Con đường GS Nguyễn Ngọc Huy, Anh Ba đi

Phần V – Đảng Tân Đại Việt hậu Nguyễn Ngọc Huy

 

 

Sau khi GS Nguyễn Ngọc Huy mất, có thể nói, Tân Đại Việt mất phương hướng vì không có người thứa kế xứng tầm, cũng như không chuẩn bị thừa kế vì lãnh tụ qua đời đột ngột. Đây là một nhận định có căn bản để thảo luận, nhưng cần phải tách bạch giữa những điều có thể xác nhận từ bằng chứng lịch sử và những đánh giá mang tính diễn giải của nhiều xu hướng khác nhau.

GS Nguyễn Ngọc Huy qua đời năm 1990. Đối với Tân Đại Việt, sự ra đi của ông là một cú sốc rất lớn vì ông không chỉ là người lãnh đạo mà còn là nhà lý luận và là biểu tượng đoàn kết. Trong nhiều tổ chức chính trị, nhất là các tổ chức hoạt động lưu vong, sự mất mát của một lãnh tụ có uy tín thường dẫn đến ba vấn đề:

1. Khoảng trống về tư tưởng: Người kế nhiệm có thể điều hành tổ chức, nhưng không dễ thay thế vai trò của người đã xây dựng toàn bộ hệ tư tưởng.
2. Khoảng trống về uy tín: Nhiều đảng viên trung thành với cá nhân lãnh đạo hơn là với cơ chế tổ chức.
3. Khoảng trống về cơ chế kế thừa: Nếu việc chuyển giao không được chuẩn bị từ trước thì trong các nhóm lãnh đạo tiếp nối, dễ xuất hiện cạnh tranh nội bộ.

Câu hỏi được đặt ra là có phải không có người kế thừa xứng đáng hay không sau khi GS Huy qua đời?

Nếu hiểu chữ "xứng đáng" theo nghĩa vừa có học thuật, vừa có khả năng tổ chức, vừa có uy tín quốc tế như GS Nguyễn Ngọc Huy, thì có thể nói rằng sau năm 1990 không xuất hiện một nhân vật hội đủ các yếu tố đó. Điều này không có nghĩa là không còn người có năng lực. Trong Tân Đại Việt vẫn có nhiều trí thức và cán bộ tận tâm. Tuy nhiên, khi điểm mặt lại, chúng ta thấy không ai có tầm ảnh hưởng như GS Huy, không ai được toàn tổ chức thừa nhận là người kế tục tự nhiên, và hoàn cảnh quốc tế sau khi Sự tan rã của Liên Xô và Chiến tranh Lạnh năm 1991 kết thúc, cũng làm thay đổi môi trường hoạt động của các tổ chức chính trị lưu vong.

Do đó, nói "không có người kế thừa xứng tầm" là một nhận định có nhiều người đồng tình, nhưng vẫn là đánh giá chứ không phải một sự kiện lịch sử đã được chứng minh tuyệt đối.

Có phải GS Huy không chuẩn bị người kế thừa?

Có hai khả năng thường được các nhà nghiên cứu nêu ra là Ông có đào tạo nhiều cán bộ, nhưng không/chưa chỉ định người kế nhiệm rõ ràng, hoặc ông dự kiến tổ chức tương lai sẽ lãnh đạo theo tập đoàn hơn là phụ thuộc vào một cá nhân. Hiện tại, theo chỗ người viết được biết (dĩ nhiên là chủ quan), không có tài liệu nội bộ nào xác nhận rắng Ông đã chuẩn bị hay không chuẩn bị việc … kế thừa. Điều có thể nói là quá trình chuyển giao lãnh đạo TĐV sau khi ông mất đã không tạo được một trung tâm lãnh đạo đủ mạnh và đủ uy tín trong đảng.

Sau khi GS Huy mất, xuất hiện nhiều nhân vật đều tự xem mình là trung tâm lãnh đạo hoặc là người kế thừa như hiện tượng “bát tú” luôn là câu chuyện đầy tranh cãi trong đảng, dẫn đến việc phân quyền, chia nhóm và thiếu thống nhất. Tuy nhiên, cụm từ "bát tú" hàm ý cụ thể về tám nhân vật hoặc một nhóm xác định. Nếu không có tài liệu lịch sử hoặc văn kiện nội bộ chứng minh sự tồn tại của một nhóm như vậy, thì nên xem đây là một cách nói mang tính biểu tượng hoặc phê bình, chứ không phải một khái niệm lịch sử đã được xác lập. Thiết nghĩ, người viết thiên về việc “tự phong bát tú” do chủ quan của một số nhân vật trong đảng mà thôi.

Đứng về mặt khách quan, chúng ta có thể rút ra ba nhận xét tương đối cân bằng:

1-    Đúng là sau khi GS Nguyễn Ngọc Huy qua đời, Tân Đại Việt suy yếu đáng kể về lãnh đạo và định hướng.

2-    Có nhiều dấu hiệu cho thấy tổ chức gặp khó khăn trong việc truyền tãi và chuyển giao thế hệ, cũng như duy trì sự thống nhất trong đảng.

3-    Chưa đủ bằng chứng để khẳng quyết rằng mọi nguyên nhân đều xuất phát từ việc "không chuẩn bị người kế thừa", hoặc sự tồn tại một "bát tú" như một thực thể lịch sử được xác nhận. Đó vẫn là những nhận định cần được đối chiếu với hồi ký, biên bản nội bộ, thư từ và lời kể của các nhân chứng trong đảng. Câu chuyện vẫn còn bỏ ngõ!

Hoàn cảnh lịch sử của người sáng lập TĐV

Trước hết cần đặt vị trí của GS Huy trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt. Ông lãnh đạo một tổ chức hoạt động trong điều kiện rất đặc biệt và rất khắc nghiệt: chiến tranh - lưu vong – nhân sự phân tán ra nhiều quốc gia - thiếu nguồn lực – và nhứt là bị/chịu áp lực từ nhiều phía. Trong hoàn cảnh đó, vai trò cá nhân lãnh tụ thường nổi bật hơn vai trò của định chế. Vì vậy, vấn đề không hẳn là ông không muốn xây dựng một định chế đảng rõ ràng, mà là việc chuyển đổi chưa hoàn tất trước khi ông qua đời. Đây là mô hình rất phổ biến trong lịch sử cận đại ở Việt Nam.

Trong trường hợp Tân Đại Việt, GS Nguyễn Ngọc Huy gần như hội đủ các vai trò điều hành đảng như: xây dựng tư tưởng, thu hút nhân tài, giải quyết mọi mâu thuẫn trong đối nội và đối ngoại, cũng như quyết định chiến lược. Ông vừa là Tổng tư lịnh trong hệ thống quân đội, và là Chủ tịch một đảng chính trị. Và, ưu điểm của mô hình này là tổ chức phát triển nhanh và có sự thống nhất cao khi Ông còn hiện diện.

Nhược điểm là tổ chức dễ đồng nhất với chính người sáng lập. Khi người đó không còn, khoảng trống lãnh đạo rất khó bù đắp.

Có phải GS Huy chưa hoàn tất “biến cải” TĐV thành Đảng của định chế?

Vì sao nhiều phong trào đều trở nên suy yếu sau khi người sáng lập mất?

1- Mô hình “uy tín cá nhân thay cho thể chế”

Rất nhiều phong trào chính trị ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh, lưu vong, đấu tranh ý thức hệ, sinh hoạt trong điều kiện thiếu nhân sự và thiếu nguồn lực. Trong điều kiện đó, cách vận hành hiệu quả nhất là nhu cầu cần có một lãnh tụ mạnh, một tổ chức linh hoạt, và mọi thành viên đều có một niềm tin cá nhân cao. Đó là những điều kiện mà Đảng TĐV có đủ khi còn ở trong nước và mô hình này đã hoạt động rất tốt trong giai đoạn đầu. Nhưng mô hình trên vô hình chung đã tạo ra một khuôn mẫu phụ thuộc hầu như hoàn toàn vầ người lãnh tụ.

Khi người lãnh đạo mất, không còn trung tâm điều phối, không còn người giải thích “đường lối đúng”, không còn hướng hành động rạch ròi…Chắc chắn tổ chức sẽ đi vào … xáo trộn, và cái kết, là cuộc khủ hoảng nhân sự, như trường hợp của TĐV ngày hôm nay.

2- Vấn đề danh chính ngôn thuận của lãnh tụ

Có thể nói, trong hầu hết các đảng cách mạng xuất hiện vào đầu thế kỷ 20 ở Việt Nam, các tổ chức chính danh thường đến qua sự hy sinh và uy tín cá nhân của lãnh tụ do điều kiện đặc thù của lịch sử thời bấy giờ, chứ không đến từ các cuộc bầu cử ổn định qua phổ thông đầu phiếu. Vì vậy, khi lãnh tụ mất, sẽ không có “nguồn chính danh thay thế”!

Sau khi người sáng lập qua đời, thường xuất hiện, nhiều người có công lao ngang nhau, nhiều nhóm từng cùng làm việc với nhau … xuất hiện. Vì vậy, hệ quả tự nhiên là sẽ có sự xuất hiện của những mầm mống phân nhóm, cạnh tranh, và chia rẽ mềm hoặc cứng, âm thầm hay lộ liễu trong nội bộ của đảng.

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1991, nhiều phong trào, đảng phái quốc gia đã mất “điều kiện đối đầu toàn cầu” để làm nền tảng tranh đấu, nguồn tài trợ và sự chú ý quốc tế giảm sút, và ở hải ngoại, cộng đồng chuyển sang việc ổn định đời sống cá nhân và gia đình hơn là việc đặt nặng vào công cuộc tranh đấu cho dân tộc. Khi “môi trường chính trị” thay đổi, tổ chức không còn được tiếp sức như trước, nhứt là về nhân lực và tài lực. Dó đó, một phong trào chính trị nếu muốn còn tồn tại với tình hình chính trị thế giới mới, cần phải chuyển thành “mọt tổ chức của luật lệ”, không phải “tổ chức của người lãnh đạo”. Và, GS Nguyễn Ngọc Huy là một lãnh tụ có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc xây dựng nền tảng tư tưởng và tổ chức ban đầu. Nhưng sự ra đi của Ông bộc lộ một thực tế phổ biến là quá trình thể chế hóa Đảng chưa được thực hiện, hay chưa theo kịp quá trình phát triển của Đảng.

3-    Suy nghĩ của người viết

Theo định nghĩa, Đảng của định chế là giai đoạn trưởng thành của một tổ chức chính trị, vì ở giai đoạn này việc hoạch định tư tưởng đảng không còn phụ thuộc vào một người nữa. Các quy chế, điều lệ đảng đưa ra đường lối diều hành có quy cũ, có kỷ cương hơn một cá nhân lãnh tụ, chức vụ được chuyển giao dựa theo năng lực cán bộ hơn là cảm tính của lãnh tụ. Từ đó, tất cả áp lực của lãnh tụ được giải tỏa, và đảng được điều hành theo một cơ chế đã được sự đồng thuận trong đảng.

Rất tiếc đều nầy không xảy ra khi GS qua đời! Người viết thiết nghĩ, GS Nguyễn Ngọc Huy đã chuẩn bị định chế nầy khi khai sinh Ủy ban Quốc tề Yểm trợ Việt Nam nhằm vận động quốc tế hơn là xử dụng tư cách Đảng. Công việc còn đang dỡ dang…

Vì vậy, nếu ngày nay có ai muốn phục hưng tinh thần của Tân Đại Việt, thì việc quan trọng nhất có lẽ không phải là tìm một "GS Nguyễn Ngọc Huy thứ hai". Lịch sử rất hiếm khi lặp lại theo cách đó. Điều quan trọng hơn là xây dựng những định chế mà ngay cả khi không có một lãnh tụ xuất chúng, tổ chức vẫn có thể vận hành, tự sửa sai, đào tạo lớp kế cận và thích ứng với hoàn cảnh mới.

Đó cũng là bài học mà nhiều tổ chức chính trị, doanh nghiệp và tổ chức xã hội trên thế giới đã rút ra: tuổi thọ của một tổ chức phụ thuộc ít hơn vào sự xuất chúng của người sáng lập, mà phụ thuộc nhiều hơn vào phẩm chất của các định chế mà người sáng lập để lại. Vì vậy, một mô hình tổ chức chính trị chỉ sống qua nhiều thế hệ khi nó chuyển từ “tổ chức của con người” sang “tổ chức của thể chế”. Trong trường hợp Tân Đại Việt, đã có một thế hệ sáng lập rất mạnh, trong đó GS Huy là trung tâm tư tưởng và tổ chức, nhưng các trụ cột thể chế hóa chưa hoàn tất trước khi ông qua đời. Sau đó, hoàn cảnh chính trị quốc tế thay đổi nhanh (hậu 1991), cho nên tổ chức chuyển sang trạng thái suy giảm dần thay vì tái cấu trúc cho hợp thời thế.

4-    Kết luận

Trong tình trạng hiện tại, Tân Đại Việt có thể suy yếu về mặt tổ chức sau khi mất trung tâm lãnh đạo, nhưng di sản tư tưởng của Nguyễn Ngọc Huy có thể tiếp tục tồn tại dưới dạng học thuật, suy diễn, và ảnh hưởng phân tán. Đại Việt không “tan rã” chỉ vì thiếu một chủ tịch mới, mà vì đây là một tổ chức mà sức sống thể chế phụ thuộc rất lớn vào vai trò trí tuệ trung tâm của GS Nguyễn Ngọc Huy, trong khi lại thiếu cơ chế kế thừa và điều kiện chính trị – xã hội để chuyển hóa thành một đảng đại chúng bền vững hơn.

Một câu hỏi cho kết luận hôm nay:”Vì sao có những hệ tư tưởng sống rất lâu, nhưng không trở lại thành một phong trào chính trị mạnh như trường hợp của đảng TĐV?”

Thân mời các thành viên cốt cán của đương nhiệm Tân Đại Việt cùng suy nghĩ…

Xem tiếp: Phần VI – Nguyễn Ngọc Huy – Một Thinktank?

 

Mai Thanh Truyết

Tháng Tưởng niệm GS NNH

Houston - 2-7-2026