Wabi Sabi – Triết lý của sự bất
toàn
Kính
dâng và tưởng nhớ GS Nguyễn Văn Trường, người luôn luôn tôn trọng và chấp nhận
tất cả những bất toàn trong cuộc sống của người viết…
Wabi
sabi là một triết
lý thẩm mỹ cổ xưa bắt nguồn từ Thiền tông, đặc biệt là trà đạo, một nghi lễ thuần
khiết và đơn giản, trong đó các bậc thầy được đánh giá cao cái chén được làm thủ
công và hình dạng bất thường, với men không đồng đều, vết nứt, và vẻ đẹp hư hỏng
trong sự không hoàn hảo có chủ ý của của người tạo ra cái chén.
Triết
lý Nhật Bản tôn vinh vẻ đẹp trong những gì là tự nhiên, sai sót và tất cả những
gì không hoàn chỉnh.
Các
chén cổ trong phòng khách của bạn được đánh giá cao vì những vết nứt và sứt mẻ
của nó?
Điều gì sẽ xảy
ra nếu chúng ta học cách “phát giải thưởng” những bất toàn, vết nứt trong long và
những khiếm khuyết trong cuộc sống lộn xộn của chúng ta?
1-
Khái niệm về Wabi-Sabi - Tại sao sự hoàn hảo
là mục tiêu sai lầm
Wabi-Sabi (侘 寂 ) là một thuật ngữ Nhật Bản có thể hiểu là sự chấp nhận tính phù du (transience) và sự không hoàn hảo. Đây là một phong cách sống giúp chúng ta cảm nhận và trân
trọng vẻ đẹp của những thứ không hoàn hảo, không vĩnh viễn, không trọn vẹn và
từ những thứ khiếm khuyết nầy, một thứ tưởng chừng vô dụng, xấu xí lại có vẻ
đẹp tiềm ẩn đến bất ngờ.
Nếu sự luôn đổi mới là trò chơi của suốt cuộc đời bạn, việc theo đuổi sự hoàn hảo không phải
là cách để đạt được điều đó. Chúng ta hãy xem xét vẻ đẹp của một cái chén bị móp méo rồi từ đó chúng ta sẽ nghiệm
ra…cái đẹp!
Khi con người chúng ta nhận định những “cái
nhứt” như: cà phê tốt nhứt, xe tốt nhứt, điện thoại tốt nhứt, ứng dụng
tốt nhứt, trường học tốt nhứt, bác sĩ giỏi nhứt, đầu bếp giỏi nhứt, công ty tốt
nhứt, CEO giỏi nhứt, lực sĩ giỏi nhứt, huấn luyện viên giỏi nhứt, các nhà thiết
kế tốt nhứt, diễn viên xuất sắc nhứt, phim hay nhứt, trang phục đẹp nhứt, nhà
thiết kế tốt nhứt của trang phục đẹp nhứt, đạo diễn xuất sắc nhứt của những nữ
diễn viên xuất sắc nhứt mặc trang phục đẹp nhứt và danh mục bắt mắt nhứt.v.v…
Để
làm nổi bật sự ngưỡng mộ của chúng ta về các sự “nhứt” trên, chúng ta tạo ra
danh sách, viết lên banner và làm các nghi lễ để tưởng thưởng. v.v… như: trải
thảm đỏ, chuẩn bị giải thưởng và danh hiệu sáng bóng, làm giấy chứng nhận.
Thực sự, những cái nhứt
trên đã là “nhứt” chưa?
Do
đó, sẽ còn những cái nhứt tiếp theo khi có sự đổi mới do con người tạo ra.
Tuy
nhiên, nơi hoàn hảo nhứt đối với sự đổi mới là gì?
Trong
một thế giới hoàn hảo, những ý tưởng hay nhứt sẽ thu hút những người tốt nhứt. Nhưng, trong thực tế,
chúng ta hiếm khi nghĩ những ý tưởng tốt nhứt đưa ta đến thành công.
Thường xuyên hơn, sự đổi mới bắt đầu với những ý tưởng không hoàn hảo được kết
hợp với nhau bởi một nhóm ý tưởng không giống nhau và đồng dạng; tất cả có thể
đưa đến cơ hội không hoàn hảo!
Nếu
chúng ta có một ý tưởng tuyệt vời – nhưng cần phải mất một thập kỷ để ý tưởng
đó được chú ý đến. Đó là không hoàn hảo. Đổi mới không phải là một khoa học
hoàn hảo và do đó không nên được thực hiện để hành động như thể nó là hoàn hảo.
Chúng
ta cần các số liệu mới, các quy trình mới và các ưu đãi mới để khuyến khích việc
theo đuổi và công nhận sự không hoàn hảo của cuộc sống thực tế. Nhưng trước khi
chúng ta bắt đầu xây dựng các căn bản hạ tầng để hỗ trợ sự đổi mới, trước hết chúng
ta phải thay đổi thế giới quan của mình. Chúng ta không chỉ phải thay đổi
cách chúng ta nghĩ, mà là những gì chúng ta tin. Chúng ta phải học cách chấp nhận
sự không hoàn hảo như một tài sản trong quá trình đổi mới trong ta.
2-
Vài ý nghĩa của wabi sabi
Lối sống wabi sabi là gì?
Nguồn
gốc của wabi-sabi xuất phát từ Thiền tông, có nghĩa là có một khía cạnh tâm
linh quan trọng đối với nó. Wabi xuất phát từ gốc "wa" có nghĩa là
hòa hợp, hòa bình, yên bình và cân bằng. Sabi có nghĩa là "sự nở rộ của thời gian".
Nghệ thuật nhiếp ảnh wabi
sabi là gì?
Wabi-Sabi
dành cho nhiếp ảnh gia. ... Đơn giản chỉ cần đặt: "wabi-sabi" là thẩm mỹ
Nhật Bản/ Zen về vẻ đẹp của sự không hoàn hảo, vô thường, và tự nhiên”.
Nếu bạn có một chiếc quần jean yêu thích đã “dính” vào cơ thể của bạn trong những
năm dài đằng đẵng, đó là "wabi-sabi".
Thẩm mỹ Nhật Bản là gì?
Thẩm
mỹ Nhật Bản là một tập hợp các lý tưởng cổ xưa bao gồm wabi (vẻ đẹp thoáng qua
và rõ rệt), sabi (vẻ đẹp của sự tự nhiên và thời gian), và yūgen
(ân sủng sâu sắc và tinh tế). Những ý tưởng này, và những ý tưởng khác, nhấn mạnh
đến nhiều tiêu chuẩn văn hóa và thẩm mỹ của Nhật Bản về những gì được coi là
trang nhã và ôn nhu.
Phong cách wabi sabi là
gì?
Trong
tính thẩm mỹ truyền thống của Nhật Bản, wabi-sabi (侘 寂)
là quan điểm của thế giới tập trung vào việc chấp nhận sự thoáng qua và không
hoàn hảo. Thẩm mỹ đôi khi được mô tả là một trong những vẻ đẹp "không hoàn
hảo, vô thường và không đầy đủ".
3-
Hãy rời xa "hoàn hảo"
Các
bạn hình dung trong một thời điểm nào đó, khi con cái của bạn còn trong thời kỳ
tuổi thơ, chập chững trong các lớp thời tiểu học. Mỗi lần tan trường về, chúng
lượm những lá cây khô, một vài hòn sỏi có góc cạnh “đẹp đẹp”. Đối với chúng, những
vật thể trên rất quý giá, được chúng nâng niu, ít nhứt là trong một khoảnh khắc
nào đó. Từ đó, bạn có thể nghĩ là, đó là những kho báu của chúng qua những kết
cấu, hình dạng và màu sắc đặc biệt của các vật thể trên, mỗi thứ độc đáo mỗi vẽ.
Vì vậy, điều kỳ diệu chỉ là cung cách chúng đang có, chỉ vậy thôi!
Trong
cuộc sống và văn hóa Nhựt, "sự đơn giản" thường là hình thức bề ngoài cho một cuộc sống
đã được tổ chức tỉ mỉ, tính toán cho sự hoàn hảo. Người Nhựt thường
được dạy từ nhỏ trong gia đình, là cố gắng tối đa để làm cho tốt nhất, sáng nhất,
và phi thường nhất.
Nhưng
cái gì có thể nguyên thủy đơn giản hơn là chấp nhận? (But what could be more radically
simple than acceptance?)
Richard Powell, tác giả của "Wabi Sabi Simple" nhận định: "Chấp nhận thế giới là không
hoàn hảo, chưa hoàn thành, và thoáng qua, và sau đó đi sâu hơn và tung hê thực
tế đó, là điều không giống như tự do." ("Accepting the world as
imperfect, unfinished, and transient, and then going deeper and celebrating
that reality, is something not unlike freedom").
Do
đó, ý tưởng từ bỏ
"hoàn hảo" và thậm chí "đủ tốt" (good enough) không
thể cưỡng lại sự hấp dẫn trong cuộc sống, thí dụ như các dấu vân tay, vết sẹo
trên thân thể và những đường “xếp” trên mặt khi chúng ta cười. Tất cả hoàn toàn không hoàn hảo,
và mỗi người trong chúng ta đều có thể ngắm lấy vẻ đẹp không hoàn hảo trong đó.
4-
Nhìn về phương Đông
Để
tìm hiểu thêm về sự bất toàn, hãy nhìn về phía Đông.
Wabi-sabi
đại diện cho sự chấp nhận sự bất toàn (imperfection). Khái niệm này có nguồn gốc từ giáo lý
Phật giáo và bao gồm việc công nhận sự bất đối xứng, bất thường, và khiêm tốn
như các thuộc tính của sắc đẹp tùy theo nhản quan của mỗi người.
Trong một ý nghĩa rất thực tế, ý tưởng của wabi-sabi mời gọi người
xem xét sự không hoàn hảo - một vết lõm trong một cái chén đồng hoặc một vết nứt
trong một bình thủy tinh – hay những nét đổ nát qua thời gian của bức tượng Phật.
Tất cả như là một vật thể có giá trị.
Ý
tưởng ôm lấy sự không hoàn hảo hoàn toàn là cái nhìn ngược lại của chúng ta có
trong thế giới Tây phương.
Và
như vậy, khi bạn chiêm nghiệm để tạo ra một nền văn hóa của sự đổi mới - để
truyền cảm hứng cho những người tốt nhất và sáng nhất của bạn để đổi mới - biết
rằng trước tiên bạn phải khuyến khích việc theo đuổi sự không hoàn hảo. Điều
này không có nghĩa là chấp nhận thất bại. Nó có nghĩa là để nắm bắt học tập.
Các nhà sáng tạo không có ý định thất bại từ ban đầu. Họ quyết định học hỏi,
tìm tòi. Họ sử dụng sự không hoàn hảo như một phương tiện để kiểm tra các giả định
của họ về những gì có thể. Và một ngày nào đó, họ sẽ có một sản phẩm
hoàn hảo vào thời điểm đó.
·
Robabi
Griggs Lawrence,
tác giả của cuốn sách "Bất toàn đơn
giản: Xem xét lại ngôi nhà Wabi-Sabi" (Simply
Imperfect: Revisiting the Wabi-Sabi House), trong đó, nếu một cái rương cũ có ý nghĩa với bạn, hay
một ngăn kéo của bàn viết của bạn bị mất đi, thì những điều đó không nhất thiết
phải là một chướng mắt. Nó cũng có thể là một dấu hiệu cho thấy các mãnh (có vết
tích trên) đã được sử dụng và rất được ưa thích. Utsukushii, một từ ngữ tiếng
Nhật có ý nghĩa là cho "đẹp",
đã xuất phát từ ý nghĩa ban đầu là "được
yêu."
·
Hãy suy nghĩ về màu sắc có trong tự
nhiên: xanh, xám, tông màu đất và rỉ sét.
Điều này tạo ra một bầu không khí yên
bình và hài hòa.
Wabi sabi không có nghĩa là ôm lấy sự lộn xộn, mà là "có suy nghĩ và làm
việc đằng sau nó, không bỏ bê." Một ấm trà tinh tế không thể tỏa sáng nếu
nó được nằm trong một tủ chất chứa đầy nghẹt những những vật thể khác; mà là bạn
phải cần chuẩn bị một không gian để bạn có thể cho nó đứng riêng và thực sự
đánh giá cao nó mỗi khi bạn đi qua đi lại.
Mọi đồ vật trong nhà bạn phải đẹp, hữu
ích, hoặc cả hai trong cái nghĩa wabi sabi của bạn!
Sự chào đón sự không hoàn hảo này trong
cuộc sống của bạn là trọng tâm của khái niệm wabi-sabi của Nhật Bản, có nghĩa
là "vô thường, không hoàn hảo và không đầy đủ." Từ này xuất phát từ hai từ riêng biệt.
"Wabi" mô tả sự sáng tạo của vẻ đẹp hoàn hảo thông qua việc bao gồm
các loại hoàn hảo đúng, chẳng hạn như một bất đối xứng trong một chén sứ thủ
công (tương phản với độ chính xác của chén làm bằng máy). “Sabi” phản ánh loại
vẻ đẹp phát triển theo độ tuổi, chẳng hạn như sự xuất hiện của quá trình oxy
hóa bề mặt của một bức tượng đồng.
Thông thường, wabi-sabi được áp dụng cho các nguyên tắc
thiết kế, chẳng hạn như tạo không gian sống để tránh các phòng khách trùng hợp
với nhau vào những năm 1940 hoặc '50. Điều này bao gồm tập trung vào các loại
không đối xứng bạn sẽ tìm thấy trong tự nhiên - ghế bằng gỗ thủ công, sự rủ xuống
tự nhiên của một cánh hoa khô trong một chiếc bình hoặc một chiếc túi da mòn đã
được đi theo bạn trong suốt một thời gian dài.
Nhưng
không phải tất cả wabi-sabi đều có chủ ý. Thiên nhiên là nguồn tốt nhất của thẩm mỹ
wabi-sabi. Và khi bạn hòa hợp với thế giới bên ngoài, bạn bắt đầu thấy
wabi-sabi ở những nơi khó xảy ra nhất. Đó là:
·
Các vết nứt trong vỏ cây, một dấu hiệu của
sự trưởng thành khỏe mạnh;
·
Hoặc các vết nứt cằn cỗi trên khuôn mặt
của chúng ta khi chúng ta già đi;
·
Hoặc nét mặt rám nắng, tự tin khi chúng
ta đạt được sự khôn ngoan trên suốt quảng đường dài;
·
Và,
Krishnamurti
đi sâu hơn, nói rằng linh hồn
chúng ta đều được cấu thành bằng cùng một loại giấy báo, xuất phát từ các nếp gấp
trong bài báo và qua thời gian từ từ được gấp lại thành những nếp và khi mở ra,
thì đó là những trải nghiệm của chính bạn.
Rốt
ráo lại:
Hãy rung lên tiếng chuông vẫn còn có thể rung
Hãy quên đi lời đón mời hoàn hảo của bạn
Trong mọi thứ đều có vết rạn nứt
Đó là cách để ánh sáng len vào”
-Leonard Cohen-
(Ring
the bells that still can ring
Forget
your perfect offering
There’s
a crack in everything
That’s
how the light gets in.
5- Hiện tại
Kết
luận trong đời thường là:
·
Ngày hôm nay chúng ta không còn thấy cần
thiết phải lấy tư tưởng về giáo dục, luân lý, những lời giảng dạy của Khổng Tử
làm mẩu mực trong cuộc sống nữa;
·
Cũng không còn là lúc bình luận chiến lược,
chiến thuật …đánh nhau qua các thế trận của …Binh pháp Tôn Tử nữa!
Chính
vì vậy mà con người và Đất Nước Việt phải chịu sự trì trệ biết bao thế hệ, đặc
biệt 43 năm qua.
Vì
vậy,
·
Chúng ta cần phải áp
dụng ý tưởng dân tộc từ tiền nhân để lại cộng thêm chiều hướng đổi mới của dòng
lịch sử dân tộc để tiến đến sự toàn hảo trong cái bất toàn của trời đất.
Xin hãy chấp nhận sự bất toàn của dân tộc để làm kim chỉ nam cho những
hướng mới trong việc mưu tìm sự toàn bích trong cái bất toàn…
Phổ Lập Mai Thanh Truyết
15/8/2018
