc
đảo chính ngày 1 tháng 11 năm 1963, nhiều người đặt câu hỏi liệu miền
Nam có mạnh hơn hay yếu đi sau sự kiện 1963. Theo Anh, những biến động chính
trị và quân sự diễn ra sau đó cho thấy điều gì có tầm quan trọng nhất trong nền
Đệ Nhất Cộng hòa?
MTT8: Nhìn lại
hơn sáu thập niên, tôi nghĩ cần phân biệt hai câu hỏi: Miền Nam có yếu đi
sau năm 1963 không, và những yếu tố nào khiến miền Nam khó đứng vững trong những
năm tiếp theo?
Về
câu hỏi thứ nhất, các tài liệu lịch sử cho thấy miền Nam đã trải qua một thời kỳ
bất ổn chính trị và suy giảm an ninh nghiêm trọng sau khi ông Ngô Đình Diệm bị
lật đổ. Nhưng điều đó không có nghĩa là mọi vấn đề đều bắt đầu từ cuộc đảo
chính, hay mọi mặt của chính quyền trước năm 1963 đều tốt hơn. Nghiên cứu về
giai đoạn 1963–1967 cũng cho thấy xã hội miền Nam có thêm không gian tranh luận
và hoạt động dân sự sau khi chế độ cũ chấm dứt, bên cạnh những khó khăn lớn về
chính trị và quân sự.
Điều
đáng suy ngẫm nhất không chỉ là sự thay đổi một tổng thống, mà là khả năng
duy trì một nhà nước có đủ tính chính danh, sự đoàn kết chính trị và năng lực
quân sự để tồn tại trong một cuộc chiến kéo dài.
1-
Những biến động sau năm 1963 cho thấy điều gì?
a.
Miền Nam mất đi sự liên tục trong lãnh đạo và điều hành
Sau
khi ông Diệm bị lật đổ, chính quyền Dương Văn Minh nhanh chóng bị tướng Nguyễn
Khánh lật đổ vào tháng 1 năm 1964. Tiếp đó là những tranh chấp quyền lực, đảo
chính và thay đổi chính phủ liên tiếp. Phải đến năm 1967, khi hiến pháp mới được
ban hành và cuộc bầu cử tổng thống được tổ chức, miền Nam mới có được một khuôn
khổ chính quyền hiến định tương đối ổn định hơn, dưới thời Nguyễn Văn Thiệu.
Điều
này cho thấy một vấn đề quan trọng: chế độ Diệm đã tập trung quyền lực vào một
trung tâm lãnh đạo, nhưng chưa xây dựng được một cơ chế chuyển giao quyền lực
có thể vận hành ổn định khi trung tâm ấy bị loại bỏ. Nói cách khác, một nhà
nước có thể tương đối vững dưới một người lãnh đạo nhưng vẫn rất dễ tổn thương
nếu các thể chế không đủ mạnh để bảo đảm sự kế tục.
b.
Tình hình quân sự trở nên bất lợi hơn
Bất
ổn chính trị sau đảo chính làm ảnh hưởng đến sự phối hợp giữa giới lãnh đạo,
quân đội và bộ máy hành chính. Trong khi các phe phái tại Sài Gòn tranh giành
quyền lực, lực lượng cộng sản tiếp tục khai thác những cơ hội do tình trạng bất
ổn tạo ra.
Một
bản Ước lượng Tình báo Quốc gia Hoa Kỳ ngày 15 tháng 12 năm 1966 nhìn lại rằng
sau khi ông Diệm bị lật đổ, các chính quyền kế nhiệm thiếu nền tảng đủ vững để
xây dựng một chính phủ ổn định, trong khi tình hình quân sự nhanh chóng xấu đi.
Đến đầu năm 1965, chính quyền miền Nam đứng trước nguy cơ suy sụp nghiêm trọng;
sự gia tăng hiện diện quân sự Hoa Kỳ đã giúp đảo ngược một phần tình thế đó.
Tuy
nhiên, cần thận trọng với một kết luận quá đơn giản rằng nếu ông Diệm còn cầm
quyền thì miền Nam chắc chắn đã thắng hoặc tránh được sự can thiệp quân sự quy
mô lớn của Mỹ. Chiến tranh còn chịu tác động từ chiến lược của Hà Nội, sự phát
triển của lực lượng cộng sản tại miền Nam, nguồn lực của các bên và những tính
toán quốc tế.
c.
Miền Nam có thêm không gian xã hội, nhưng thiếu một trật tự chính trị ổn định
Một
khía cạnh ít được chú ý là sau năm 1963, các nhóm Phật giáo, sinh viên, trí thức,
nghiệp đoàn và các lực lượng dân sự khác có thêm cơ hội thể hiện tiếng nói.
Nghiên cứu của Ryan Nelson về xã hội miền Nam giai đoạn 1963–1967 nhấn mạnh rằng
thời kỳ này không chỉ là một chuỗi đảo chính, mà còn là giai đoạn có những thay
đổi đáng kể về đời sống công cộng, tranh luận chính trị và hoạt động văn hóa.
Vì
vậy, nếu chỉ nói miền Nam “yếu đi trên mọi phương diện” sau năm 1963, ta sẽ bỏ
qua những chuyển biến xã hội có thật. Vấn đề là những không gian tự do mới ấy
không nhanh chóng chuyển hóa thành một hệ thống chính trị đủ ổn định để giải quyết
cạnh tranh quyền lực mà không phải dựa vào đảo chính quân sự.
2-
Vậy điều gì quan trọng nhất trong nền Đệ Nhất Cộng hòa?
Theo
tôi, có ba vấn đề cần được đặt cạnh nhau khi đánh giá di sản của chính quyền
Ngô Đình Diệm.
·
Thứ
nhất - Năng lực xây dựng một nhà nước có tổ chức: Trong những năm đầu, chính quyền Diệm đã
củng cố quyền lực trung ương, xây dựng bộ máy hành chính và quân đội, đồng thời
đưa một mức độ ổn định nhất định trở lại miền Nam sau thời kỳ nhiều lực lượng
tranh chấp. Những năng lực tổ chức đó là một phần quan trọng của di sản Đệ Nhất
Cộng hòa.
·
Thứ
hai - Giới hạn của sự tập trung quyền lực: Khủng hoảng Phật giáo và những bất mãn về cách cai trị cho
thấy khi các kênh phản biện và đối thoại bị thu hẹp, bất đồng có thể tích tụ rồi
bùng phát thành khủng hoảng chính trị.
·
Thứ
ba - Sự thiếu vững chắc của cơ chế kế tục quyền lực: Việc chính quyền sụp đổ nhanh chóng và
những người kế nhiệm liên tục tranh chấp cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở cá
nhân ông Diệm. Một câu hỏi lớn hơn là tại sao hệ thống chính trị chưa có cơ chế
đủ tin cậy để giải quyết bất đồng, thay đổi lãnh đạo và duy trì chiến lược quốc
gia mà không dẫn đến đảo chính.
3-
Nếu không có cuộc đảo chính năm 1963, miền Nam có thể đã mạnh hơn không?
Đây
là câu hỏi lịch sử rất đáng suy nghĩ, nhưng không thể trả lời bằng một khẳng định
chắc chắn. Có thể hình dung hai khả năng đối lập:
- Nếu ông
Diệm tiếp tục cầm quyền và điều chỉnh được những vấn đề về tôn giáo, đối lập
chính trị, quan hệ với quân đội và Hoa Kỳ, miền Nam có thể tránh được một
phần sự đứt gãy lãnh đạo sau đảo chính.
- Nếu những
mâu thuẫn ấy không được giải quyết, chính quyền vẫn có thể đối diện với bất
ổn nội bộ, khủng hoảng chính danh và những khó khăn ngày càng lớn trong cuộc
chiến.
Vì
vậy, điều có thể kết luận từ bằng chứng lịch sử không phải là một kịch bản giả
định nào chắc chắn sẽ xảy ra, mà là: cuộc đảo chính đã gây ra một sự đứt gãy
quyền lực lớn trong khi miền Nam chưa có cơ chế đủ vững để quản lý sự đứt gãy
đó.
Bài
học không phải là một quốc gia cần một lãnh tụ mạnh bằng mọi giá, cũng không phải
cứ thay đổi lãnh đạo là đất nước sẽ tiến bộ. Bài học là quyền lực cần được đặt
trong những thể chế đủ mạnh, có trách nhiệm giải trình và có khả năng chuyển
giao một cách hòa bình.
Nhìn
lại hơn sáu thập niên, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là miền Nam sẽ
ra sao nếu ông Diệm không bị lật đổ. Câu hỏi còn sâu hơn là: Tại sao một
chính quyền đã xây dựng được bộ máy nhà nước tương đối tập trung lại không tạo
được cơ chế đủ bền vững để những bất đồng chính trị không dẫn đến sự sụp đổ của
chính hệ thống ấy?
Đó
là câu hỏi giúp chúng ta hiểu không chỉ lịch sử miền Nam Việt Nam, mà còn hiểu
một nguyên tắc rộng hơn của lịch sử chính trị: sức mạnh của một quốc gia
không chỉ nằm ở khả năng tập trung quyền lực, mà còn ở khả năng duy trì sự đồng
thuận và bảo vệ tính liên tục của các thể chế khi lãnh đạo thay đổi.
9. Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, có người xem Tổng thống Ngô
Đình Diệm là một nhà ái quốc lỗi lạc, nhưng cũng có người xem ông là một
nhà lãnh đạo độc đoán. Xin Anh giúp thính giả phân biệt đâu là những nhận định
đã được lịch sử và tài liệu kiểm chứng, và đâu là những thành kiến hoặc tuyên
truyền chính trị kéo dài nhiều thập niên qua.
MTT9:
Tôi nghĩ cách tốt
nhất để trình bày vấn đề này trước thính giả là không buộc mọi người phải chọn
giữa hai hình ảnh đối nghịch: Ngô Đình Diệm là một nhà ái quốc hoàn hảo, hoặc
ông chỉ là một nhà độc tài không có công lao nào. Lịch sử phức tạp hơn cả
hai hình ảnh ấy.
Các
nghiên cứu của sử gia Edward Miller và Jessica Chapman cho
thấy ông Diệm có chương trình chính trị và mục tiêu quốc gia riêng, không đơn
thuần là người thi hành mệnh lệnh của Hoa Kỳ. Đồng thời, những nghiên cứu ấy
cũng phân tích cách quyền lực tập trung, các biện pháp đàn áp đối lập và những
giới hạn trong việc xây dựng sự đồng thuận đã góp phần làm suy yếu chính quyền
của ông.
1-
Những nhận định có căn bản lịch sử tương đối vững chắc
Ông
Diệm có chủ trương độc lập dân tộc và chống sự chi phối của nước ngoài: Ông Diệm phản đối chế độ thực dân Pháp,
không muốn Việt Nam tiếp tục bị điều hành theo ý muốn của các thế lực ngoại quốc,
và xây dựng một nền cộng hòa chống cộng ở miền Nam. Ông có quan điểm riêng về
chủ nghĩa dân tộc, tổ chức nhà nước và vai trò của người Việt Nam trong việc
quyết định vận mệnh đất nước.
Chính
quyền Diệm đã xây dựng và củng cố bộ máy nhà nước miền Nam: Sau năm 1954, miền Nam phải đối diện với
sự phân hóa chính trị, các lực lượng vũ trang giáo phái, khó khăn hành chính và
việc tiếp nhận lượng lớn người di cư từ miền Bắc. Chính quyền Diệm đã từng bước
củng cố quyền lực trung ương, loại bỏ hoặc khuất phục những lực lượng cạnh
tranh và xây dựng các thiết chế của Việt Nam Cộng hòa.
Đây
là một thành quả có thể nghiên cứu và đánh giá bằng tài liệu, không cần phủ nhận
chỉ vì chế độ ấy về sau sụp đổ. Tuy nhiên, cần phân biệt xây dựng được bộ
máy nhà nước với xây dựng được một nhà nước có sự đồng thuận rộng rãi.
Hai điều đó liên quan với nhau nhưng không đồng nhất.
Chính
quyền Diệm có những đặc điểm độc đoán rõ rệt: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 đưa đến việc
phế truất Quốc trưởng Bảo Đại và đưa ông Diệm lên làm tổng thống. Kết quả chính
thức bị nhiều quan sát viên và tài liệu đương thời nghi ngờ, với những dấu hiệu
gian lận nghiêm trọng. Sau đó, chính quyền tập trung quyền lực, hạn chế đối lập,
sử dụng kiểm duyệt và các biện pháp an ninh để kiểm soát những lực lượng bị coi
là đe dọa chế độ.
Khủng
hoảng Phật giáo năm 1963, đặc biệt là các vụ đột kích chùa tháng 8, là bằng chứng
quan trọng cho thấy chính quyền đã không giải quyết được bất đồng tôn giáo và
chính trị bằng những biện pháp đủ sức khôi phục lòng tin.
Vì
thế, gọi chế độ Diệm là có tính chất độc đoán là một nhận định có nền tảng
lịch sử. Nhưng cần phân tích cụ thể những chính sách và cơ chế quyền lực, thay
vì dùng nhãn ấy để phủ nhận mọi hoạt động khác của chính quyền.
Ông
Diệm phụ thuộc vào viện trợ Mỹ nhưng không phải một “con rối” hoàn toàn: Hoa Kỳ cung cấp nguồn viện trợ kinh tế,
quân sự và cố vấn quan trọng cho chính quyền miền Nam. Sự phụ thuộc ấy tạo ra
giới hạn thực tế đối với khả năng tự chủ của Việt Nam Cộng hòa. Nhưng tài liệu
lịch sử cũng ghi nhận những bất đồng giữa ông Diệm và Washington về cải cách
chính trị, cách tiến hành chiến tranh, vai trò của Ngô Đình Nhu và cách xử lý
khủng hoảng Phật giáo.
Tóm
lại, Tổng thống Ngô Đình Diệm là một nhân vật lịch sử có mục tiêu dân tộc chủ
nghĩa và có vai trò quan trọng trong việc xây dựng Việt Nam Cộng hòa sau năm
1954. Ông không đơn thuần là một công cụ của Hoa Kỳ, cũng không phải người hoàn
toàn đứng ngoài sự chi phối của viện trợ và chiến lược Mỹ.
Đồng
thời, chính quyền của ông có những đặc điểm độc đoán được thể hiện qua sự tập
trung quyền lực, hạn chế đối lập, những bất cập trong quan hệ giữa nhà nước với
các nhóm xã hội và cách xử lý khủng hoảng Phật giáo. Những hạn chế ấy góp phần
làm suy yếu nền tảng chính trị của chế độ.
Vì
vậy, đánh giá ông Diệm không nên bắt đầu bằng câu hỏi ông là anh hùng hay tội đồ.
Nên bắt đầu bằng việc xác định ông đã làm gì, thành quả nào có thể chứng minh,
sai lầm nào được tài liệu xác nhận và những hậu quả nào có thể truy nguyên từ
các quyết định cụ thể.
Điều
quan trọng nhất là phân biệt lòng yêu nước với hiệu quả lãnh đạo, và phân biệt
mục tiêu chính trị với phương pháp thực hiện mục tiêu ấy. Một người có thể chân thành muốn bảo vệ
đất nước nhưng vẫn đưa ra những quyết định gây tổn hại đến sự đồng thuận xã hội.
Ngược lại, việc nhận diện những sai lầm của một nhà lãnh đạo cũng không buộc
chúng ta phải phủ nhận mọi đóng góp của người ấy.
Đó
không phải là thái độ đứng giữa để né tránh kết luận. Đó là cách tiếp cận lịch
sử dựa trên bằng chứng, cho phép chúng ta ghi nhận thành quả, chỉ rõ trách nhiệm
và không để những tranh chấp chính trị của quá khứ quyết định trước kết luận của
mình.
10. Thưa Tiến sĩ Mai Thanh
Truyết, đã hơn 60 năm sau ngày ông Ngô
Đình Diệm qua đời, xin Anh chia sẻ những bài học còn nguyên giá trị đối
với thế hệ hiện nay, đặc biệt về tinh thần quốc gia, đạo đức công quyền, giáo
dục, chủ quyền dân tộc và trách nhiệm của người lãnh đạo trước vận mệnh đất
nước.
MTT10: Những bài học còn
nguyên giá trị từ cuộc đời và sự nghiệp Ngô Đình Diệm. Nhìn lại hơn sáu thập niên sau ngày 2
tháng 11 năm 1963. Theo
tôi, khi nhìn lại cuộc đời Tổng thống Ngô Đình Diệm, điều đáng làm không phải
là tiếp tục tranh luận xem ông là anh hùng hay tội đồ, mà là tìm hiểu những vấn
đề lớn hơn mà lịch sử của ông đặt ra cho các thế hệ hôm nay: Yêu nước là gì?
Quyền lực phải được sử dụng như thế nào? Giáo dục cần đào tạo những con người
ra sao? Làm thế nào để bảo vệ chủ quyền dân tộc mà không đánh mất quyền tự quyết?
Và một người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm đến đâu trước vận mệnh quốc gia?
Các
nghiên cứu lịch sử hiện đại cho thấy ông Diệm có chương trình quốc gia riêng,
không đơn thuần là người thực hiện ý muốn của Hoa Kỳ. Đồng thời, chính quyền của
ông cũng bộc lộ những hạn chế về tập trung quyền lực, đối xử với đối lập và xây
dựng sự đồng thuận xã hội. Hai mặt ấy cần được nhìn nhận đồng thời, thay vì chỉ
giữ lại phần phù hợp với quan điểm chính trị của mỗi người.
Từ
đó, chúng ta có thể rút ra bốn bài học quan trọng: Bài học về tinh thần quốc
gia – Bài học về đọa đức công quyền – Bài học về giáo dục – Bài học về chủ quyền
dân tộc
1-
Bài học về tinh thần quốc gia - Yêu nước phải đi đôi với việc tôn trọng sự đa dạng
của dân tộc: Ông Diệm
theo đuổi mục tiêu xây dựng một quốc gia Việt Nam Cộng hòa độc lập với chủ
nghĩa cộng sản và có bản sắc chính trị riêng. Ông không muốn miền Nam chỉ trở
thành một công cụ trong chiến lược của nước ngoài. Tuy nhiên, lịch sử cũng cho
thấy một giới hạn quan trọng, không có một cá nhân hay một chính quyền nào
có thể độc quyền định nghĩa lòng yêu nước.
Trong
một xã hội có nhiều tôn giáo, vùng miền, khuynh hướng chính trị và cách nhìn về
tương lai đất nước, những người bất đồng với chính quyền không mặc nhiên là người
thiếu tinh thần quốc gia. Khủng hoảng Phật giáo năm 1963 là một minh chứng cho
hậu quả của việc không giải quyết được sự bất bình và bất đồng bằng những cơ chế
đối thoại đủ sức thuyết phục.
Bài
học dành cho thế hệ hiện nay là:
- Tình yêu
quê hương phải vượt lên trên sự trung thành với một cá nhân hoặc một phe
phái.
- Người có
quan điểm khác mình vẫn có thể chân thành mong muốn đất nước phát triển.
- Sự đoàn
kết quốc gia cần được xây dựng trên những giá trị chung, sự công bằng và
lòng tin, chứ không chỉ bằng yêu cầu mọi người phải đồng ý với người cầm
quyền.
Một
quốc gia không trở nên mạnh hơn chỉ vì mọi người nói cùng một tiếng nói; quốc
gia ấy mạnh hơn khi những người khác biệt vẫn có thể cùng chung sống, hợp tác
và bảo vệ lợi ích chung.
2-
Bài học về đạo đức công quyền: Có thiện chí chưa đủ, quyền lực phải chịu trách
nhiệm
Khi
đánh giá một nhà lãnh đạo, chúng ta thường quan tâm đến lòng yêu nước, sự tận tụy
hoặc ý định tốt đẹp của người ấy. Nhưng lịch sử chính trị đặt ra một tiêu chuẩn
khác: ngoài động cơ, phải xem xét cách người lãnh đạo sử dụng quyền lực và hậu
quả của những quyết định đó.
Dưới
thời ông Diệm, chính quyền củng cố được bộ máy trung ương, nhưng quyền lực cũng
tập trung cao độ. Việc hạn chế đối lập, kiểm soát tiếng nói bất đồng và xử lý
khủng hoảng Phật giáo bằng những biện pháp gây tổn hại lòng tin đã bộc lộ những
giới hạn nghiêm trọng của mô hình quản trị ấy. Một người lãnh đạo có trách
nhiệm không phải là người không bao giờ sai, mà là người không đặt mình cao hơn
nghĩa vụ phải sửa sai. Và, chính người cộng sản đang vấp phải sai lầm nầy.
3-
Bài học về giáo dục: Đào tạo con người tự chủ, không chỉ đào tạo người phục
tùng
Chính
quyền Diệm quan tâm đến việc xây dựng nền giáo dục phục vụ công cuộc kiến thiết
quốc gia. Nghiên cứu về giáo dục đại học miền Nam giai đoạn 1955–1963 ghi nhận
những bước phát triển về trường lớp, loại hình đào tạo và số lượng sinh viên.
Các chương trình giáo dục cũng gắn với mục tiêu đào tạo nhân lực có trình độ để
giải quyết những vấn đề của xã hội. Nhưng bài học về giáo dục không dừng ở việc
mở thêm trường hoặc đào tạo được bao nhiêu người có bằng cấp.
Từ
kinh nghiệm của Đệ Nhất Cộng hòa, có thể thấy một nghịch lý đáng suy nghĩ, nhà
nước có thể muốn xây dựng một nền văn hóa quốc gia mạnh mẽ, nhưng nếu giáo dục
và đời sống công cộng không dành đủ chỗ cho phản biện độc lập, xã hội sẽ khó
phát triển đầy đủ năng lực tự sửa sai. Một lần nữa, sai lầm của CSBV đang thể
hiện trong lãnh vực nầy.
Thế
hệ trẻ cần được dạy không chỉ điều gì nên tin, mà còn làm thế nào để
biết một điều có đáng tin hay không.
Một
đất nước muốn phát triển lâu dài không chỉ cần những người giỏi làm theo chỉ thị.
Đất nước ấy còn cần những nhà khoa học dám công bố kết quả bất lợi, những công
chức dám báo cáo sự thật, những giáo viên khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và
những công dân có đủ kiến thức để đánh giá chính sách công.
4-
Bài học về chủ quyền dân tộc - Hợp tác với nước ngoài nhưng phải giữ quyền tự
quyết
Quan
hệ giữa ông Diệm và Hoa Kỳ thể hiện một vấn đề lâu dài trong lịch sử Việt Nam:
làm thế nào để tranh thủ nguồn lực quốc tế mà không để lợi ích quốc gia bị chi
phối hoàn toàn bởi một cường quốc. Ông Diệm nhận viện trợ kinh tế và quân sự
đáng kể từ Hoa Kỳ, nhưng cũng có những bất đồng sâu sắc với Washington về chính
sách, chiến lược và cách điều hành miền Nam. Các nghiên cứu của Edward Miller
và Jessica Chapman cho thấy quan hệ này không thể giải thích đầy đủ bằng mô
hình đơn giản rằng Mỹ ra lệnh còn ông Diệm chỉ làm theo.
Tuy
nhiên, sự phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài vẫn tạo ra những giới hạn thực tế.
Khi một quốc gia dựa nhiều vào viện trợ, vũ khí, công nghệ hoặc sự bảo trợ ngoại
giao của một nước khác, những quyết định của nước bảo trợ có thể ảnh hưởng trực
tiếp đến khả năng tồn tại và hành động của quốc gia nhận hỗ trợ.
Chủ
quyền không chỉ là việc không có quân đội nước ngoài trên lãnh thổ. Nó còn là
khả năng tự quyết định đường hướng phát triển, bảo vệ lợi ích của người dân và
chịu trách nhiệm về những lựa chọn của chính mình.
Một
quốc gia tự chủ không nhất thiết phải đứng một mình; nhưng phải có đủ năng lực
để hợp tác mà không đánh mất quyền quyết định vận mệnh của mình.
Lời
kết dành cho thế hệ hôm nay: Nếu
phải đúc kết những bài học từ cuộc đời và sự nghiệp Ngô Đình Diệm trong một bài
nói chuyện, tôi xin đề nghị đoạn kết sau đây.
Từ
lịch sử Ngô Đình Diệm, suy ngẫm về trách nhiệm đối với đất nước - Hơn sáu thập niên đã trôi qua kể từ ngày
Tổng thống Ngô Đình Diệm qua đời. Thời gian đủ dài để chúng ta nhìn lại ông
không chỉ bằng những cảm xúc chính trị của một thời, mà bằng sự điềm tĩnh của
người muốn tìm hiểu lịch sử để rút ra bài học cho tương lai.
Ông
Diệm là một nhân vật có tinh thần dân tộc chủ nghĩa, có chương trình xây dựng
quốc gia riêng và có vai trò trong việc củng cố bộ máy nhà nước miền Nam sau
năm 1954. Nhưng chính quyền của ông cũng để lại những vấn đề nghiêm trọng về sự
tập trung quyền lực, quyền tự do chính trị, quan hệ giữa nhà nước với các cộng
đồng tôn giáo và khả năng giải quyết bất đồng bằng đối thoại.
Nhìn
nhận cả hai mặt ấy không phải là phủ nhận công lao, cũng không phải là né tránh
trách nhiệm. Đó là thái độ cần có của những người muốn học hỏi từ lịch sử.
Bài
học thứ nhất là yêu nước phải gắn với lợi ích lâu dài của dân tộc, chứ không chỉ
với sự trung thành dành cho một cá nhân hay một chính quyền.
Bài
học thứ hai là quyền lực phải đi đôi với đạo đức, pháp luật và trách nhiệm giải
trình. Một người có thiện
chí vẫn có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng nếu không biết lắng nghe, không chấp
nhận phản biện hoặc không sửa chữa những sai lầm của mình.
Bài
học thứ ba là giáo dục phải đào tạo những con người có tri thức, có nhân cách
và có tư duy độc lập. Đất
nước cần những công dân biết suy nghĩ, những nhà khoa học dám tìm ra sự thật và
những người có đủ can đảm để nói lên điều đúng đắn.
Bài
học thứ tư là chủ quyền dân tộc phải đi đôi với năng lực tự chủ. Hợp tác với quốc tế là cần thiết, nhưng
một quốc gia muốn tự quyết vận mệnh của mình phải không ngừng củng cố nội lực
và bảo vệ những lợi ích căn bản của dân tộc.
Và
cuối cùng, bài học quan trọng nhất có lẽ nằm ở trách nhiệm của người lãnh đạo.
Lãnh đạo không chỉ là khả năng nắm quyền và đưa ra quyết định. Lãnh đạo còn là
khả năng quy tụ những con người khác biệt, chấp nhận sự thật không thuận tai, sửa
chữa sai lầm và xây dựng những thể chế đủ vững để đất nước không phụ thuộc hoàn
toàn vào một cá nhân.
Lịch
sử không yêu cầu chúng ta phải thần tượng hóa hay phủ nhận tuyệt đối bất kỳ
nhân vật nào. Lịch sử đòi hỏi chúng ta có đủ trung thực để ghi nhận thành quả,
đủ can đảm để nhìn nhận sai lầm và đủ trí tuệ để không lặp lại những bi kịch đã
qua.
Bởi
vì, suy cho cùng, giá trị lớn nhất của một nhà lãnh đạo không chỉ nằm ở những
gì người ấy thực hiện khi đang nắm quyền, mà còn ở những gì người ấy để lại cho
đất nước và các thế hệ kế tiếp.
Và
giá trị lớn nhất của việc học lịch sử không phải là tìm một người để tôn thờ
hay một người để kết án, mà là giúp chúng ta trở thành những công dân có trách
nhiệm hơn với tương lai của dân tộc mình.
Tôi
nghĩ đó là cách tưởng niệm có ý nghĩa nhất đối với một nhân vật lịch sử gây nhiều
tranh luận là không để quá khứ trở thành một cuộc tranh cãi bất tận, mà biến những
thành công, sai lầm và bi kịch của quá khứ thành tri thức phục vụ con người hôm
nay.
Trong
nghiên cứu khoa học, kết quả của những thí nghiệm tuy không thích ứng với giả
thuyết của người nghiên cứu … vẫn được xem như là kết quả của cuộc nghiên cứu
khoa học!
Mai Thanh Truyết
Houston – 10-2026
https://rsh900.am/images/VDHN/
https://youtu.be/fN1msjz2KBw
https://www.facebook.com/reel/
No comments:
Post a Comment