Juneteenth - BLM - Vấn đề Da
đen
Nói
về phong trào Black Lives Matter
Các tổ chức thuộc phong trào Black Lives Matter (BLM) và các nhà vận động cộng đồng thường kỷ niệm ngày Juneteenth như một ngày tôn vinh sự giải phóng của người da đen; họ thường hát bài "Lift Every Voice and Sing" (vốn được coi là Quốc ca của người da đen). Tuy nhiên, các tuyên bố cho rằng tổ chức BLM đã chính thức chọn một bài hát khác làm quốc ca thay thế, hay việc nô lệ đã đến châu Mỹ trước thời Columbus, thực chất phản ảnh những tranh luận lịch sử đang diễn ra chứ không phải là quan điểm được đa số giới chuyên môn đồng thuận. Việc xem xét kỹ hơn các tuyên bố này cho thấy:
·
Bài hát thay thế quốc ca: Bài
"Lift Every Voice and Sing" do James Weldon Johnson sáng tác năm 1900,
đã được cộng đồng người da đen hát trong nhiều thập kỷ và được tổ chức Hiệp hội Quốc gia vì sự Tiến bộ của Người da màu NAACP - National Association for the Advancement of
Colored People công nhận từ năm 1919. Mặc dù giải NFL và nhiều nhà hoạt
động xã hội đã đề cao bài hát này bên cạnh bài "The Star-Spangled Banner"
- Quốc ca Hoa Kỳ, nó vẫn mang ý nghĩa là một bài thánh ca văn hóa về niềm hy
vọng song hành, chứ không phải là một bài hát được tổ chức BLM chính thức chọn
làm biểu tượng chính trị.
·
Nô lệ đến châu Mỹ trước thời Columbus: Tuyên bố cho rằng nô lệ da đen đã đến châu Mỹ hơn một thế kỷ trước khi Columbus đặt chân tới đây (năm 1492) thường bắt nguồn từ các lý thuyết đề cao vai trò của người châu Phi (Afrocentric), vốn được phổ biến qua những cuốn sách như *They Came Before Columbus* của Ivan Van Sertima. Mặc dù một số học giả ủng hộ các lý thuyết về sự tiếp xúc giữa các nền văn hóa trước thời Columbus, vấn đề này vẫn gây nhiều tranh cãi và chưa đạt được sự đồng thuận rộng rãi trong giới học thuật.
·
Chế độ nô lệ tại châu Mỹ trước năm
1776: Quan điểm cho rằng chế độ nô lệ đã tồn tại ở châu Mỹ trước năm 1776 là
một sự thật lịch sử được công nhận rộng rãi. Những người châu Phi bị bắt làm nô
lệ đã được các nhà thám hiểm Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đưa đến châu Mỹ vào đầu
những năm 1500, và sau đó họ đã đến Jamestown vào năm 1619. (trích trên
Google).
Như
vậy, việc Black Lives Matter ăn mừng Juneteenth um sùm ngày 19/6 rồi lấy bài hát
“Lift Every Voice and Sing", thường được gọi là "Black
National Anthem" (Quốc ca của người Mỹ gốc Phi) tuyên bố rằng Slaves Mỹ
đen “dô” nước Mỹ hơn 100 năm trước Columbus, truớc 1776. Những chủ đề như Black
Lives Matter, Juneteenth hay chính trị bản sắc thường dễ dẫn đến tranh luận qua
cảm tính. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiệu quả nhất vẫn là tôn trọng sự thật lịch
sử và bằng chứng khách quan, thừa nhận những bất công đã tồn tại và nhu cầu cải
thiện xã hội, và sau cùng hướng tới hòa giải, đối thoại và bình đẳng cho mọi
người. Một xã hội trưởng thành không phủ nhận quá khứ, nhưng cũng không để
quá khứ trở thành nguồn gốc của sự chia rẽ kéo dài. Ký ức lịch sử có giá trị
nhất khi nó giúp con người xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn, trong đó mọi
công dân đều có cơ hội bằng nhau, không còn bất cứ đặc ân nào, đặc quyền nào
trong thứ tự xã hội hết.
Đây là một vấn đề nhạy cảm, chúng ta nên cần tách riêng ba khía cạnh: lịch sử, bản sắc văn hóa và chính trị xã hội. Trước hết, cần nói rõ, rằng Juneteenth (19/6) là ngày kỷ niệm việc chế độ nô lệ chấm dứt trên thực tế tại bang Texas vào năm 1865, khi quân đội Liên bang thông báo lệnh giải phóng nô lệ tại Galveston, hơn hai năm sau Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ ngày 1/1/1863 của Abraham Lincoln. Từ năm 2021, Juneteenth đã trở thành ngày lễ liên bang của Hoa Kỳ.
Về
việc một số sự kiện Juneteenth hoặc các giải thể thao trình diễn bài hát "Lift
Every Voice and Sing", thường được gọi là "Black National
Anthem", cần hiểu rằng đây là một tên gọi mang tính biểu tượng,
không phải quốc ca chính thức thay thế cho quốc ca Hoa Kỳ. Bài hát được sáng
tác năm 1900 và trở thành biểu tượng của phong trào dân quyền Mỹ gốc Phi. Trong
các sự kiện lớn, nó thường được hát bên cạnh, chứ không thay thế, bài
quốc ca chính thức "The Star-Spangled Banner".
Về
tuyên bố rằng người châu Phi đã đến châu Mỹ hơn 100 năm trước Columbus,
đây là một giả thuyết gây tranh cãi lâu nay. Một số tác giả như Ivan Van
Sertima cho rằng đã có tiếp xúc xuyên Đại Tây Dương giữa người Tây Phi và châu
Mỹ trước năm 1492. Tuy nhiên, giới khảo cổ học và sử học chính thống hiện
nay chưa tìm thấy bằng chứng khảo cổ, di truyền học hay văn bản lịch sử đủ mạnh
để xác nhận điều này.
Cần
phân biệt:
- "Columbus không phải người
đầu tiên đến châu Mỹ":
điều này đúng. Người bản địa đã sinh sống ở châu Mỹ hàng chục nghìn năm,
và người Viking do Leif Erikson dẫn đầu đã đặt chân đến Bắc Mỹ khoảng năm
1000.
- "Người châu Phi đến châu
Mỹ trước Columbus":
hiện vẫn là giả thuyết chưa được chứng minh.
- "Người nô lệ da đen có mặt
ở Mỹ trước năm 1776":
điều này đúng. Những người châu Phi bị đưa đến các thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ
từ năm 1619, tức là khoảng 157 năm trước khi Hoa Kỳ tuyên bố độc lập năm
1776.
Thiết
nghĩ, đằng sau những tuyên bố mạnh mẽ trong các sự kiện Juneteenth có hai động
lực khác nhau:
- Nhu cầu khẳng định bản sắc và
đóng góp lịch sử của cộng đồng người Mỹ gốc Phi châu, vốn từng bị xem nhẹ trong các sách giáo khoa và cung
cách suy diễn chính thống trong cộng đồng và trong các thủ tục hành chánh.
- Xu hướng chính trị bản sắc
(identity politics), trong đó
một số nhóm hoạt động có thể đi xa hơn dữ kiện lịch sử nhằm kích động sự
phân biệt chủng tộc… đã được kiểm chứng.
Việc
tôn vinh ký ức về nạn nô lệ và những đóng góp của người Mỹ gốc Phi là cần
thiết, nhưng nếu các tuyên bố lịch sử không dựa trên bằng chứng khoa học, chúng
dễ tạo ra phản ứng ngược và làm gia tăng chia rẽ xã hội. Đó cũng là chính sách
đảng Dân chủ tận dụng để phá hoại trong suốt hai nhiệm kỳ của TT Trump 45, và
47. Một xã hội dân chủ cần có khả năng làm đồng thời hai việc là việc thừa nhận
những bất công trong quá khứ, mà vẫn tôn trọng tiêu chuẩn và sự việc xảy ra
trong lịch sử Hoa Kỳ. Lịch sử không nên trở thành công
cụ phục vụ cho bất kỳ hệ tư tưởng nào, dù đến từ cánh tả hay cánh hữu.
Sự thật lịch sử phải được xây dựng trên bằng chứng, không phải trên cảm xúc hay
nhu cầu chính trị của từng thời điểm.
Câu
hỏi được đặt ra là “Có phải đây là một cái cớ để người da đen đứng lên một cách
"có chính nghĩa" hay không?”
Câu
hỏi nầy chạm đến một vấn đề rất dễ gây tranh cãi liên quan đến động cơ của
các phong trào xã hội. Cũng cần nên phân biệt giữa mục tiêu chung của
phong trào và hành động hoặc phát biểu của một số cá nhân hay từng nhóm
cụ thể. Phong trào Black Lives Matter ra đời năm 2013 sau vụ việc
liên quan đến cái chết của Trayvon Martin, với mục tiêu cốt lõi là
phản đối bạo lực và phân biệt đối xử đối với người Mỹ gốc Phi châu. Nhiều người
ủng hộ phong trào vì họ tin rằng vẫn còn những bất bình đẳng dai dẳng trong
lĩnh vực tư pháp, giáo dục, nhà ở và cơ hội trong việc tuyển dụng công ăn việc
làm ở Hoa Kỳ.
Tuy
nhiên, không phải mọi người tham gia phong trào đều có cùng quan điểm, và không
phải mọi phát biểu nhân danh phong trào đều dựa trên dữ liệu lịch sử hay được
tất cả người Mỹ gốc Phi đồng tình. Câu hỏi trên, thiết nghĩ có thể được diễn
dịch nhu sau:
- Nếu "đứng lên" có
nghĩa là đòi hỏi quyền bình đẳng, cơ hội công bằng và sự tôn trọng nhân
phẩm, thì đó là quyền chính đáng của bất kỳ cộng đồng nào từng chịu
bất công.
- Nếu "đứng lên" có
nghĩa là biện minh cho các tuyên bố lịch sử thiếu bằng chứng, thái độ
thù địch hoặc phân biệt đối xử ngược lại với các nhóm khác, thì điều
đó không thể được xem là chính nghĩa.
Điều
quan trọng là tránh cách nhìn nhận một cộng đồng gồm vài hàng chục triệu người
như một khối đồng nhất, vì người Mỹ gốc Phi châu có nhiều quan điểm chính trị,
kinh tế và văn hóa rất khác nhau. Nhiều người ủng hộ Juneteenth nhưng không
đồng ý với mọi khẩu hiệu của BLM; nhiều người khác lại không ủng hộ BLM nhưng
vẫn cho rằng lịch sử nô lệ và phân biệt chủng tộc cần được ghi nhớ. Lịch sử Hoa
Kỳ cho thấy các phong trào đòi quyền dân sự thành công nhất thường dựa trên ba
yếu tố: - Sự thật lịch sử được kiểm chứng - Các nguyên tắc pháp
quyền và bình đẳng trước pháp luật – Và tinh thần hòa giải thay vì đối đầu.
Như Martin
Luther King Jr. từng nhấn mạnh, mục tiêu không phải là thay thế sự thống trị
của nhóm này bằng nhóm khác, mà là xây dựng một xã hội nơi con người được đánh
giá bởi phẩm cách và năng lực của họ.
Vì
vậy, thay vì hỏi liệu đây có phải là "cái cớ" hay không, có lẽ câu
hỏi hữu ích và tích cực hơn là:”Những yêu cầu nào dựa trên bằng chứng và
hướng tới sự bình đẳng thực sự, và những yêu cầu nào đang bị chi phối bởi cảm
xúc hoặc chính trị của từng nhóm riêng lẻ? Sự phân biệt này giúp chúng ta
thảo luận vấn đề một cách công bằng và tránh rơi vào những khái quát hóa về bất
kỳ sắc tộc nào, nhứt là so sánh với các sắc tộc khác như Mễ, Việt, và Tàu…
Thiết
nghĩ, chúng ta không nhìn nhận Black Lives Matter theo cách "pro"
hay "con" một cách tuyệt đối, vì bản thân BLM là một hiện tượng
xã hội phức tạp, gồm nhiều cung cách và hoàn cảnh phát sinh ra nhiều ý nghĩa
khác nhau. Cần phân biệt tách bạch ra ba yếu tố căn bản trong BLM như:
·
Khẩu hiệu và
nguyên tắc căn bản nhìn chung là tích cực: Mệnh
đề chung của "Black Lives Matter" xuất phát từ thực tế lịch sử
về chế độ nô lệ, phân biệt chủng tộc và những bất bình đẳng kéo dài trong xã
hội Hoa Kỳ. Nếu hiểu khẩu hiệu này theo ý nghĩa là mọi công dân phải được pháp
luật bảo vệ như nhau, không ai bị đối xử bất công vì màu da, và chánh quyền
cũng cần xem xét và khắc phục những bất bình đẳng có thật, thì đó quả thật là
những giá trị phù hợp với nguyên tắc bình đẳng của một xã hội dân chủ. Trong ý
nghĩa nầy, việc ủng hộ các mục tiêu
chính đáng trên của BLM là đúng.
·
Tổ chức và và các
hoạt động cụ thể của từng nhóm BLM cũng cần nên đánh giá cẩn trọng từng trường hợp vì BLM không phải là một khối thống nhất. Có sự khác biệt giữa
phong trào xã hội rộng lớn với hàng triệu người ủng hộ, có các tổ chức chính
thức mang tên BLM nhưng chủ trương khác nhau, và những cá nhân hoặc nhóm hoạt
động địa phương cũng khác nhau. Một số đề nghị cải cách của phong trào đã thúc
đẩy các cuộc thảo luận quan trọng về trách nhiệm của cảnh sát, cải cách tư pháp
và bất bình đẳng xã hội một cách ôn hòa. Nhưng cũng có một số khẩu hiệu cực
đoan như "Defund the Police" như đã xảy ra ở Seattle hay Portland… đã
gây tranh cãi vì có nguy cơ làm suy yếu an ninh cộng đồng, đặc biệt tại các khu
dân cư nghèo. Ngoài ra, đã có những tranh cãi về quản trị, tài chính và lãnh
đạo của một số tổ chức liên quan đến BLM. Vì vậy, tóm lại, chúng ta cần đánh
giá bằng dữ liệu và kết quả thực tế, không nên mặc nhiên ủng hộ hoặc phản đối
toàn bộ.
·
Chính trị cực
đoan của BLM: Khi bất kỳ phong trào nào chuyển từ
mục tiêu bình đẳng cơ hội sang hành động qua mục tiêu đấu tranh giữa
các nhóm trong BLM, hoặc khi các tuyên bố lịch sử thiếu bằng chứng được sử
dụng như nhằm khích động công chúng hay sách động chính trị, thì nguy cơ chia
rẽ xã hội sẽ tăng lên. Nếu một số nhóm sử dụng BLM để quy kết trách nhiệm tập
thể dựa trên màu da, để xem mọi khác biệt về kết quả là bằng chứng của áp bức,
nhằm biện minh cho việc xử dụng bạo lực hoặc phá hoại, và phủ nhận tầm quan
trọng của bằng chứng lịch sử. Tất cả những điều trên không phù hợp với nguyên
tắc bình đẳng, và pháp quyền.
Tóm
lại, Ủng hộ mục tiêu về phẩm giá và bình
đẳng của BLM, nhưng không mặc nhiên ủng hộ mọi chiến thuật, khẩu hiệu hay tuyên
bố sách động của các tổ chức hoặc cá nhân nhân danh BLM. Một xã hội dân chủ lành mạnh cần có khả năng
làm đồng thời hai việc quan trọng và căn bản là việc thừa nhận và sửa chữa các
bất công lịch sử, và nhứt là giữ vững tiêu chuẩn về tư pháp, lập pháp, hành
pháp. Thực thi một nền dân chủ pháp quyền và trách nhiệm cá nhân là cần thiết
cho quốc gia. Đó không phải là quan điểm "pro" hay "con",
mà là cách tiếp cận dựa trên nguyên tắc.
Từ
đó, một kết luận tích cực về vấn đề Black Lives Matter có thể được nhìn nhận qua
quan điểm là bất kể người nào đồng ý hay không đồng ý với mọi khẩu hiệu, chiến
thuật hay quan điểm của BLM, phong trào này đã buộc xã hội Hoa Kỳ phải đối diện
nghiêm chỉnh hơn với những câu hỏi khó về lịch sử nô lệ, phân biệt chủng tộc và
sự bình đẳng trước pháp luật. Điều quan trọng nhất mà BLM gợi nhắc không phải
là sự đối đầu giữa các sắc tộc, mà là một nguyên tắc nền tảng của nền dân chủ: “Mọi con người đều có giá trị như nhau và mọi công dân
đều xứng đáng được đối xử công bằng.”
Một
phong trào xã hội chỉ tạo ra giá trị bền vững khi nó chuyển hóa sự phẫn nộ
thành những thay đổi tích cực qua việc thúc đẩy đối thoại thay vì đối đầu, khuyến
khích cải cách dựa trên dữ liệu thay vì hành động quá khích gây bạo động qua
cảm xúc, để rồi sau cùng, xây dựng sự thấu hiểu giữa các nhóm xã hội thay vì
khoét sâu khác biệt. Lịch sử Hoa
Kỳ cho thấy mỗi bước tiến về quyền công dân, từ việc xóa bỏ chế độ nô lệ, trao
quyền bầu cử cho phụ nữ đến phong trào dân quyền của thập niên 1960, đều bắt
đầu bằng việc xã hội dám nhìn thẳng vào những bất công của mình.
Do
đó, thách thức của thế kỷ XXI không còn là xác định ai đúng ai sai trong quá
khứ, mà là làm thế nào để ký ức về quá khứ trở thành động lực xây dựng một
tương lai công bằng hơn. Như Martin Luther King Jr. đã từng mơ ước mục tiêu
cuối cùng không phải là một xã hội nơi các nhóm sắc tộc cạnh tranh để giành ưu
thế, mà là một xã hội nơi màu da bên ngoài càng ít quyết định cho cơ hội sống
còn, và nơi mỗi con người được đánh giá bằng nhân cách, năng lực và đóng góp
của họ và xã hội.
Thay lời kết qua nhận xét của
người viết
Theo tài liệu chính thức của
BLM, không có tài liệu nào (người viết tìm không thấy hay tìm chưa ra!) nói
"BLM dùng Juneteenth để giành độc lập và lập quốc riêng cho người da
đen". Nhưng họ nói "Độc lập/tự do" như tự do sống, tự do mơ
ước, tự do khỏi bạo lực cảnh sát và phân biệt đối xử trong nước Mỹ. Mục
tiêu họ nêu:”xây
dựng một tương lai tự do cho tất cả người Da đen” và “cho đến khi tất cả đều được
tự do” - "build a free future for
all Black people" and "until all are free", tức quyền
công dân đầy đủ, chứ không phải tách ra thành quốc gia riêng.
BLM là phong trào phi tập
trung, nên từng nhóm địa phương có thể nói khác nhau.
Nhưng tuyên bố cấp tổ chức toàn quốc thì tập trung vào cải cách, công lý, bồi
thường, chứ không phải ly khai.
Patrisse Cullors - Đồng sáng lập BLM: Ít có bài phát biểu riêng chỉ về Juneteenth. Nhưng bà thường dùng từ “Black liberation” - Giải phóng da đen. Trong sách When They Call You a Terrorist và các phỏng vấn, bà định nghĩa “liberation” là:”Chấm dứt bạo lực nhà nước, phân biệt chủng tộc hệ thống, có nhà ở, y tế, giáo dục cho cộng đồng da đen trong nước Mỹ. Bà không kêu gọi ly khai. Tổ chức BLM Global Network bà đồng sáng lập ghi rõ mục tiêu là “xóa bỏ bạo lực do nhà nước dung túng” và “xây dựng quyền lực địa phương” - “dismantle state-sanctioned violence” và “build local power” để có quyền tự quyết chính trị-kinh tế, nhưng vẫn trong khuôn khổ công dân Mỹ.
Alicia Garza - Người
viết hashtag #BlackLivesMatter: Là người viết dòng “Black Lives Matter” đầu
tiên 2013. Về Juneteenth, bà nói:” Tự do là một cuộc tranh
đấu không ngừng nghỉ” – “freedom is a constant struggle”. Nó không
chỉ là ăn mừng quá khứ, mà là cam kết đấu tranh cho tương lai nơi người da đen
được sống, mơ ước, và tự quyết cuộc đời mình. Bà dùng chự “self-determination” –
“tự quyết”. Nhưng trong các bài diễn thuyết, “self-determination” của bà có ý nghĩa là cộng
đồng da đen có quyền quyết định về cảnh sát, trường học, nhà ở của mình, đòi bồi
thường/reparations. Không phải “national independence” tách khỏi Mỹ.
Opal Tometi - Đồng
sáng lập BLM, gốc Nigeria, nhấn mạnh Juneteenth nối lịch sử nô lệ xuyên Đại Tây
Dương. Bà nói:”Juneteenth nhắc chúng ta rằng tự do
chưa bao giờ được trao, mà phải đấu tranh giành lấy. Công việc của chúng ta là
đảm bảo thế hệ sau được tự do thực sự.” Opal
đồng thời là giám đốc Black Alliance for Just Immigration. Tổ chức này đòi quyền
di trú và quyền công dân cho người da đen nhập cư, tức là đòi quyền trong
hệ thống Mỹ, không phải tách ra.
Tóm lại từ ba người sáng lập,
họ dùng những từ ngữ như: “freedom”, “liberation”, “self-determination”, “total
freedom”, qua ý nghĩa: “Tự do khỏi bạo lực cảnh sát, phân biệt đối xử, nghèo
đói, thiếu quyền lực chính trị. Đòi bồi thường - reparations, đầu tư cộng đồng,
cải cách hệ thống. Hoàn toàn không có các chữ: “secession”, “independence from
USA”, “tách ra lập quốc gia riêng” trong bất kỳ bài Juneteenth chính thức nào của
họ. Chữ “Độc lập”
trong ngữ cảnh BLM là “độc lập khỏi nỗi sợ bị giết vì màu da”, “độc lập khỏi hệ
thống không coi mạng da đen là quan trọng”. Đó có lẽ cũng là thước đo thành công
thực sự của BLM, không phải khi phong trào trở nên mạnh hơn, mà khi xã hội trở
nên công bằng hơn đến mức một phong trào như vậy không còn cần thiết và hiện
hữu nữa.
Lời cuối cùng, thiết nghĩ, từ
bản chất, BLM, qua quan điểm và chủ trương của ba “sáng lập viên” rất trong sáng
và thực tế, nhưng chính phong trào đã bị bẻ cong vì chủ trương của Đảng Dân chủ
“mua chuộc” những nhóm cực đoan lẻ tẻ của phong trào nhằm thực hiện ý định …
phá nát các xây dựng và thành quả của Đảng Cộng hòa theo chủ trương của Nhóm
Globalists xã hội chủ nghĩa cực đoan toàn cầu.
Mai
Thanh Truyết
Ngày
Juneteenth – 19-6-2026
No comments:
Post a Comment