Đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000

Những bước tiếp nối sau 25 năm

Thân tặng Ts Nguyễn Bá Long

Lời người viết: Hân hạnh được quen biết trong nhiều năm với GS Lê Đình Cai, LS Lâm Chấn Thọ, TS Lê Thiện Ngọ, và TS Nguyễn Bá Long, những người tiên phong cùng với GS Vũ Quốc Thúc trong việc khơi mở Hiến Chương 2000. Người viết cũng là người thường xuyên đóng góp các bài trên Khai Thác Thị Trường, tiếng nói của Hiến Chương 2000, xin mạo muội đóng góp những suy nghĩ chân thành và chủ quan về Hiến Chương 2000 trong suốt 25 năm qua. Hiện tại, Lê Đình Cai đã từ giã anh em, Lê Thiện Ngọ, vì sức khỏe, cũng đã im lặng, Lâm Chấn Thọ rẽ sang tranh đấu cho Hiệp định Paris. Còn lại Nguyễn Bá Long tiếp tục con đường Hiến Chương 2000…

***

Nếu chúng ta đặt Hiến Chương 2000 vào hoàn cảnh cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, thì có thể hiểu được đường hướng tranh đấu của Phong trào Hiến Chương 2000 qua mấy điểm chính sau đây.

1- Từ chống đối bên ngoài đến tác động vào sự thay đổi bên trong: Hiến Chương 2000 được công bố tại Paris ngày 26-11-2000, sau khoảng 15 tháng soạn thảo với sự tham gia của nhiều nhóm và trí thức Việt Nam ở hải ngoại. Văn kiện gồm năm phần, trong đó có phần riêng về “Mặt trận kết hợp đấu tranh”, phần về các quyền căn bản và phần về thực thi Hiến Chương 2000.

Điểm đáng chú ý là đường hướng này không đặt trọng tâm vào một cuộc can thiệp quân sự từ bên ngoài. Về quá trình hình thành Hiến Chương 2000, được biết những người soạn thảo đã đi đến nhận định rằng muốn thay đổi thể chế ở Việt Nam thì phải hình thành một phong trào từ trong xã hội Việt Nam, trong đó sự tham gia của những người ở trong bộ máy cũng có ý nghĩa. Chính suy nghĩ nầy, đã gây ra ít nhiều ngộ nhận trong thời điểm trên. Nhưng thiết nghĩ, trong hiện tại, có lẽ sau 25 năm, cục diện thế giới đã thay đổi, suy nghĩ “triệt tiêu, triệt hạ” có lẽ cần phải suy nghĩ lại. Có thể nói, muốn thay đổi Việt Nam phải bắt nguồn từ người Việt Nam và từ chính xã hội Việt Nam, người Việt hải ngoại chỉ là những đối tác hỗ trợ, thúc đẩy cuộc chuyển đổi thể chế nhanh hơn mà thôi.

2- Lấy dân chủ, tự do và nhân quyền làm mục tiêu trung tâm: Hiến Chương 2000 không chỉ là một bản tố cáo chế độ. Nó đưa ra một định hướng chính trị rõ ràng là tranh đấu cho các quyền căn bản của người dân và xây dựng một mô hình dân chủ cho Việt Nam. Một trong những người tham gia soạn thảo, Giáo sư Vũ Quốc Thúc, khi trả lời RFA năm 2001, giải thích rằng Hiến Chương 2000 chủ trương sửa đổi Hiến pháp để trả lại quyền làm chủ cho nhân dân, đồng thời thay đổi quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và người dân.

Do đó, có thể thấy đường hướng của nhóm đặt vấn đề thể chế ở trung tâm, chứ không chỉ yêu cầu một vài cải cách kinh tế hay hành chính.

3- Kết hợp nhiều lực lượng: Một đặc điểm khác là chữ “kết hợp”. Hiến Chương 2000 muốn tập hợp những người Việt Nam có cùng mục tiêu dân chủ, không chỉ giới hạn trong một tổ chức hay một khuynh hướng chính trị. Thành phần tham gia soạn thảo được mô tả gồm trí thức, giáo sư, luật sư, những người từng ở trong hệ thống cộng sản nhưng đã thay đổi nhận thức, cùng những người Việt ở nhiều quốc gia.

Như vậy, về mặt chiến lược, đây là một ý tưởng khá rộng từ hải ngoại đến quốc nội, gồm cả trí thức và quần chúng, gồm người từng ở trong chế độ cũng như người chống chế độ, có cùng hay khác biệt về văn hóa hay chính trị. Tất cả cùng hướng tới việc thay đổi dân chủ.

4- Đấu tranh bằng tư tưởng, ngòi bút và vận động quốc tế: Một phương diện quan trọng của phong trào là tuyên truyền, vận động và tranh luận bằng lý luận. Hiến Chương 2000 được công bố đồng thời bằng tiếng Việt, Pháp và Anh tại Paris, trước công luận quốc tế.

Sau đó, phong trào tiếp tục sử dụng sách báo, văn học, nghiên cứu, giải thưởng và các hoạt động cộng đồng để duy trì chủ đề dân chủ Việt Nam. Những tư liệu về hoạt động của phong trào trong các năm sau cho thấy họ xem hoạt động văn hóa và ngòi bút như một bộ phận của cuộc đấu tranh.

5- Bất tuân dân sự: Nếu đi sâu hơn vào tư tưởng hình thành Hiến Chương 2000, có một ý khá quan trọng là thay đổi chính trị không nhất thiết phải đến từ một cuộc nổi dậy vũ trang. Quan điểm được nhắc tới là cần tạo một phong trào bất tuân dân sự, có sự tham gia rộng rãi của xã hội và đặc biệt cần có những người trong chính quyền ủng hộ sự thay đổi.

Đây là điểm làm cho đường hướng của Hiến Chương 2000 gần với mô hình các phong trào dân chủ bất bạo động ở Đông Âu hơn là một cuộc cách mạng quân sự theo nghĩa truyền thống.

Tóm lại, đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000 như sau:

- Tố cáo những vi phạm của cộng sản;

- Thức tỉnh nhận thức;

- Tập hợp lực lượng;

- Vận động quốc tế;

- Xây dựng phong trào trong nước;

- Bất tuân dân sự;

- Thay đổi thể chế;

- Xây dựng một Việt Nam dân chủ.

Hiến Chương 2000 đặt câu hỏi “làm thế nào để thay đổi thể chế”

Xin tóm tắt những bước đi của đường hướng tranh đấu của Hiến Chương 2000 như sau:

·         Tố cáo những vi phạm: Vạch ra những hạn chế về tự do, dân chủ và nhân quyền, đồng thời làm cho dư luận trong và ngoài nước nhận thức được những vấn đề tồn tại trong đời sống chính trị và xã hội Việt Nam.

·         Thức tỉnh nhận thức: Không chỉ tố cáo, mà còn hướng đến việc giúp người dân hiểu rằng các quyền tự do, dân chủ và quyền làm chủ đất nước là những quyền căn bản của con người, từ đó hình thành ý thức về trách nhiệm của mỗi công dân.

·         Tập hợp lực lượng: Tìm cách quy tụ những người Việt Nam có cùng nguyện vọng về dân chủ, bất kể họ đang ở trong hay ngoài nước, thuộc thành phần xã hội hay quá khứ chính trị nào, để tạo thành một sức mạnh xã hội rộng hơn.

·         Vận động quốc tế: Đưa vấn đề Việt Nam ra trước dư luận quốc tế, vận động sự quan tâm và ủng hộ của các chính phủ, tổ chức quốc tế, các tổ chức nhân quyền và cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

·         Xây dựng phong trào trong nước: Xem sự tham gia của người Việt Nam trong nước là yếu tố quan trọng của sự thay đổi. Mục tiêu là hình thành một phong trào xã hội có khả năng lan rộng, trong đó người dân tự mình tham gia vào tiến trình đòi hỏi các quyền căn bản của mình.

·         Bất tuân dân sự: Đề cao những hình thức đấu tranh bất bạo động, trong đó người dân sử dụng quyền từ chối hợp tác với những chính sách hoặc quy định mà họ cho là trái với các quyền căn bản, qua đó tạo sức ép xã hội cho sự thay đổi.

·         Thay đổi thể chế: Mục tiêu sau cùng không chỉ là sửa chữa một vài chính sách, mà hướng tới sự thay đổi căn bản về thể chế chính trị, đặc biệt là xây dựng một hệ thống trong đó quyền lực nhà nước được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật và nhân dân qua tinh thần dân chủ pháp trị.

·         Xây dựng một Việt Nam dân chủ: Điểm đến của tất cả tiến trình là một Việt Nam trong đó người dân có các quyền tự do căn bản, có quyền tham gia vào đời sống chính trị, quyền lựa chọn người lãnh đạo và cùng nhau xây dựng tương lai đất nước.

Thành quả sau 25 năm

Sau khi nhìn lại từ 2000 đến 2026, thiết nghĩ nên cần đánh giá Hiến Chương 2000 theo hai hướng khác nhau: một, thành quả của một tư tưởng và phong trào, và hai, kết quả đạt được so với mục tiêu chính trị ban đầu. Hai thứ này không hoàn toàn giống nhau.

Những thành quả có thể ghi nhận:

·         Đặt vấn đề dân chủ, tự do và nhân quyền thành một chương trình có hệ thống: Hiến Chương 2000 không chỉ đưa ra những lời phản đối chung chung mà xây dựng một văn kiện gồm các phần về quyền căn bản, mô hình dân chủ và phương thức thực thi. Chính văn bản dành riêng một phần cho “tranh đấu cho các quyền căn bản” và một phần cho “công cuộc thực thi Hiến Chương 2000”. Đây là một đóng góp quan trọng về mặt tư tưởng và chương trình hành động.

·         Tạo được một diễn đàn quy tụ nhiều thành phần người Việt: Một thành quả khác là Hiến Chương 2000 đã tạo ra một không gian để nhiều trí thức, văn nghệ sĩ và những người hoạt động chính trị ở hải ngoại cùng tham gia. Các tài liệu của phong trào nhắc đến những nhân vật như Vũ Quốc Thúc, Lê Mộng Nguyên, Cung Trầm Tưởng, Nguyễn Cao Hách, Nguyễn Bá Long, Lê Đình Cai, Lâm Chấn Thọ v.v…Điều này cho thấy Hiến Chương 2000 đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một cá nhân hay một tổ chức đơn lẻ.

·         Duy trì được tiếng nói về dân chủ Việt Nam trong một thời gian rất dài: 25 năm là một khoảng thời gian đáng kể. Phong trào không biến mất ngay sau khi văn kiện được công bố năm 2000 mà vẫn tiếp tục được những người tham gia nhắc lại, phổ biến và hoạt động trong những năm sau đó. Một tài liệu năm 2017, chẳng hạn, nhìn lại 17 năm hoạt động của phong trào và liệt kê nhiều nhân vật, hoạt động văn hóa – chính trị gắn với Hiến Chương 2000. Nếu xét riêng về sức sống của một ý tưởng, đây là một thành quả đáng ghi nhận.

·         Góp phần đưa vấn đề Việt Nam vào không gian thông tin quốc tế: Ngay từ đầu, Hiến Chương 2000 đã được phổ biến bằng nhiều ngôn ngữ và hướng tới công luận quốc tế. Điều đó phù hợp với mục tiêu vận động quốc tế được đặt ra trong đường hướng của phong trào. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ, tuy có hoạt động vận động quốc tế, nhưng không đồng nghĩa với việc đã đạt được những thay đổi chính sách quốc tế đối với Việt Nam.

·         Một số tư tưởng của Hiến Chương trở nên gần với những vấn đề được thảo luận rộng hơn về sau: Các vấn đề như quyền con người, tự do thông tin, xã hội dân sự, quyền tham gia chính trị và pháp quyền ngày càng trở thành những chủ đề thường xuyên trong thảo luận về Việt Nam.

Nhưng ở đây cũng cần thận trọng là không nên quy mọi thay đổi trong nhận thức xã hội Việt Nam trong 25 năm qua trực tiếp cho Hiến Chương 2000. Đó là kết quả của rất nhiều yếu tố khác nhau.

Hiến Chương 2000 cũng có những khiếm khuyết

Người viết xin thẳng thắn đưa ra một số điểm để chúng ta cùng nhìn lại quá trình đã qua để rút kinh nghiệm cho “Con đường Việt Nam” nhu sau:

·         Khoảng cách khá lớn giữa mục tiêu và khả năng thực hiện: Hiến Chương 2000 đặt mục tiêu rất lớn như là tập hợp lực lượng, xây dựng phong trào trong nước, thực hiện bất tuân dân sự và cuối cùng thay đổi thể chế. Nhưng sau 25 năm, vẫn chưa có bằng chứng cho thấy phong trào đã đạt được những mục tiêu cuối cùng ấy. Vì vậy, có thể nói thành công về mặt tư tưởng và duy trì tiếng nói chính trị không tương đương với thành công về mặt chuyển hóa chính trị. Đây có lẽ là điểm cần nhìn nhận thẳng thắn nhất.

 

·        

Chưa tạo được một lực lượng xã hội đủ rộng và bền vững: Đường hướng của Hiến Chương 2000 đặt nặng việc tập hợp lực lượng. Nhưng chính mục tiêu này lại là một khó khăn lớn. Một phong trào chính trị muốn tạo thay đổi phải có sự tham gia lâu dài của nhiều tầng lớp xã hội, đặc biệt là người trong nước. Trong khi đó, khoảng cách giữa cộng đồng hải ngoại và xã hội trong nước vẫn là một trở ngại lớn. Hay nói một cách khác là tuy có tư tưởng, có người ủng hộ, nhưng chưa hình thành được một lực lượng xã hội đủ lớn để chuyển tư tưởng thành sức mạnh chính trị.

·         Nặng về “tranh đấu” nhưng chưa chuẩn bị về “xây dựng”: Đây là điểm cần đặc biệt đáng suy nghĩ. Hiến Chương 2000 tập trung nhiều vào việc tố cáo, việc đấu tranh, thực thi kế hoạch bất tuân dân sự, và sau cùng, thay đổi thể chế. Nhưng câu hỏi “sau khi thay đổi thể chế thì xây dựng đất nước như thế nào?” chưa được triển khai tương xứng. Chẳng hạn như: Mô hình kinh tế nào? Giáo dục ra sao? Môi trường như thế nào? Quản trị địa phương thế nào? Mối tương quan giữa trung ương và địa phương? Làm thế nào chống tham nhũng? Làm thế nào hòa giải các thành phần dân tộc? Làm thế nào đưa người Việt hải ngoại tham gia xây dựng đất nước?

·        

Vẫn còn mang dấu ấn khá rõ của bối cảnh chính trị năm 2000: Hiến Chương ra đời vào một thời điểm hoàn toàn khác hiện nay. Năm 2000, có khác biệt về nhiều mặt như: Internet còn rất hạn chế; Mạng xã hội chưa tồn tại; Thế hệ Gen Z chưa ra đời; Kinh tế Việt Nam chưa hội nhập sâu như hiện nay; Và cộng đồng người Việt hải ngoại có tâm thế chính trị khác hiện nay. Vì vậy, một số phương pháp và cách diễn đạt của Hiến Chương 2000 khó có thể giữ nguyên mà áp dụng cho Việt Nam năm 2026. Đây không nhất thiết là lỗi của những người soạn thảo, mà nó là vấn đề thích nghi với hoàn cảnh lịch sử mới.

·         Chưa giải quyết được bài toán hòa giải dân tộc một cách rốt ráo (?): Một phong trào muốn tập hợp toàn thể người Việt Nam cần vượt qua những đường ranh: - Bắc – Nam; - Trong nước – hải ngoại; - Cộng sản – quốc gia; - Người cũ – người mới; - Thế hệ trước – thế hệ sau. Trong khi đó, một số ngôn ngữ trong văn bản và hoạt động của phong trào vẫn mang đậm tính đối kháng của thời kỳ hậu chiến. Chính điều này có thể làm hạn chế khả năng tiếp cận những người trẻ trong nước hoặc những người có quan điểm khác.

·         Chưa có một “cây cầu thế hệ”: Đây là vấn đề rất quan trọng sau 25 năm. Những người khởi xướng Hiến Chương 2000 phần lớn thuộc thế hệ đã trải qua chiến tranh và biến cố 1975. Trong khi đó, thế hệ sinh sau 1975 và đặc biệt thế hệ trẻ ngày nay có một cách nhìn rất khác. Nếu một phong trào không chuyển được thông điệp từ “ký ức của thế hệ trước”, sang “tương lai của thế hệ sau”… thì theo thời gian, ảnh hưởng xã hội sẽ khó mở rộng.

Hiến Chương 2000 đã giữ được một ngọn lửa về dân chủ, tự do và nhân quyền Việt Nam; đã để lại một văn kiện có tính chương trình và duy trì được một mạng lưới hoạt động trong cộng đồng người Việt. Nhưng phong trào chưa biến được tư tưởng ấy thành một lực lượng xã hội đủ rộng để thực hiện mục tiêu thay đổi thể chế. Một trong những giới hạn đáng suy nghĩ là đường hướng thiên về “đấu tranh để thay đổi” nhiều hơn là “chuẩn bị để cùng nhau xây dựng”, đồng thời chưa vượt qua đầy đủ những khoảng cách giữa các thế hệ và những chia rẽ lịch sử giữa người Việt trong và ngoài nước.

Và đây chính là chỗ rất đáng để nối Hiến Chương 2000 với “Con đường Việt Nam” là không phủ nhận những gì thế hệ trước đã làm, nhưng, thiết nghĩ, nên cần đặt thêm câu hỏi “25 năm sau, cần phải đi thêm bước nào?”

Nếu nhìn như vậy, Hiến Chương 2000 có thể được xem như một đoạn đường trong lịch sử tư tưởng chính trị của người Việt hải ngoại, chứ không nhất thiết phải là điểm cuối của con đường.

Hiến Chương 2000 đã để lại một dấu mốc về tư tưởng và ý chí tranh đấu dân chủ của người Việt hải ngoại. Văn kiện năm 2000 đặt trọng tâm vào các quyền căn bản, mô hình dân chủ và công cuộc thực thi; đồng thời chủ trương kết hợp nhiều thành phần và hướng tới những thay đổi tại Việt Nam.

Sau 25 năm, điều có thể ghi nhận là ngọn lửa ấy đã được duy trì qua nhiều hoạt động, văn chương, nghiên cứu và vận động cộng đồng; lễ kỷ niệm 17 năm năm 2018 chẳng hạn cho thấy phong trào vẫn tiếp tục tổ chức hoạt động và tự nhìn nhận mục tiêu của mình là hướng tới thay đổi ở Việt Nam.

Nhưng nhìn một cách thẳng thắn, khoảng cách giữa lý tưởng và khả năng tạo ra chuyển biến chính trị vẫn còn rất lớn. Đường hướng ban đầu thiên nhiều về tố cáo, đấu tranh, tập hợp lực lượng và thay đổi thể chế; trong khi những câu hỏi về xây dựng đất nước sau thay đổi, hòa giải dân tộc, chuyển giao thế hệ và thu hút người trẻ chưa được đặt ngang tầm với mục tiêu đấu tranh.

Vì vậy, giá trị lớn nhất của Hiến Chương 2000 hôm nay không nhất thiết nằm ở việc lặp lại nguyên vẹn phương thức của năm 2000, mà ở khả năng kế thừa tinh thần dân chủ và điều chỉnh đường hướng cho phù hợp với Việt Nam của năm 2026.

Vì vậy, Kết ước tương lai 2026 được đề nghị cho Hiến Chương 2000 sẽ như sau:

·         Từ “đấu tranh” sang “đấu tranh và xây dựng”: Không chỉ nói chống cái gì, mà phải nói rõ xây dựng cái gì? Đó là xây dựng một nhà nước pháp quyền, giáo dục, kinh tế, môi trường, xã hội dân sự, chính quyền địa phương và một nền quản trị hiệu quả.

·         Từ “thay đổi chế độ” sang “thay đổi vì tương lai Việt Nam”: Mục tiêu nên được diễn đạt theo hướng tích cực hơn là, một Việt Nam tự do, dân chủ, pháp quyền, độc lập và phát triển, thay vì chỉ đặt trọng tâm vào việc loại bỏ một đối tượng khác chính kiến.

·        

Đặc biệt hướng tới thế hệ trẻ: Một phong trào tồn tại 25 năm cần đặt câu hỏi: Thế hệ kế tiếp sẽ tiếp nhận điều gì? Không chỉ truyền lại ký ức và những bất đồng của thế hệ trước, mà phải trao cho người trẻ một viễn kiến về tương lai Việt Nam.

·         Chuyển từ vận động chánh yếu ở hải ngoại sang kết nối trí thức và xã hội trong nước: Trong thời đại Internet, khoa học và toàn cầu hóa, người Việt trên khắp thế giới có thể đóng góp bằng kiến thức, nghiên cứu, giáo dục, kinh tế, môi trường, công nghệ và quản trị, chứ không chỉ bằng hoạt động chính trị.

·         Xây dựng một chương trình “Việt Nam sau thay đổi”: Đây có thể là bước tiến mới của Hiến Chương 2000 là nghiên cứu trước những vấn đề mà một Việt Nam tương lai phải giải quyết như: môi trường, giáo dục, y tế, kinh tế, nông nghiệp, đô thị, Mekong, năng lượng, biển đảo, khoa học-kỹ thuật và quản trị quốc gia.

Và, Kết ước Tương lai 2026  có thể tóm gọn trong một câu: “Hiến Chương 2000 đã dành 25 năm để nói về con đường đấu tranh cho một Việt Nam dân chủ; 25 năm tới có thể là thời gian để chuyển từ “đấu tranh cho Việt Nam” sang “cùng nhau xây dựng Việt Nam”, bằng một thế hệ mới, một tinh thần khai mở mới và một chương trình xây dựng đất nước cụ thể. Đó mới chính là con đường của những người con Việt đang đi và, sẽ tiếp tục… bước đi.”

Mai Thanh Truyết

Kỷ niệm 25 năm Hiến Chương 2000