Retroject trong lịch sử Việt Nam và Hoa Kỳ - Phần II

 

Trong nghiên cứu lịch sử và phân tích chính sách công, việc áp dụng các chuẩn mực hiện đại để đánh giá các quyết định quá khứ luôn đặt ra thách thức phương pháp luận đáng kể. Một trong những thách thức đó là hiện tượng phép chiếu ngược (retroject), tức xu hướng diễn giải hoặc phán xét các lựa chọn lịch sử dựa trên hệ giá trị, tri thức và chuẩn mực được hình thành trong những giai đoạn phát triển trong thời đương đại.

1-    Cải cách Ruộng đất (1953–1956) như một trường hợp Retroject

Trường hợp Cải cách Ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1953–1956 thường được tiếp cận từ các lập luận/phân tích hiện tại như nhân quyền, pháp quyền và quản trị quốc gia. Các lập luận nầy có vai trò quan trọng trong việc nhận diện những hệ lụy xã hội và con người phát sinh trong suốt quá trình thực hiện chính sách. Tuy nhiên, nếu không đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, cách tiếp cận đó có nguy cơ rơi vào diễn giải hoài cố mang tính áp đặt.

Mục tiêu chính sách Cải Cách Ruộng Đất ở Miền Bắc Việt Nam: “Karl Marx, người đề xướng chủ nghĩa Cộng Sản đã viết trong bản Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (Communist Manifesto) rằng: "Cách mạng ruộng đất là điều kiện để giải phóng dân tộc." Khi phát động chiến dịch tại kì họp thứ ba của Quốc hội Việt Nam Cộng Sản, Hồ Chí Minh đã nói những lời nhân nghĩa: "Luật cải cách ruộng đất của ta chí nhân, chí nghĩa, hợp lý hợp tình, chẳng những là làm cho cố nông, bần nông, trung nông ở dưới có ruộng cày, nhưng đồng thời chiếu cố đồng bào phú nông, đồng thời chiếu cố đồng bào địa chủ."

Chương trình cải cách ruộng đất ở miền Bắc – cũng được gọi là cải tạo nông nghiệp - được mở đầu bằng chiến dịch giảm tô (1953-1954) gồm tám đợt; theo sau đó là các chiến dịch cải cách từ năm 1954 cho đến 1956 gồm năm đợt. Mục tiêu của chương trình này là nhằm xóa bỏ giai cấp địa chủ để chuẩn bị thiết lập nền móng vô sản chuyên chế ở nông thôn. Đảng Cộng Sản chủ trương cách mạng triệt để xóa bỏ lối sống và mối quan hệ cổ truyền để thay vào đó những giá trị mới và ý thức hệ của chủ nghĩa Cộng Sản. Cho nên phải xem đó là biện pháp để củng cố sự kiểm soát của đảng Cộng Sản chứ không phải là thưc hiện công lý xã hội qua sự tái phân ruộng đất như ông Hồ tuyên bố.

Đối với đảng Cộng Sản, bốn kẻ thù chính cần phải tiêu diệt theo như khẩu hiệu đề ra là: “Trí, Phú, Địa, Hào; Đào tận gốc, trốc tận ngọn.” Không chỉ có thế, họ còn nhắm vào các tầng lớp trung lưu, trí thức, tu sĩ các tôn giáo, và những người có quan hệ hay hấp thụ văn hoá Tây Phương. Trong cuốn sách nổi tiếng nhan đề Từ Thực Dân đến Cộng Sản, ông Hoàng Văn Chí, một đảng viên Đảng Quốc Tế Công Nhân Pháp, ghi rằng có đến nửa triệu người đã bị giết chết trong cuộc cải cách ruộng đất và các chiến dịch cải tạo của Cộng Sản.” (trích từ tác giả Đỗ Văn Phúc).

Ngày nay, khi nhìn lại Cải cách Ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam, nhiều phê phán được đặt ra dựa trên các chuẩn mực hiện đại như nhân quyền phổ quát, pháp quyền, thủ tục tư pháp độc lập và suy đoán vô tội. Những chuẩn mực này là chính đáng theo nhận thức thế kỷ XXI. Tuy nhiên, nếu dùng chúng để kết án toàn bộ những quyết định trong thập niên 1950 mà không xét đến bối cảnh lịch sử, chúng ta sẽ rơi vào hiện tượng Retroject – phép chiếu ngược.

Về mặt bối cảnh thời cải cách ruộng đất, đây là giai đoạn hậu thuộc địa, khi cấu trúc xã hội nông thôn còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của mối liên quan sở hữu truyền thống phong kiến, chiến tranh vẫn là yếu tố chi phối, nguồn lực thể chế và pháp lý còn hạn chế trong giai đọan nầy, và các mô hình cải cách mang tính “cách mạng”(?) được tiếp nhận như những giải pháp phát triển phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Do đó, phân tích khoa học cần chuyển trọng tâm từ việc so sánh đơn thuần với các chuẩn mực hình thành sau này sang việc làm rõ việc hình thành chính sách, các giới hạn về khả năng lãnh đạo về quản lý quốc gia, cũng như các cơ chế dẫn đến sai lệch trong quá trình thực hiện do sự hạn chế về trình độ và tầm nhìn của cán bộ. Cách tiếp cận này không nhằm phủ nhận hậu quả tiêu cực đã xảy ra, mà hướng tới việc rút ra các bài học có giá trị cho hiện tại, đặc biệt liên quan đến vai trò của của nhà cầm quyền, việc kiểm soát quyền lực và tầm quan trọng của phản biện xã hội trong việc hoạch định chính sách công.

Nhận thức và tránh hiện tượng phép chiếu ngược vì thế không làm suy yếu phê phán khoa học, mà ngược lại, góp phần nâng cao tính nghiêm chỉnh trong phương pháp luận và khả năng ứng dụng của nghiên cứu lịch sử đối với cải cách thể chế đương đại, khác với thời “cải cách ruộng đất”. Như, Việt Nam vừa ra khỏi chiến tranh thuộc địa kéo dài 1945 - 1954, xã hội nông thôn bị chi phối bởi cấu trúc địa chủ – tá điền, mô hình cách mạng vô sản và cải cách ruộng đất từ Trung Cộng và Liên Sô được xem là “chuẩn mực tiến bộ” của thời đó, và sau cùng, áp lực chiến tranh, sự tồn tại của chế độ rất cần thiết cho chế độ mới…

Nếu Retroject xảy ra khiến việc yêu cầu những người hoạch định chính sách thập niên 1950 phải hành xử theo chuẩn mực pháp lý, dân chủ, nhân quyền hình thành chánh yếu sau thập niên 1970, sẽ cho chúng ta nhận ra một tầm nhìn phiến diện, không thể hiện sự trung thực của lịch sử!

Phê phán đúng đắn không phải là phủ nhận sai lầm hay hậu quả bi thảm, mà là rút ra bài học để tránh lặp lại việc cần phải có một nền tư pháp độc lập, việc giới hạn quyền lực của cấp lãnh tụ, cùng việc kiểm soát tư tưởng cực đoan, hay đi quá đà của.. lãnh tụ.

2-    Chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thế kỷ XVIII dưới góc nhìn phương pháp luận của phép chiếu ngược

Trong hiện tại, nhiều nhân vật lập quốc Hoa Kỳ như George Washington, Thomas Jefferson bị lên án vì việc sở hữu nô lệ, không xóa bỏ chế độ nô lệ ngay từ khi lập quốc.

Phê phán này có cơ sở đạo đức hiện đại, nhưng sẽ trở thành Retroject nếu xem họ là “đạo đức giả” theo chuẩn thế kỷ XXI mà không xét đến chế độ nô lệ là nền tảng kinh tế, xã hội hợp pháp của thế kỷ XVIII, đến khái niệm quyền con người phổ quát chưa hình thành đầy đủ, và nếu xóa bỏ nô lệ lúc đó, Liên bang non trẻ có thể tan rã.

Trong nghiên cứu lịch sử chính trị và tư tưởng, việc đánh giá các hiện tượng xã hội của thế kỷ XVIII bằng các chuẩn mực đạo đức và pháp lý hình thành sau này đặt ra nguy cơ rơi vào phép chiếu ngược. Hiện tượng này đặc biệt rõ trong các phân tích về chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thời lập quốc.

Từ góc nhìn hiện tại, chế độ nô lệ bị xem là vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc nhân quyền phổ quát và bình đẳng con người. Cách tiếp cận này có giá trị trong việc khẳng quyết những chuẩn mực đạo đức hiện đại. Tuy nhiên, nếu sử dụng trực tiếp các chuẩn mực đó để phán xét toàn bộ các quyết định chính trị và xã hội của thế kỷ XVIII mà không đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, việc phân tích có thể trở nên áp đặt và quyết đoán.

Về mặt bối cảnh, vào thời điểm hình thành Hiệp chủng quốc Hoa Kỳ, chế độ nô lệ là một cơ cấu kinh tế - xã hội hợp pháp và phổ biến trong thế giới Đại Tây Dương. Cấu trúc kinh tế nông nghiệp, đặc biệt tại các bang miền Nam, phụ thuộc sâu sắc vào lao động nô lệ.

Đồng thời, khái niệm quyền con người phổ quát vẫn đang trong quá trình hình thành, và các mâu thuẫn giữa lý tưởng tự do và thực tiễn xã hội chưa được giải quyết một cách “sách vỡ”, có hệ thống. Trong điều kiện đó, ưu tiên hàng đầu của giới lãnh đạo lập quốc là duy trì sự tồn tại và thống nhất của một liên bang còn non trẻ.

Từ góc độ phương pháp luận, phân tích khoa học cần tránh việc đồng nhất mâu thuẫn đạo đức lịch sử với sự thất bại hoàn toàn của tư tưởng lập quốc. Thay vào đó, cần làm rõ cách các mâu thuẫn nội tại này đã được thể chế hóa, thông qua các cơ chế cho phép tự điều chỉnh và cải cách trong dài hạn, như tu chính hiến pháp, phong trào bãi nô, và các tiến trình mở rộng quyền công dân sau này để rồi, có ngày Martin Luther King Jr ngày 19 tháng 1 hàng năm.

Cách tiếp cận này không nhằm giảm nhẹ tính phi nhân của chế độ nô lệ, mà nhằm hiểu rõ giới hạn lịch sử của các lựa chọn chính trị, từ đó đánh giá đúng vai trò của tiến trình cải cách thể chế mang tính tiệm tiến trong lịch sử Hoa Kỳ.

3- Các câu kết luận

Qua hai trường hợp điển hình, Cải cách Ruộng đất ở Việt Nam giữa thế kỷ XX và chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thế kỷ XVIII, có thể thấy rằng hiện tượng phép chiếu ngược là một thách thức phương pháp luận phổ biến trong phân tích lịch sử và chính sách công. Việc áp dụng trực tiếp các chuẩn mực đạo đức, pháp lý và tri thức của hiện tại để đánh giá các quyết định được hình thành trong những bối cảnh lịch sử rất khác dễ dẫn đến các diễn giải mang tính áp đặt.

Khi nhìn lại lịch sử, chúng ta thường có xu hướng mang theo tri thức và chuẩn mực của hôm nay để phán xét những lựa chọn của ngày hôm qua. Xu hướng đó, nếu không được ý thức một cách thận trọng, dễ dẫn đến hiện tượng mà chúng ta gọi là phép chiếu ngược, một khi lịch sử bị biến thành một bản án đạo đức, thay vì một kho kinh nghiệm sống động cho hiện tại.

Phép chiếu ngược khiến lịch sử trở thành đối tượng phán xét đạo đức một chiều, trong khi giá trị lớn nhất của lịch sử nằm ở khả năng cho thấy cách các xã hội tự điều chỉnh trước những mâu thuẫn nội tại của chính mình ở cả Á châu phong kiến và Âu châu, Mỹ châu cổ điển. Tránh retroject không phải để biện minh cho quá khứ, mà để hiểu đúng những giới hạn lịch sử đã định hình con đường cải cách của hiện tại.

Cả hai trường hợp đều cho thấy rằng các chính sách và thể chế gây tranh cãi không thể tách rời khỏi những điều kiện kinh tế – xã hội, cấu trúc quyền lực và giới hạn thể chế của thời kỳ chúng xuất hiện. Khi bỏ qua những yếu tố này, phê phán lịch sử có nguy cơ chuyển từ phân tích khoa học sang phán xét đạo đức một chiều, làm suy giảm khả năng rút ra các bài học có giá trị cho hiện tại.

Những trường hợp như cải cách ruộng đất ở Việt Nam hay chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ cho thấy rằng các xã hội không phát triển trong điều kiện lý tưởng, mà trong những giới hạn rất cụ thể về tri thức, nguồn lực và cấu trúc quyền lực. Phê phán là cần thiết, nhưng phê phán chỉ có giá trị khi đi kèm với sự hiểu biết về bối cảnh đã tạo ra những quyết định đó.

Tiếp cận tránh “phép chiếu ngược” không đồng nghĩa với việc phủ nhận hay giảm nhẹ những hệ quả tiêu cực của quá khứ. Ngược lại, nó cho phép chuyển trọng tâm nghiên cứu sang việc làm rõ cơ chế hình thành sai lệch, giới hạn của quyền lực và năng lực tự điều chỉnh của hệ thống điều hành thể chế. Chính từ sự hiểu biết này, các xã hội mới có thể xây dựng các cải cách mang tính bền vững, thay vì lặp lại vòng xoáy phê phán mà không cải thiện được hiện tại.

Do đó, ý thức phương pháp luận về phép chiếu ngược là điều kiện cần để lịch sử không trở thành một bản cáo trạng đạo đức, mà trở thành nguồn tri thức thực tiễn cho cải cách chính sách và phát triển thể chế trong tương lai.

Tránh phép chiếu ngược không có nghĩa là biện minh cho quá khứ, càng không phải là quên đi những hệ quả đau đớn đã xảy ra. Điều đó chỉ có nghĩa là chúng ta chọn cách học từ lịch sử, thay vì kết án lịch sử, để từ đó xây dựng những cải cách thận trọng, nhân bản và khả thi hơn cho tương lai.

Nếu lịch sử còn có ý nghĩa, thì đó không phải vì nó cho ta cảm giác đạo đức ưu việt, mà vì nó nhắc nhở chúng ta rằng: mọi xã hội đều phải học cách tự điều chỉnh trong những giới hạn của chính mình.

Hai trường hợp điển hình, cải cách ruộng đất ở Việt Nam và chế độ nô lệ ở Hoa Kỳ cho thấy nguy cơ của phép chiếu ngược là dùng chuẩn mực của hiện tại để phán xét quá khứ mà không xét bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ. Khi đó, lịch sử dễ bị biến thành bản án đạo đức thay vì nguồn học hỏi.

Tránh retroject không có nghĩa là biện minh cho sai lầm, mà là cách tiếp cận nghiêm chỉnh hơn, hiểu đúng cơ chế, giới hạn của thể chế và điều kiện xã hội đã tạo ra quyết định ấy. Chỉ từ đó, chúng ta mới rút ra được bài học thực tiễn để cải cách và phát triển một cách bền vững.

Nếu chúng ta chỉ dùng lịch sử để phán xét, thì lịch sử sẽ chỉ trả lời bằng sự kết án. Nhưng nếu chúng ta dùng lịch sử để hiểu giới hạn của quá khứ và tự rút ra bài học cho hiện tại, thì lịch sử sẽ trở thành nguồn năng lượng cho sự cải cách. Và đó chính là cách duy nhất để một dân tộc không chỉ sống sót, mà còn tiến lên.

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không mắc sai lầm, mà là xã hội biết nhìn sai lầm bằng sự khiêm tốn, để từ đó tự điều chỉnh. Nếu ta tránh phép chiếu ngược, ta không chỉ hiểu quá khứ đúng hơn, mà còn xây dựng tương lai bền vững hơn.

Đó là cách duy nhứt để lịch sử thực sự trở thành một bài học quý và là… sức mạnh của dân tộc.

Đón đọc Phần III

Retroject trong trường hợp TT Trump vs Maduro

Tâm thức chánh trị

 Mai Thanh Truyết

Ngày Martin Luther King Jr – 19-1-2026