Phép chiếu ngược – Quán chiếu – Retroject

Một cạm bẫy nhận thức trong phê phán lịch sử - Phần I

Retroject theo Google - Định nghĩa: Chiếu một điều gì đó vào quá khứ, hoặc đưa một yếu tố không phù hợp với thời đại vào bối cảnh lịch sử. Nguồn gốc: Đây là một từ được tạo ra vào thế kỷ 19 (khoảng năm 1850), được hình thành từ tiền tố retro- ("ngược lại") và -ject (từ tiếng Latinh jacere, "quăng đi"). Ý nghĩa: Retroject mô tả hành động đặt những ý tưởng, đồ vật hoặc từ ngữ hiện đại vào một thời kỳ mà chúng chưa từng hiện hữu.

(Definition: To project something into the past, or to insert something anachronistically into a historical context. Origin: It is a 19th-century word (coined around 1850), formed from the prefix retro- ("backwards") and -ject (from Latin jacere, "to throw"). Meaning: It describes the action of placing modern ideas, objects, or words into a time period where they did not exist.)

Retroject (thường được hiểu gần với projection ngược hay hồi chiếu hay quán chiếu trong ý nghĩa của Phật giáo) không phải là một thuật ngữ chuẩn duy nhứt, mà là cách dùng linh hoạt trong tâm lý học, xã hội học, lịch sử tư tưởng và phê bình nhận thức.

Trong các cuộc tranh luận về lịch sử, chính trị và chính sách công, đặc biệt tại các xã hội đang chuyển đổi như Việt Nam, ta thường gặp một hiện tượng tưởng như hợp lý nhưng thực chất rất nguy hiểm: dùng tri thức và chuẩn mực hiện tại để phán xét, kết án các quyết định của quá khứ. Hiện tượng này có thể gọi là Retroject – phép chiếu ngược.

Retroject không chỉ là một sai lệch nhận thức đơn thuần, mà còn là một sai lệch đạo đức và phương pháp luận, làm nghèo khả năng học hỏi từ lịch sử và cản trở đối thoại cải cách.

1- Retroject là gì?

Một sai lầm phổ biến trong phân tích lịch sử và chính sách là hiện tượng retroject – tức chiếu ngược hệ giá trị và tri thức hiện đại lên những quyết định được hình thành trong bối cảnh hoàn toàn khác.”

Retroject có thể hiểu là: “Quá trình chiếu ngược các khái niệm, hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và tri thức khoa học của hiện tại về quá khứ, rồi dùng chính sự chiếu ngược đó để đánh giá, biện minh hoặc kết án các hành vi lịch sử.”

Nói cách khác là yêu cầu người của hôm qua phải suy nghĩ và hành động như người của hôm nay.

Điểm cốt lõi của Retroject không nằm ở việc “phê phán”, mà nằm ở sự thiếu ý thức về bối cảnh về trình độ tri thức lúc bấy giờ, về điều kiện kinh tế, xã hội, cũng như áp lực chính trị, chiến tranh, sinh tồn…

Nói cho gọn là dùng cái biết hôm nay để áp đặt lên cái đã xảy ra hôm qua.

Tiếng Việt có thể diễn đạt như: Phép chiếu ngược - Hồi chiếu nhận thức - Áp đặt ngược thời gian - Diễn giải hồi cố mang tính áp đặt.

2- Phân biệt Retroject với các khái niệm gần gũi

2.1- Retroject khác với  Thiên kiến hồi tưởng - Hindsight bias

• Hindsight bias: “Tôi biết trước là nó sẽ xảy ra.”
• Retroject: “Họ đáng lẽ phải suy nghĩ và hành xử giống như chúng ta hôm nay.”

 

Vì vậy, Retroject mang tính cách nghiêm trọng hơn, vì retroject không chỉ sai lệch nhận thức mà còn sai lệch đạo đức và lịch sử.

2.1- Retroject khác với Quán chiếu tâm lý - Projection

• Projection: chiếu cảm xúc của mình lên người khác
• Retroject: chiếu hệ giá trị của thời đại sau lên thời đại trước

 

3- Retroject trong lịch sử và chính trị Việt Nam

Trong các tranh luận về lịch sử cận đại Việt Nam, Retroject xuất hiện dưới nhiều hình thức như phán xét các quyết định thời chiến bằng tiêu chuẩn quản trị thời bình, kết án chính sách kinh tế tập trung mà không đặt trong bối cảnh hậu thuộc địa, cấm vận, chiến tranh kéo dài, và nhứt là đòi hỏi các nhà lãnh đạo quá khứ phải hành xử theo chuẩn mực dân chủ, nhân quyền của thế kỷ XXI. Điều này không sai về mặt giá trị, nhưng sai về phương pháp nếu thiếu bối cảnh về thời điểm của quá khứ. Nhưng từ đó đưa đến hệ quả là lịch sử bị đạo đức hóa cực đoan, và người học lịch sử hôm nay học cung cách kết án, nhưng không học cách hiểu và cải sửa những gì đã xảy ra trong quá khứ.

Ví dụ điển hình:

• Phê phán các nhân vật lịch sử vì không tôn trọng nhân quyền theo chuẩn thế kỷ XXI.
• Lên án xã hội nông nghiệp truyền thống vì không bình đẳng giới theo chuẩn hậu hiện đại của thời phong kiến.

Vấn đề không nằm ở phê phán, mà ở chỗ phê phán mà không đặt đúng trong bối cảnh lịch sử và xã hội của thời đó. Từ đó, đưa đến hệ quả là biến lịch sử thành công cụ đạo đức hóa làm mất khả năng học bài học thực tế từ quá khứ. Sau cùng, tạo ra ảo tưởng rằng “chúng ta đạo đức hơn, thông minh hơn”… người xưa!

4- Retroject trong khoa học và chính sách

Trong phân tích chính sách đặc biệt về môi trường, y tế, giáo dục, đem áp dụng tiêu chuẩn khoa học hiện tại để kết án những quyết định xảy ra trong quá khứ, trung lúc quên đi trình độ công nghệ lúc đó bị hạn chế dữ liệu, xã hội bị nhiều áp lực chính trị và kinh tế. Chính suy nghĩ trên làm nghèo khả năng cải cách, vì chỉ trích thì dễ, nhưng hiểu đúng điều kiện hình thành chính sách ở thời điểm xưa thì khó.

Nếu không ý thức về Retroject, ta dễ rơi vào phê phán đạo đức rỗng mà không rút ra được bài học thể chế thực tế

Muốn phê phán đúng đắn phải trả lời hai câu hỏi riêng biệt:

1. Vì sao chính sách đó hình thành trong bối cảnh đó?
2. Hôm nay, với điều kiện khác, ta cần làm gì để không lặp lại những lỗi lầm cũ?

 

5- Retroject trong đời sống xã hội và đạo đức

Trong gia đình và giáo dục: Cha mẹ bị phán xét vì không “nuôi dạy con cái dựa theo khoa học”, trong khi họ hành động theo tri thức và điều kiện thời họ sống và chúng ta phán xét về quá khứ, thời của cha mẹ.

Trong đạo đức: Retroject dễ biến thành một loại chủ nghĩa đạo đức ngược thời gian
(moral anachronism).

6- Cách sử dụng khái niệm Retroject một cách lành mạnh

Trong xã hội ngày nay, chúng ta không nhắm mục tiêu là để tránh phê phán, mà là để phê phán đúng cách. Đo đó, cần phải tách bạch hai câu hỏi:

• Họ đã làm gì, trong bối cảnh nào?
• Nếu hôm nay làm lại, ta sẽ làm khác ra sao?

 

Từ đó, việc phê phán sẽ hướng về tương lai, mà không cần phải kết án quá khứ, và nhứt là tránh được ngôn ngữ kết tội đạo đức tuyệt đối

7- Mối liên quan tinh thần xây dựng, không hận thù

Hiện tại, chúng ta ngồi lại, phê phán những chính sách của người xưa đã được áp dụng trong quá khứ, nhưng không quy kết con người, nhìn lỗi của hệ thống hành chánh trong hoàn cảnh một xã hôi phong kiến trong việc phân tích và nhận định lịch sử. Nhưng điều nầy không có nghĩa là không quy kết con người hay nhóm người một khi “lỗi hệ thống, lỗi cơ chế” liên tục xảy ra trong một thời gian dài, và trong nhiều “thời đại” khác nhau!

Tránh Retroject không có nghĩa là dung túng cho sai lầm, mà là phê phán để cải cách, không để kết án lịch sử. Nhận thức được Retroject ở một chiều sâu hơn nữa, điều đó có thể giúp ta khiêm tốn hơn với quá khứ, có nhiều trách nhiệm hơn với hiện tại, và nhìn tương lai với cặp mắt nhân bản hơn.

8- Thay lời kết

Retroject là một cạm bẫy phổ biến của trí thức và người làm chính sách. Đó là cạm bẫy của kẻ đến sau nhưng tưởng mình đứng cao hơn, hiểu rõ vấn đề hơn!

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có sai lầm trong quá khứ, mà là xã hội biết nhìn quá khứ như một bài học, chứ không như một bị cáo. Tránh Retroject chính là điều kiện cần để đối thoại lịch sử một cách lành mạnh hơn, cải cách chính sách hiệu quả hơn, và hàn gắn xã hội trong tương lai một cách thiết thực và có tính cách xây dựng.

Trong bối cảnh Việt Nam, Retroject thường xuất hiện khi thể hiện một tầm nhìn chủ quan như:

• Đánh giá các quyết định thời chiến hoặc hậu chiến bằng tiêu chuẩn quản trị thời bình;
• Phê phán chính sách kinh tế tập trung hay công nghiệp hóa sớm mà không xét đến điều kiện nghèo đói vì chiến tranh triền miên, và khả năng kiến thiết và xây dựng quốc gia trong tâm trạng của một lính chiến còn ám ảnh khói súng … hận thù!
• Áp dụng tiêu chuẩn môi trường, y tế, giáo dục hiện đại để phủ định toàn thể chính sách quá khứ, thay vì rút bài học thể chế trong một giai đoạn lịch sử.

 

Vấn đề của Retroject không nằm ở phê phán, mà nằm ở chỗ tách rời bối cảnh lịch sử. Khi đó, lịch sử bị biến thành một tòa án đạo đức, còn phân tích chính sách trở thành sự kết án hơn là tìm kiếm con đường cải sửa.

Một cách tiếp cận lành mạnh là tách hai tầng lớp phân tích tách bạch Như:

1. Thấu hiểu và thông cảm các quyết định quá khứ trong bối trường hợp tri thức bị hạn chế, tâm thức “nô lệ”, nguồn lực còn hạn hẹp, và áp lực từ nhiều phía trong nước và quốc tế vào thời điểm đó.
2. Từ hiểu biết và thông cảm trên, nhằm đề nghị những cải cách quốc gia phù hợp với điều kiện hiện tại, điều kiện chúng ta đang sống, và hoạch định tương lai cho dân tộc

Chỉ có cách làm nầy cho phép phê phán mà không quy kết con người, nhận diện lỗi hệ thống thay vì nuôi dưỡng hận thù lịch sử. Đồng thời, nó giúp các lĩnh vực như môi trường, y tế và giáo dục, những lĩnh vực gắn với sinh mệnh xã hội, tránh rơi vào đạo đức hóa cực đoan, vốn không mang lại năng lực cải cách xã hội về thực chất và đạo lý. Nhưng vấn đề đặt ra ở đây là, sau khi tiếp nhận được những đóng góp tích cực và xây dựng từ xã hội, nếu không được cải sửa, cá nhân lãnh đạo quốc gia phải chịu hoàn toàn trách nhiệm và không thể “đổ lỗi” cho “hê thống hay cơ chế” nữa. Đây mới thực sự là một diễn nghĩa “Retroject” đúng đắn nhứt!

Ở tầng lớp sâu và lắng đọng hơn nữa, ý thức về Retroject cũng phù hợp với tinh thần vô thường và tâm cảnh của mọi giá trị căn bản của xã hội là không có mô hình nào đúng vĩnh viễn, mà chỉ có những lựa chọn tương đối trong từng giai đoạn lịch sử mà thôi.

Tránh Retroject không phải để tha thứ cho sai lầm quá khứ, mà để học từ quá khứ một cách hữu ích cho tương lai.

Xin đón đọc Phần II

Mai Thanh Truyết

Ngày tưởng niệm Martin Luther King Jr

19-1-2026