Giữ gìn Ký ức về Ngày Quân lực VNCH như thế nào?

Trên đây là một câu hỏi không chỉ về lịch sử mà còn về đạo đức, giáo dục và tương lai dân tộc. Theo thiển ý, nên gìn giữ ký ức về Ngày Quân Lực 19 tháng 6, nhưng mục đích không phải để nuôi dưỡng hận thù hay kéo dài những chia rẽ của chiến tranh, mà để truyền lại cho các thế hệ sau những bài học lịch sử và những giá trị nhân bản mà một dân tộc cần có. Vì sao?

1-    Ký ức không phải là hận thù

Có một sự khác biệt rất lớn giữa hay khái niệm, nhớ để trả thù, và nhớ để học hỏi. Các quốc gia có ý thức dân chủ cao và trưởng thành đều duy trì ký ức lịch sử của nước mình, để từ đó rút ra những bài học cho các thế hệ về sau. Như người Mỹ vẫn tưởng niệm các binh sĩ tử trận trong cuộc Nội chiến, dù cuộc chiến đã kết thúc 161 năm, năm 1865, để học được bài học về sự chia rẽ Nam Bắc đã làm cho dân tộc mất đi sức sống và phát triển. Người Pháp vẫn ghi nhớ các chiến sĩ kháng chiến trong Thế chiến II, trong giai đoạn chính phủ Pétain thỏa hiệp cùng Đức Quốc Xã. Người Nhật vẫn tưởng niệm các nạn nhân của hai quả bom nguyên tử tại Hiroshima và Nagasaki đã là cho nước Nhật kiệt quệ; để rồi, toàn dân đứng lên xây dựng một quốc gia hùng mạnh chỉ sau vài thập niên sau đó.

Những sự tưởng niệm đó không nhất thiết nhằm khơi lại xung đột mà nhằm giữ lại ký ức tập thể của dân tộc, mang lại tình tự dân tộc, và chuyển tải tinh thần đó đến các thế hệ tiếp nối. Nếu một dân tộc đánh mất ký ức của mình, dân tộc đó sẽ rất khó truyền lại kinh nghiệm lịch sử cho các thế hệ kế tiếp.

2-    Điều gì cần được giữ lại?

Nếu chỉ giữ lại các khẩu hiệu chính trị của một thời chiến tranh, giá trị giáo dục và truyền thừa sẽ rất hạn chế. Thiết nghĩ, điều đáng giữ lại hơn là sự hy sinh, tinh thần trách nhiệm, giá trị của sự hòa bình và ổn định.

·         Sự hy sinh: Hàng 300 ngàn người lính Việt Nam Cộng Hòa đã mất mạng, với hơn 600 ngàn mang thương tật suốt đời. Dù người đời sau đánh giá cuộc chiến như thế nào, sự hy sinh ấy là một phần của lịch sử Việt Nam cận đại. Một hình ảnh bi hung của tuổi trẻ miền Nam.

·         Tinh thần trách nhiệm: Nhiều thanh niên miền Nam nhập ngũ khi tuổi đời còn rất trẻ, 17, 18 tuổi. Họ có thể khác nhau về động cơ nhập ngũ vì đến tuổi quân dịch hay vì gia cảnh, nhưng phần lớn đều chấp nhận bổn phận đối với miền Nam mà họ đang sống. Đó là một bài học về ý thức về trách nhiệm công dân.

·         Giá trị của hòa bình: Những người từng đi qua chiến tranh thường hiểu rõ hơn ai hết giá trị của hòa bình, và sự ổn định của xã hội. Đây chính là một bài học xương máu nhằm đánh thức lương tri các thế hệ tiếp nối qua mạng lưới toàn cầu, với, qua việc tiếp cận với văn minh trên thế giới.

Vì vậy, ký ức về Ngày Quân Lực VNCH cũng có thể là lời nhắc nhở rằng chiến tranh luôn để lại những mất mát mà không bên nào thực sự chiến thắng hoàn toàn, và cũng không có quang vinh nào trong tình trạng … cốt nhục tương tàn cả!

3-    Điều gì không nên truyền lại?

Điều không nên truyền lại cho các thế hệ sau là sự thù hận giữa người Việt với nhau, sự miệt thị những người có ký ức lịch sử khác mình, và quan niệm rằng mọi vấn đề đều có thể giải quyết trực diện bằng chiến tranh. Trên thực tế, rõ ràng là các thế hệ trẻ hôm nay không gây ra chiến tranh Việt Nam. Cho nên, họ không nên bị buộc phải kế thừa những oán hận của thế hệ trước, giữa kẻ thắng và người thua, giữa chính nghĩa và phi nghĩa qua sự minh định của “bên thắng cuộc”. Họ chỉ nên được kế thừa sự thật lịch sử, sự hy sinh, lòng nhân ái và tinh thần trách nhiệm của người lính…

4-    Từ ký ức đến tương lai

Trong chiều hướng suy nghĩ và phân tích trên, ký ức chỉ có ý nghĩa khi giúp các thế hệ tiếp nối có thể nhìn tương lai tích cực hơn, để rồi từ đó chuyển mình xây dựng một tương lai mới cho dân tộc. Nếu Ngày Quân Lực được tưởng niệm như một ngày tri ân, một ngày giáo dục lịch sử, một ngày suy ngẫm về trách nhiệm công dân, và một ngày nhắc nhở về giá trị của tự do và hòa bình. Ngày nầy vẫn có giá trị đối với các thế hệ mai sau. Ngược lại, nếu ký ức chỉ nhằm duy trì những đường ranh của tranh chấp trong quá khứ, nó sẽ dần mất đi sức sống khi những người trực tiếp trải qua chiến tranh dù đã chấm dứt từ nửa thế kỷ qua. Và thế hệ tiếp nối sẽ đối diện với hận thù, thắng thua…Từ đó, lại phải đưa đất nước vào một vòng xoáy mới, vòng xoáy của oán thù thiên thu …

5-    Kết luận

Theo thời gian, những người lính Việt Nam Cộng Hòa ở trong và ngoài nước sẽ lần lượt ra đi. Điều đó là quy luật tự nhiên mà không ai có thể thay đổi. Câu hỏi quan trọng hôm nay không phải là liệu ký ức về Ngày Quân Lực có được giữ lại hay không? Mà câu hỏi quan trọng hơn nữa là giữ lại ký ức để làm gì?

Nếu giữ lại ký ức để kể cho con cháu biết rằng đã có một thế hệ có khuynh hướng quốc gia sẵn sàng hy sinh cho điều họ tin tưởng, nếu giữ lại để nhắc rằng tự do, hòa bình và trách nhiệm công dân đều có cái giá của nó, nếu giữ lại ký ức để giúp người Việt hiểu nhau hơn thay vì xa nhau hơn, đối kháng hơn, thì ký ức ấy hoàn toàn xứng đáng được trao truyền. Chính vì một dân tộc sẽ không lớn mạnh nhờ quên đi quá khứ, mà lớn mạnh nhờ biết biến ký ức của quá khứ thành một chuyển tiếp tích cực cho tương lai. Và khi đó, Ngày Quân Lực VNCH không còn chỉ thuộc về một thế hệ hay một thể chế, mà trở thành một phần của câu chuyện dài dân tộc nói về lòng can đảm, bổn phận và khát vọng sống trong tự do của người lính VNCH.

Thời gian rồi sẽ làm phai nhạt các tranh luận chính trị của một thời, nhưng những giá trị như lòng can đảm, tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh và tình yêu quê hương vẫn còn nguyên giá trị đối với mọi thế hệ. Nếu các thế hệ mai sau còn nhớ đến Ngày Quân Lực với tinh thần ấy, thì ký ức đó không phải là gánh nặng của quá khứ mà là một nguồn vốn tinh thần cho tương lai.

Người xưa thường nói lịch sử là ngọn đèn soi đường cho hiện tại. Nhưng ngọn đèn ấy chỉ thật sự có ích khi nó giúp chúng ta nhìn thấy con đường phía trước, chứ không phải chỉ chăm chú vào những vết chân đã qua, những vết thẹo của dân tộc do chiến tranh để lại. Đối với những người lính đã nằm xuống, có lẽ sự tưởng niệm cao đẹp nhất không phải là những lời ca tụng bất tận, mà là việc các thế hệ sau xây dựng được một xã hội nhân bản hơn, tự do hơn, xóa dần những thương tật, những tỳ vết mà quá khứ đã tạo ra. Một thế hệ mới có trách nhiệm hơn và biết tôn trọng sự khác biệt của nhau hơn. Nếu một ngày nào đó người Việt ở khắp nơi có thể cùng nhìn lại lịch sử với sự chân thành, lòng bao dung và tinh thần học hỏi, thì những hy sinh của quá khứ sẽ không trở thành vô nghĩa.

Tóm lại, gìn giữ ký ức của Ngày Quân Lực VNCH không phải để sống lại với quá khứ, mà để chuẩn bị cho tương lai của các thế hệ sau. Và đây, trong hiện tại, suy nghĩ trên cho thấy trọng tâm không nằm ở sự tiếc nuối hay oán hờn, mà nằm ở trách nhiệm truyền lại kinh nghiệm lịch sử cho con cháu.

Lịch sử rồi sẽ tiếp tục. sẽ được các thế hệ sau diễn giải theo phương cách của họ. Không phải ai thắng ai thua, mà là chúng ta đã học được gì để giúp thế hệ kế tiếp sống tốt hơn thế hệ cha ông của chúng.

Mai Thanh Truyết

Con đường Việt Nam

Houston - 6-6-2026