Con Đường Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy, Anh Ba Đi

Phần IV - Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy

Mái Nhà Chung Của Một Di Sản

 

Trong văn hóa Việt Nam, chữ "Gia đình" rất sâu sắc. Gia đình không phải là nơi mọi người luôn đồng ý với nhau. Ngay trong một gia đình cũng có lúc khác biệt, tranh luận, thậm chí bất hòa. Nhưng điều giữ được gia đình tồn tại là mọi người vẫn nhận nhau là người một nhà. Có lẽ đó cũng là triết lý của Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy.

Chỉ một thời gian ngắn sau khi GS Nguyễn Ngọc Huy qua đời, danh xưng: ”Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy” xuất hiện trong cộng đồng người Việt hải ngoại. Đây là một mạng lưới gồm học trò, đồng chí, thân hữu và những người kế thừa tư tưởng của cố GS Nguyễn Ngọc Huy tại hải ngoại; do đó, sự hình thành của tổ chức này cần được đặt trong hoàn cảnh lịch sử của cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ sau năm 1990. Chúng ta có thể nhìn qua ba giai đoạn.

1-    Bối cảnh sau năm 1975

Sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975, hàng trăm ngàn người Việt tị nạn đến Hoa Kỳ. Trong cộng đồng ấy có cựu viên chức Việt Nam Cộng hòa, trí thức, giáo sư, quân nhân, sinh viên từng hoạt động trong các phong trào quốc gia. Tất cả đều đứng trước ba câu hỏi lớn:

• Làm sao giữ gìn căn tính Việt Nam?
• Làm sao tiếp tục tranh đấu cho tự do dân chủ?
• Ai sẽ là người kết nối các thế hệ?

Trong số rất ít nhân vật có đủ uy tín học thuật lẫn chính trị lúc đó, GS Nguyễn Ngọc Huy nổi lên như một trung tâm quy tụ tự nhiên. Ông tiếp tục hoạt động tại Hoa Kỳ, giảng dạy, nghiên cứu và lãnh đạo các tổ chức chính trị quốc gia. Tuy nhiên trong giai đoạn nầy, danh xưng ĐGĐ Nguyễn Ngọc Huy chưa ra đời.

2-    Sau khi Giáo sư qua đời

Khi Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy qua đời năm 1990, nhiều người nhận ra rằng, nếu chỉ còn các tổ chức chính trị thì tư tưởng Nguyễn Ngọc Huy có thể dần dần mai một. Trong khi đó, có nhiều học trò không còn sinh hoạt đảng, nhiều thân hữu chuyển sang hoạt động xã hội, nhiều người trẻ chưa từng gặp Giáo sư dù đã hơn một lần nghe qua lý thuyết dân tộc sanh tồn biến cải. Vì vậy, xuất hiện nhu cầu hình thành một "Đại Gia đình" theo nghĩa tinh thần, vượt lên trên khuôn khổ của một chính đảng. Mục tiêu không phải chỉ để tưởng niệm một cá nhân, mà nhằm duy trì tình đồng môn, gìn giữ các tác phẩm, phổ biến chủ nghĩa Dân tộc Sanh tồn, và sau cùng, kết nối các thế hệ người Việt hải ngoại với nhau.

Các lễ giỗ và lễ tưởng niệm về sau thường được tổ chức với sự tham dự của thành viên Tân Đại Việt, Liên Minh Dân Chủ Việt Nam và đông đảo thân hữu ngoài đảng phái, dưới cùng một danh xưng Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy”.

3- Vì sao lại gọi là "Đại Gia Đình"?

Tên gọi này mang ý nghĩa văn hóa Việt Nam nhiều hơn là cơ cấu tổ chức. Vì sao? Vì tên gọi có hàm ý rằng, không phải ai cũng là đảng viên, không phải ai cũng hoạt động chính trị, nhưng trái lại, tất cả đều có chung một tấm lòng và chia sẻ một di sản tinh thần. Trong ý nghĩa đó, "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" vì vậy có thể bao gồm: học trò - đồng chí - bạn hữu - người nghiên cứu – và các thế hệ trẻ yêu thích tư tưởng của ông. Mô hình này tương tự nhiều cộng đồng tưởng niệm các học giả lớn, nơi sự gắn kết dựa trên giá trị tư tưởng hơn là quan hệ huyết thống hay đảng tịch.

Hoa Kỳ là nơi hội đủ những điều kiện mà trong nước lúc đó không có như: cộng đồng người Việt đông đảo và tự do hội họp và xuất bản, có môi trường đại học, và có khả năng tổ chức hội luận, tưởng niệm và nghiên cứu. Bên cạnh đó, sau Chiến tranh Lạnh, nhiều tổ chức chính trị người Việt ở hải ngoại suy yếu hoặc phân tán. Trong tình trạng đó, việc tập hợp quanh di sản của một học giả thường dễ tạo sự đồng thuận hơn là tập hợp quanh một chương trình tranh chấp quyền lực do cá nhân hay một nhóm chủ trương.

4-    Ý nghĩa lịch sử

Có thể nói, sự ra đời của "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" thể hiện một bước chuyển tiếp quan trọng đi từ đấu tranh chính trị trực tiếp sang bảo tồn di sản tư tưởng, từ tổ chức đảng trở thành một cộng đồng giá trị, từ thế hệ đã trải qua chiến tranh sang thế hệ sinh ra và lớn lên ở hải ngoại. Nếu Tân Đại Việt là tổ chức chính trị do Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy lãnh đạo, thì "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" có thể được hiểu là không gian xã hội và văn hóa nhằm gìn giữ ký ức, tư tưởng và ảnh hưởng của ông đối với cộng đồng người Việt hải ngoại.

Đây là một sự thích ứng tự nhiên với hoàn cảnh sau năm 1990: khi vai trò của một nhà lãnh đạo trực tiếp kết thúc, điều còn lại cần được gìn giữ không chỉ là tổ chức, mà còn là di sản trí tuệ và tinh thần mà ông để lại. Điều này giải thích vì sao các hoạt động tưởng niệm, hội luận và giáo dục về tư tưởng Nguyễn Ngọc Huy vẫn được duy trì nhiều năm sau khi ông qua đời. Và, năm nay là năm thứ 36!

5-    Tổ chức nầy co Ban Điều hành không? Ai chịu trách nhiệm hoặc đứng đầu?

Đây là một câu hỏi rất cụ thể, nhưng dựa trên các nguồn công khai hiện có, cho đến nay, không có tài liệu chính thức nào xác nhận rằng "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" là một tổ chức có tư cách pháp nhân với Ban Điều hành, Điều lệ hay chức danh Chủ tịch/Tổng Thư ký được công bố rộng rãi. Các kết quả tìm kiếm công khai cũng không cho thấy danh sách lãnh đạo hay cơ cấu điều hành chính thức. Thiết nghĩ những ai đã từng cộng tác, làm việc, học hỏi, thậm chí đồng cảm với Gs NNH có thể được xem như là một thành viện của Đại Gia Đình?

Và sẽ không sai và hợp lý nếu nói: "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" được hiểu theo nghĩa biểu tượng và tinh thần, nhưng không nên xem đó là một tiêu chuẩn tổ chức chính thức nếu chưa có điều lệ quy định như vậy. Theo cách hiểu này, "Đại Gia Đình" không phải là một tổ chức đảng phái hay một hội có danh sách hội viên, mà là một cộng đồng những người có mối liên quan và liên đới với Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy ở các mức độ khác nhau. Có thể hình dung thành nhiều vòng đồng tâm:

·         Vòng gần nhất: Gia đình, học trò trực tiếp, cộng sự lâu năm và đồng chí đã cùng làm việc với Giáo sư trong các tổ chức chính trị, học thuật hoặc xã hội.

·         Vòng thứ hai: Những người từng cộng tác trong các dự án nghiên cứu, xuất bản, giảng dạy, hoặc cùng tham gia các hoạt động vận động dân chủ và phát triển cộng đồng.

·         Vòng thứ ba: Những người không có cơ hội làm việc trực tiếp với Giáo sư nhưng chịu ảnh hưởng tư tưởng của ông, nghiên cứu các tác phẩm của ông hoặc tiếp tục phổ biến các giá trị mà ông theo đuổi, như chủ nghĩa Dân tộc Sanh tồn, tinh thần dân chủ pháp trị và ý thức trách nhiệm đối với dân tộc.

Theo cách hiểu này, mục tiêu của Đại Gia Đình NNH không phải là đảng tịch, mà là "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" bao gồm những người đã có sự gắn bó thực tế hoặc lâu dài với Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy qua cộng tác, học hỏi, làm việc, kế thừa hoặc tích cực gìn giữ và phát huy di sản tư tưởng của Ông." Định nghĩa này vừa bao quát, vừa giữ được ý nghĩa của một "đại gia đình". Nó không giới hạn trong một tổ chức chính trị, nhưng cũng không mở rộng đến mức bất kỳ ai chỉ biết hoặc yêu mến Giáo sư đều mặc nhiên là thành viên.

Đặt trong truyền thống văn hóa Việt Nam, cách gọi "đại gia đình" cũng hàm ý một cộng đồng cùng chia sẻ di sản và trách nhiệm, hơn là một danh xưng hành chính. Nếu được xây dựng theo tinh thần đó, "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" có thể trở thành một không gian quy tụ nhiều thế hệ và nhiều khuynh hướng khác nhau, miễn là cùng tôn trọng và tiếp nối những giá trị cốt lõi mà Giáo sư để lại.

6- "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" có giá trị như một không gian quy tụ

Dựa theo tâm lý đời thường, có nhiều lý do khiến cho con người thường hay đến và đi cùng nhau về một hướng. Đó là:

·         Thứ nhứt, con người dễ đoàn kết quanh một di sản hơn là quanh một vị trí lãnh đạo. Lịch sử cho thấy nhiều tổ chức sau khi người sáng lập qua đời thường phát sinh khác biệt về đường lối, phương pháp hoạt động, nhân sự lãnh đạo. Từ đó đi đến sự tách đôi, tách ba. Đó là trường hợp của những đảng phái quốc gia. Những khác biệt ấy không nhất thiết phản ảnh sự phản bội lý tưởng, mà nhiều khi là hệ quả tự nhiên của hoàn cảnh mới. Trong trường hợp đó, một "Đại Gia Đình" nếu giữ vai trò là nơi cùng tưởng nhớ, nghiên cứu và đối thoại về tư tưởng của Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy, có thể trở thành điểm gặp gỡ của những người thuộc nhiều khuynh hướng khác nhau.

·         Thứ hai, "Đại Gia Đình" chỉ có sức quy tụ nếu không đứng về một phe. Nếu một bên coi "Đại Gia Đình" là công cụ để khẳng định mình đúng và bên kia sai, thì nó sẽ đánh mất vai trò trung tâm. Muốn quy tụ, tổ chức này cần được nhìn nhận là tài sản chung của tất cả những người kính trọng Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy, bất kể họ đang sinh hoạt ở tổ chức nào hay không còn sinh hoạt chính trị.

·         Thứ ba, cần chuyển trọng tâm từ "ai lãnh đạo" sang "điều gì cần được gìn giữ".Có lẽ điều đáng bảo tồn nhất không phải là một cơ cấu, mà là những giá trị mà Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy theo đuổi, chẳng hạn như: tinh thần nghiên cứu khoa học - văn hóa tranh luận trong tôn trọng - đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích phe nhóm - đào tạo thế hệ kế tiếp – và quan trọng hơn cả là xây dựng các định chế thay vì phụ thuộc vào một hay vài cá nhân. Nếu "Đại Gia Đình" giúp duy trì được những giá trị ấy thì vai trò của nó sẽ vượt ra ngoài khuôn khổ của một hội tưởng niệm.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một cách thực tế rằng không nên kỳ vọng chỉ riêng "Đại Gia Đình" có thể hàn gắn mọi chia rẽ. Trong bất kỳ cộng đồng chính trị nào, sự phân hóa còn liên quan đến nhiều yếu tố như khác biệt về chiến lược, kinh nghiệm, thế hệ và cách đánh giá tình hình. Một diễn đàn chung có thể tạo điều kiện cho đối thoại và hợp tác, nhưng không thể tự động xóa bỏ mọi bất đồng.

Nếu được tổ chức với tinh thần bao dung và phi đảng phái, "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" có thể đóng vai trò như một mái nhà chung của di sản, nơi những người con Việt, tuy khác nhau về phương pháp vẫn có thể gặp nhau ở những giá trị căn bản. Khi đó, nó không thay thế các tổ chức chính trị, mà trở thành chiếc cầu nối giữa các cá nhân và các tổ chức cùng chịu ảnh hưởng từ tư tưởng của Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy.

Đó có lẽ là ý nghĩa bền vững nhất của khái niệm "Đại Gia Đình": không phải để xóa bỏ sự khác biệt, mà để tạo ra một nền tảng chung đủ rộng để sự khác biệt không biến thành chia rẽ.

7- Làm sao tiếp tục giữ lửa cho Đại Gia đình NNH?

Thiết nghĩ, nếu được xác định đúng mục đích và giới hạn, sự ra đời của "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" là một ý tưởng thích hợp, thậm chí có thể có ý nghĩa tích cực trong tình trạng cộng đồng người Việt hải ngoại còn nhiều phân hóa về chính trị. Lý do không phải vì nó sẽ giải quyết được mọi bất đồng, mà vì nó có thể tạo ra một không gian chung cho những người vốn không còn có thể ngồi với nhau trong khuôn khổ các tổ chức chính trị. Có thể nhìn từ ba góc độ trên.

7.1- Chuyển trọng tâm từ "đấu tranh dành quyền lãnh đạo" sang" giữ gìn di sản": Trong nhiều cộng đồng lưu vong trên thế giới, sau một thời gian dài, các tổ chức chính trị thường trải qua như chia rẽ về chiến lược, khủng hoảng sau mỗi lần thay đổi thế hệ, số lượng thành viên suy giảm theo thời gian vì tuổi tác, vì mệt mõi, hay vì không thấy được tương lai thành công trong mục tiêu tranh đấu. Nhưng đối với người Việt hải ngoại, tình trạng mâu thuẫn cá nhân là yếu tố chia rẽ lớn nhứt trong các đảng phái quốc gia hiện tại.

7.2- Người Việt hiện nay cần nhiều "cầu nối" hơn là "chiến tuyến": Sau hơn nửa thế kỷ kể từ năm 1975, cộng đồng người Việt ở hải ngoại đã thay đổi rất nhiều. Ngày nay có nhiều thế hệ trực tiếp trải qua chiến tranh, có thế hệ sinh ra ở nước ngoài, có người còn hoạt động chính trị, có người chỉ quan tâm đến văn hóa và giáo dục, và cũng có người chỉ biết… hưởng thụ cá nhân. Một mô hình "Đại Gia Đình" nếu đủ bao dung có thể kết nối các nhóm này mà không buộc họ phải có cùng quan điểm về mọi vấn đề.

7.3- Điều kiện để thành công: Tuy nhiên, thiết nghĩ, sự thành công của Đại Gia đình không nằm ở tên gọi "Đại Gia Đình", mà ở cách vận hành. Nếu tổ chức này không phục vụ lợi ích của một phe, không trở thành diễn đàn công kích cá nhân, không đòi hỏi mọi người phải đồng ý hoàn toàn với nhau, và tôn trọng sự đa dạng trong cùng một nền tảng giá trị, thì lúc đó, Đại Gia Đình có khả năng trở thành một thiết chế xã hội hữu dụng.

8- Cảm nhận của người viết

Có lẽ di sản lớn nhất của Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy không chỉ là những tác phẩm hay tổ chức mà ông lãnh đạo, mà còn là một phong cách chính trị của chính con người Ông như coi trọng học thuật, lý luận, đối thoại và xây dựng định chế. Nếu "Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy" phản ánh được tinh thần đó, thì trong một cộng đồng còn nhiều khác biệt về chính trị, nó có thể đóng vai trò như một diễn đàn của sự tôn trọng và hợp tác, không phải để xóa bỏ khác biệt, mà để nhắc nhở rằng những người cùng hướng đến lợi ích lâu dài của dân tộc vẫn có thể cộng tác dù còn bất đồng về phương pháp và hướng đi.

Nói cách khác, nếu các chính đảng là nơi theo đuổi mục tiêu chính trị, thì một "Đại Gia Đình" có thể là nơi giữ gìn vốn xã hội (social capital) của cộng đồng, như việc xây dựng niềm tin của dân chúng, duy trì mối quan hệ giữa các thế hệ, và bảo tồn những giá trị chung. Trong tình trạng phân hóa hiện tại, loại "vốn xã hội" này thường quý giá không kém các tổ chức chính trị, bởi nó giúp cộng đồng duy trì khả năng đối thoại và hợp tác trong dài hạn. Đây cũng là điều mà nhiều cộng đồng lưu vong trên thế giới đã cố gắng xây dựng để vượt qua những chia rẽ kéo dài.

Trong tình trạng cộng đồng người Việt hải ngoại đã trải qua nhiều thập niên với những khác biệt về quan điểm, đường lối và tổ chức, sự hiện diện của Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy có thể mang một ý nghĩa vượt lên trên phạm vi của bất kỳ đảng phái nào. Nếu các tổ chức chính trị có sứ mệnh theo đuổi những mục tiêu và chiến lược riêng, thì Đại Gia Đình có thể đảm nhận một sứ mệnh khác là gìn giữ di sản tư tưởng, nuôi dưỡng tình đồng chí, kết nối các thế hệ và vun đắp tinh thần đối thoại trong cộng đồng.

Một cộng đồng muốn phát triển bền vững không chỉ cần những tổ chức đấu tranh, mà còn cần những không gian để con người gặp nhau trên nền tảng của sự tôn trọng, lòng biết ơn và trách nhiệm đối với tương lai. Chính ở điểm đó, Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy có thể trở thành một mái nhà chung cho những người từng cộng tác với Giáo sư, từng học hỏi từ ông, hoặc tiếp tục gìn giữ và phát huy những giá trị mà ông đã dày công xây dựng.

Sức mạnh của Đại Gia Đình không nên được đo bằng số lượng hội viên hay cơ cấu tổ chức, mà bằng khả năng khơi dậy sự đoàn kết, hàn gắn những khoảng cách và tạo điều kiện để các thế hệ người Việt cùng nhìn về một hướng. Trong một thời đại mà sự chia rẽ thường làm suy yếu mọi nỗ lực chung, một diễn đàn đặt di sản lên trên cá nhân, giá trị lên trên phe phái và tương lai lên trên quá khứ có thể trở thành một đóng góp thiết thực cho cộng đồng.

Nếu chúng ta còn trung thành với tinh thần học thuật, tinh thần dân tộc và đạo đức chính trị mà Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy đã theo đuổi, thì Đại Gia Đình sẽ không chỉ là nơi tưởng nhớ một con người, mà còn là nơi tiếp tục nuôi dưỡng một truyền thống. Đó là truyền thống đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích riêng, đề cao đối thoại thay cho đối đầu, và xem sự đoàn kết của những người cùng chí hướng là nền tảng để phục vụ dân tộc.

Bởi vậy, sự hiện diện của Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy trong hiện tại không chỉ là cần thiết để bảo tồn một di sản lịch sử, mà còn có thể góp phần xây dựng một văn hóa hợp tác và trách nhiệm – điều mà cộng đồng người Việt hôm nay và các thế hệ mai sau đều có thể cùng chia sẻ và tiếp nối.

Chúng ta đến với Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy không phải vì cùng một tổ chức, không phải vì cùng một cương vị, và cũng không nhất thiết vì cùng một quan điểm trong tất cả mọi vấn đề. Chúng ta đến với nhau vì cùng trân trọng một con người, một nhân cách và một di sản tư tưởng đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đấu tranh của dân tộc Việt Nam.

Thời gian có thể làm thay đổi hoàn cảnh, thế hệ và phương thức hoạt động, nhưng không nên làm phai nhạt những giá trị đã từng gắn kết chúng ta: lòng yêu nước, tinh thần dân chủ, ý thức trách nhiệm đối với dân tộc và niềm tin vào sức mạnh của tri thức.

Đại Gia Đình không thay thế bất kỳ tổ chức nào. Đại Gia Đình cũng không đứng trên hay đứng ngoài ai. Đại Gia Đình là chiếc cầu nối giữa những con người cùng chia sẻ một di sản tinh thần, để từ đó cùng hướng về tương lai của dân tộc Việt Nam. Nếu mỗi người chúng ta đều xem mình là một người giữ gìn ngọn lửa mà Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy đã thắp lên, thì Đại Gia Đình sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là niềm hy vọng của tương lai.

Đại Gia Đình Nguyễn Ngọc Huy không được xây dựng để quy tụ quanh một con người, mà để cùng nhau gìn giữ một hệ giá trị. Con người rồi sẽ đi qua, nhưng những giá trị về tự do, dân chủ, nhân bản và trách nhiệm đối với dân tộc phải được truyền tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đó mới là di sản trường tồn của Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy.

Xem tiếp: Phần V – Tân Đại Việt hậu Nguyễn Ngọc Huy

Mai Thanh Truyết

Tháng tưởng niệm Anh Ba

Houston 10-7-2026