CSBV cần học kinh nghiệm từ Nam Phi, tức là không trả thù, nhưng cũng không phủ nhận sự thật, với tinh thần “thắng không kiêu, bại không hận”, cần trở thành triết lý quốc gia. Đã 51 năm rồi! Từ đó, may ra mới có thể bắt đầu “câu chuyện hòa hợp hòa giải dân tộc”. Thay lời kết - Hướng tới tương lai: Việt Nam hiện tại đang đứng trước một ngã ba lịch sử. Thực trạng “hóa hợp”, tức là sự dung hòa bề ngoài, thỏa hiệp mang tính quyền lợi, thiếu gốc rễ văn hóa đang diễn ra nhiều hơn là “hòa hợp” thật sự. Đảng cầm quyền muốn “hóa hợp” để níu kéo người Việt hải ngoại về đóng góp kinh tế, nhưng lại chưa đủ thành tâm “hòa hợp” để nhìn nhận trách nhiệm lịch sử, để xin lỗi, để sửa chữa, để đặt quyền lợi dân tộc trên quyền lợi đảng phái. Ngược lại, một số người Việt hải ngoại cũng chỉ “hóa hợp” ở mức tình cảm, gắn bó với quê hương qua kiều hối hay du lịch, nhưng chưa tìm được một nền tảng chung đủ mạnh để cùng nhau viết lại khế ước dân tộc. Nếu tiếp tục như vậy, Việt Nam sẽ mãi sống trong vòng luẩn quẩn, người trong nước thì ngờ vực người ngoài nước, còn người ngoài nước thì hoài nghi thiện chí trong nước. Kết quả là dân tộc không có một sức mạnh thống nhất, và đó chính là điều khiến đất nước dễ bị lôi kéo, chi phối bởi ngoại bang, một bi kịch đã lặp đi lặp lại nhiều lần trong suốt 4 ngàn năm lịch sử. Chỉ khi nào có một sự chuyển hóa tinh thần từ “hóa hợp” sang “hòa hợp”, nghĩa là từ thỏa hiệp ích kỷ sang đồng cảm nhân bản, từ lợi ích đảng phái sang quyền lợi dân tộc, thì Việt Nam mới thực sự đứng lên làm chủ vận mệnh. Hòa hợp không có nghĩa là quên đi hận thù bằng sự lãng quên, mà là vượt lên trên hận thù bằng sự đối diện và tha thứ. Hòa hợp không có nghĩa là xóa nhòa khác biệt, mà là thừa nhận và tôn trọng khác biệt để cùng nhau xây dựng một nền tảng chung. Trong chiều sâu ấy, hòa hợp là con đường duy nhất để phục hồi tình tự dân tộc, sợi dây vô hình nhưng bền chặt nối kết 100 triệu người trong nước với hơn 5 triệu người ngoài nước. Nếu không, chúng ta chỉ dừng lại ở “hóa hợp”, một lớp sơn đẹp nhưng sẽ bong tróc ngay khi có “sự cố” thử thách lịch sử ập đến. Vậy nên, câu hỏi lớn cho thế hệ hôm nay không phải là “có hòa hợp hay không”, mà là CSBV “có dám bước ra khỏi vùng an toàn của hóa hợp để thật sự hòa hợp vì tương lai dân tộc hay không?”. Hòa hợp không chỉ để hàn gắn quá khứ, mà còn để thế hệ trẻ không phải mang gánh nặng chia rẽ của cha ông. Do đó, cần phải xây dựng một nền giáo dục nhấn mạnh tình tự dân tộc và nhân bản, thay vì tuyên truyền một chiều theo “định hướng xã hội chủ nghĩa”. Hòa hợp dân tộc, nếu làm thật sự và đúng nghĩa, thì luôn đứng về phía quê hương Việt Nam. Còn xử dụng “hòa hợp” như một mỹ từ, không gắn với hành động cụ thể, thì đó chỉ là đứng về phía quyền lực, không phải đứng về phía dân tộc. Tóm lại, “Hòa hợp” đứng về phía Việt Nam, còn “Hóa hợp” đứng về phía quyền lực cộng sản. Chỉ khi CSBV dám chuyển từ “hóa hợp” sang “hòa hợp thật sự”, Việt Nam mới có thể tạo dựng một tình tự dân tộc đúng nghĩa, biến chia rẽ thành sức mạnh, và bước đi vững vàng trong thế kỷ XXI.