19 Tháng 6: Ngày Juneteenth và Ngày Quân lực VNCH

Lời người viết: Lịch sử thế giời đôi khi cũng có nhiều sự trùng lấp lẫn nhau. Đối với Hoa Kỳ, ngày 19/6 hàng năm là Ngày Lễ Juneteenth, một ngày lễ liêng bang được công nhận từ năm 2021; và ngày 19/6 cũng là Ngày Quân lực của Việt Nam Công Hòa được chính thức ban hành ngày 19/6/1967 dưới thời Đệ II Cộng Hòa. Chính sự trùng hợp và ý nghĩa của ngày nói trên gợi ý cho người viết truy tầm thêm những mối tương quan giữa hai dân tộc cách nhau qua Thái Bình Dương rộng lớn và qua hai thời điểm quá xa, một vào năm 1865 và một, 1967. 102 năm cách biệt nhưng tầm nhìn của những người lãnh đạo của hai quốc gia Mỹ - Việt dường như không khác nhau. Xin bước vào đề dười đây.

***

Ngày Juneteenth

Juneteenth năm nay (2026) được tổ chức vào thứ Sáu, ngày 19 tháng 6, và tiếp tục là một ngày lễ liên bang của Hoa Kỳ, được công nhận từ năm 2021.

1-    Juneteenth là gì?

Tên gọi "Juneteenth" là sự kết hợp của từ "June" (tháng 6) và "nineteenth" (ngày 19). Vào ngày 19 tháng 6 năm 1865, Tướng Gordon Granger của quân đội Liên bang đã đến Galveston, Texas, để đọc Tuyên ngôn giải phóng nô lệ, chính thức thông báo cho những người nô lệ cuối cùng tại đây biết rằng họ đã được tự do. Điều đáng chú ý là việc này xảy ra hơn hai năm sau khi Tổng thống Abraham Lincoln ban hành Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ - Emancipation Proclamation ngày 1/1/1863. Ngày Juneteenth, còn gọi là Ngày Độc lập Quốc gia Juneteenth hoặc Ngày Tự do, là một ngày lễ liên bang của Hoa Kỳ được tổ chức hàng năm vào ngày 19 tháng 6, nhằm kỷ niệm sự kiện chấm dứt hoàn toàn chế độ nô lệ tại quốc gia này. Trước khi trở thành ngày lễ chính thức của toàn quốc, Juneteenth đã có truyền thống kỷ niệm hơn 150 năm trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi Châu. Đến tháng 6 năm 2021, Tổng thống Joe Biden đã ký đạo luật chính thức công nhận Juneteenth là ngày lễ liên bang thứ 12 của Hoa Kỳ.

Vì vậy, Juneteenth không chỉ là một ngày lễ của cộng đồng người Mỹ gốc Phi châu, mà còn là biểu tượng được đánh dấu sự chấm dứt chế độ nô lệ bằng các buổi dã ngoại, tiệc nướng BBQ, tụ họp gia đình, các buổi hòa nhạc, đọc thơ và diễu hành tôn vinh di sản, văn hóa cũng như sự kiên cường của người Mỹ gốc Phi châu. Đây là một cuộc đấu tranh lâu dài cho quyền bình đẳng dân quyền của người da đen. Có thể nói cuộc đấu tranh đó chấm dứt trong thành công năm 1968, nhưng phải trả giá bằng cái chết của Martin Luther King.

2-    Ý nghĩa đặc biệt của năm 2026

 

Năm 2026 đánh dấu 161 năm kể từ ngày 19/6/1865 và cũng là năm thứ sáu Juneteenth được công nhận là ngày lễ liên bang. Trong tình trạng nước Mỹ hiện nay vẫn còn nhiều tranh luận về lịch sử, chủng tộc, di dân và bản sắc quốc gia, Juneteenth tiếp tục là dịp để người dân Hiệp Chủng Quốc nhìn lại một chương lịch sử đau thương nhưng quan trọng của đất nước.

Người Mỹ thường làm gì trong ngày này? Có thể nói, trong ngày nầy, các hoạt động phổ biến gồm: Diễn hành (parades) - Hội chợ cộng đồng - Hòa nhạc - Các buổi nói chuyện về lịch sử người Mỹ gốc Phi châu - Gia đình đi dã ngoại - Tiệc barbecue ngoài trời. Và quan trong hơn tất cả, trong buổi cơm tối ngày 19/6, gia đình thường xum hợp quanh bàn ăn, và đọc lại văn kiện tuyên bố tự do tại Texas năm 1865 -"General Order No. 3". Điều thú vị là nhiều truyền thống Juneteenth bắt nguồn từ chính Texas, nên đối với người dân Texas, ngày này mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc hơn nhiều nơi khác trong nước.

Nếu chúng ta nhìn dưới lăng kính triết học và lịch sử, Juneteenth không đơn thuần là ngày người da đen được giải phóng, mà ngày nầy nhắc nhở rằng, một đạo luật có thể được ký trên giấy từ hôm nay, nhưng phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ,
để tự do thật sự đến với mọi người. Đó là bài học không chỉ dành cho nước Mỹ mà còn cho mọi quốc gia đã từng trải qua chiến tranh, áp bức hay chia rẽ.

Từ góc nhìn của một người Việt Nam từng chứng kiến nhiều biến động lịch sử, người viết nhìn ngày Juneteenth có thể được hiểu như một lời nhắc nhở rằng sự giải phóng về pháp lý chưa chắc đồng nghĩa với sự giải phóng con người trong đời sống thực tế. Luật pháp có thể thay đổi trong một ngày, nhưng nhận thức xã hội và phẩm giá con người thường cần rất nhiều thời gian để được phục hồi như trong trường hợp của Việt Nam hiện tại.

3-    Kết luận

Juneteenth 2026 không phải là một ngày để khơi lại hận thù quá khứ. Trái lại, ý nghĩa sâu xa nhất của nó là nhắc nhở qua ký ức của mỗi người Mỹ rằng một quốc gia chỉ thật sự mạnh khi dám nhìn thẳng vào những sai lầm của mình. Nếu Hoa Kỳ có ngày Juneteenth để tưởng nhớ sự chấm dứt chế độ nô lệ, thì đó không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, mà là dấu hiệu của một xã hội đủ trưởng thành để thừa nhận quá khứ và tiếp tục tiến về phía trước. Juneteenth là một dịp thích hợp để chúng ta cùng suy ngẫm không chỉ về lịch sử chế độ nô lệ mà còn về khả năng tự điều chỉnh của nền dân chủ Hoa Kỳ. Nhiều người ngày nay lo ngại trước sự phân cực sâu sắc giữa hai đảng Dân chủ và Cộng hòa. Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ lịch sử, nước Mỹ đã từng trải qua những cuộc khủng hoảng còn nghiêm trọng hơn rất nhiều, và chính từ những biến động đó, quốc gia này thường tìm được sức mạnh để tái sinh.

Ngày 19 tháng 6 năm 1865 đánh dấu một chương đau thương khép lại. Nhưng điều đáng chú ý là sau cuộc Nội chiến, Hoa Kỳ không tiếp tục sống mãi trong hận thù. Hơn 600.000 người đã thiệt mạng trong cuộc chiến giữa Bắc và Nam. Các gia đình bị chia cắt. Các tiểu bang đối đầu nhau bằng súng đạn. Nếu nhìn từ thời điểm đó, ít ai có thể hình dung rằng chỉ vài thập niên sau, Hoa Kỳ sẽ trở thành một cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới. Lịch sử chứng minh rằng, điều làm nên sức mạnh của nước Mỹ không phải là việc tránh được xung đột, mà là khả năng vượt qua xung đột.

Ngày nay, cuộc đối đầu giữa hai đảng tuy gay gắt nhưng vẫn diễn ra trong khuôn khổ hiến pháp, bầu cử và pháp luật. Điều đó khác xa với cuộc chia rẽ bằng vũ lực của thế kỷ XIX. Dù mạng xã hội thường khuếch đại tiếng nói cực đoan, phần lớn người dân Mỹ vẫn sống, làm việc và hợp tác với những người có quan điểm khác mình. Tại trường học, đại học, công ty và cộng đồng địa phương, hàng triệu cuộc đối thoại vẫn diễn ra mỗi ngày. Đó là nền dân chủ ở đời sống thường ngày trong xã hội.

Và có lẽ đó cũng là thông điệp mang tính phổ quát nhất của Juneteenth:” Tự do không phải là món quà được ban phát; mà tự do là một cuộc hành trình trong đó, mỗi thế hệ tiếp nối cần phải tiếp tục hoàn thiện”.

Juneteenth nhắc nhở rằng tự do không phải là đích đến cuối cùng mà là một quá trình hoàn thiện liên tục. Năm 1865, vấn đề của nước Mỹ là chế độ nô lệ. Năm 1965, vấn đề là quyền công dân. Năm 2026, vấn đề là làm sao duy trì đối thoại trong một xã hội đa dạng và nhiều khác biệt.

Mỗi thời đại đều có những thách thức riêng. Có thể nói, hôm nay người Mỹ đang tranh cãi dữ dội về chính trị. Có thể truyền thông và mạng xã hội khiến mọi khác biệt trở nên lớn hơn thực tế, và đang dần đi đến cực đoan. Có thể nói, nhiều người Mỹ hiện nay cảm thấy đất nước đang chia rẽ hơn bao giờ hết. Nhưng nếu nhìn từ dòng chảy dài của lịch sử, chúng ta sẽ thấy một sự thật đáng khích lệ:” Nước Mỹ mạnh không phải vì mọi người đều đồng ý với nhau. Nước Mỹ mạnh vì người dân vẫn tin rằng họ có thể bất đồng mà không phải trở thành kẻ thù của nhau.”

Và, Juneteenth là minh chứng cho khả năng tự sửa chữa của quốc gia này. Một đất nước từng trải qua chế độ nô lệ, nội chiến và phân biệt chủng tộc có hệ thống vẫn có thể tiến lên phía trước. Điều đó cho thấy rằng những khó khăn chính trị hiện nay, dù nghiêm trọng, không phải là dấu chấm hết của nền dân chủ Mỹ, mà ngược lại, chúng có thể là một giai đoạn chuyển hóa để Hoa Kỳ tìm lại sự cân bằng mới cho thế kỷ XXI.

Ngày Quân lực Việt Nam Công Hòa

Thoạt nhìn, Juneteenth của Hoa Kỳ và Ngày Quân Lực 19 tháng 6 của Việt Nam Cộng Hòa là hai sự kiện hoàn toàn khác nhau về lịch sử, địa lý và bối cảnh chính trị. Một bên gắn liền với việc chấm dứt chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ năm 1865; một bên gắn liền với sự hình thành và phát triển của Quân lực Việt Nam Cộng Hòa trong cuộc chiến tranh Việt Nam năm 1965. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, giữa hai ngày này vẫn có một điểm chung đáng suy ngẫm vì cả hai đều phản ảnh đến khát vọng bảo vệ những giá trị mà mỗi xã hội cho là nền tảng của mình.

1-    Ngày Quân lực Việt Nam Cộng Hòa

Ngày Quân lực VNCH (19 tháng 6) là ngày lễ trọng đại để vinh danh Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Sự kiện này đánh dấu thời điểm chính quyền dân sự trao phó trách nhiệm bảo vệ quốc gia cho quân đội. Ngày 19/6/1965 là ngày mà tập thể chiến sĩ Việt Nam Cộng Hòa chính thức lên nắm giữ vai trò cùng một lúc cả nhiệm vụ quân sự lẫn vai trò hành chánh tại Miền Nam Việt Nam qua buổi lễ ra mắt trước quốc dân và quốc tế, Ủy ban Lãnh Ðạo Quốc gia (do Trung tướng Nguyễn Văn Thiệu làm Chủ tịch) và Ủy ban Hành Pháp Trung ương (do Thiếu tướng Nguyễn Cao Kỳ làm Chủ tịch) tại thủ đô Sài Gòn.

Đây là dịp để tôn vinh sự hy sinh của các chiến sĩ, khơi dậy tinh thần bảo vệ tự do, dân chủ và khích lệ lòng yêu nước của toàn quân và dân miền Nam. Trước năm 1975, ngày này thường được tổ chức rộng lớn với các nghi lễ tuyên dương công trạng, duyệt binh và diễn hành quân sự trọng thể tại thủ đô Sài Gòn, qua nhiều ý nghĩa như gợi lên trách nhiệm công dân, bổ phạn bảo vệ quốc gia, và lòng trung thành với lý tưởng quốc gia.

Nếu Juneteenth nhấn mạnh đến việc "giành được tự do", thì Ngày Quân Lực nhấn mạnh đến việc "bảo vệ tự do".

2-    Những điểm tương đồng giữa Juneteeth và Ngày Quân lực

Hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của hai quốc gia tạo ra hai ý nghĩa độc đáo. Với Ngày Quân Lực 19/6, hình ảnh quân dân cán chính đứng lên bảo vệ tự do cho quốc gia. Với ngày Juneteenth, chánh quyền phải bảo vệ tự do cho người dân

Ngày 19/6/1865 đánh dấu thời điểm những người nô lệ cuối cùng tại Texas được thông báo họ đã được tự do, dành lại được quyền tự do cá nhân, sự bình đẳng trước pháp luật. Juneteenth không tôn vinh chiến thắng quân sự mà tôn vinh một bước tiến đạo đức của xã hội Hoa Kỳ.

Ngược lại, Ngày Quân Lực, 19/6/1965 vẫn còn nằm trong vùng ký ức chưa hoàn toàn thống nhất của người Việt. Đối với nhiều người Việt hải ngoại, đó là ngày tưởng niệm và tri ân người lính VNCH. Nhưng đối với nhiều người trong nước, cách nhìn có thể khác do ảnh hưởng của các diễn giải lịch sử khác nhau. Điều này cho thấy lịch sử Việt Nam hiện đại vẫn còn là một lịch sử đang được đối thoại và suy ngẫm.

Nhưng có một mối tương quan sâu xa giữa hai ngày trên là một xã hội tự do cần hai điều chính yếu. Một là phải công nhận các quyền căn bản của con người. Hai là phải có khả năng bảo vệ các quyền đó trước những đe dọa từ bên ngoài hoặc bên trong. Từ hai suy nghĩ trên, chúng ta nghiệm được Juneteenth nói về mục tiêu, còn Ngày Quân Lực nói về trách nhiệm. Một bên nhắc nhở chúng ta rằng tự do là giá trị cao quý. Một bên nhắc nhở rằng mọi giá trị cao quý đều cần những người sẵn sàng hy sinh để bảo vệ.

Đứng về góc nhìn của thời gian, chúng ta lại thấy, thời gian đã làm thay đổi cách nhìn về cả hai ngày lễ. Với Juneteenth, năm 1865, nhiều người Mỹ coi việc giải phóng nô lệ là một quyết định gây tranh cãi. Nhưng ngày nay, hầu như không còn ai phủ nhận rằng việc xóa bỏ chế độ nô lệ là một bước tiến lớn của văn minh nhân loại. Lịch sử đã tạo nên sự đồng thuận giữa những khác biệt dân tộc.

Còn hiện nay, tiếc thay, dân tộc Việt sau 61 năm kể từ Ngày Quân Lực 1965, vẫn còn phân ly!

3-    Bài học chung

Dù thuộc hai nền văn hóa khác nhau, cả hai ngày đều nhắc nhở về một chân lý là tự do không phải là điều tự nhiên tồn tại mãi mãi. Nó phải được giành lấy, bảo vệ và hoàn thiện qua nhiều thế hệ. Người nô lệ được giải phóng năm 1865 không lập tức có bình đẳng. Và người lính chiến đấu trên chiến trường cũng không chắc sẽ thấy lý tưởng của mình được thực hiện trọn vẹn. Nhưng những nỗ lực của họ sẽ trở thành một phần của lịch sử dân tộc.

Ngày hôm nay, đối với người Mỹ, Juneteenth là dịp để ôn lại hành trình mở rộng tự do và quyền công dân cho người da đen. Còn đối với nhiều người Việt hải ngoại, Ngày Quân Lực là dịp tưởng nhớ sự hy sinh của một thế hệ. Cả hai đều không nhất thiết phải là ngày của hận thù hay chia rẽ. Chúng có thể là những ngày để suy ngẫm về:

• Giá trị của tự do;
• Cái giá của chiến tranh;
• Trách nhiệm của công dân;
• Khả năng hòa giải sau xung đột.

4-    Kết luận

Lịch sử thường bắt đầu bằng những cuộc tranh chấp, nhưng giá trị lâu dài của lịch sử nằm ở những bài học mà các thế hệ sau có thể rút ra được. Nếu Juneteenth nhắc chúng ta rằng một xã hội tiến bộ phải biết mở rộng hình ảnh tự do cho mọi người. Thì Ngày

Quân Lực 19 tháng 6 nhắc chúng ta rằng tự do không tồn tại nếu không có những con người sẵn sàng gánh vác trách nhiệm và hy sinh tánh mạng để bảo vệ điều họ tin là đúng.

Một ngày nói về quyền được tự do.

Một ngày nói về bổn phận bảo vệ tự do.

Và giữa hai ý nghĩa ấy là một chân lý chung của mọi dân tộc:”Tự do chỉ có giá trị khi được xây dựng trên phẩm giá con người, và được gìn giữ bằng trách nhiệm, lòng can đảm, sự hy sinh cùng sự tôn trọng lẫn nhau dù có khác biệt chính kiến, quan điểm. Chính từ đó mà các xã hội mới có thể vượt qua quá khứ, hướng tới tương lai với sự bao dung và trưởng thành hơn.

Mai Thanh Truyết

Ngày Quân Lực VNCH

19-6-2926