Những lời đầu năm Bính Ngọ 2026:

Triết lý của sự Bất toàn - Wabi-sabi II

Wabi-sabi và Đạo đức Chính trị

 

Lời người viết: Ngày 20/12/2020, người viết có viết bài “Triết lý về sự bất toàn” và có đăng trên mạng Dân Làm Báo. Một độc giả tên Năm Nổ có góp ý như sau:” Năm Nổ • 18 hours ago - Wabi Sabi chỉ là một loại triết lý về Thiền Đạo Nhật về tính phù du của đời người:”Wabi sabi is an ancient aesthetic philosophy rooted in Zen Buddhism, particularly the tea ceremony, a ritual of purity and simplicity in which masters prized bowls that were handmade and irregularly shaped, with uneven glaze, cracks, and a perverse beauty in their deliberate imperfection.”

Người Nhật vốn có một nền Văn hóa lâu đời và khá đa dạng. Họ chịu ảnh hưởng Khổng Giáo nhiều nhất qua tính kỷ cương và tôn trọng chữ tín cũng như danh dự. Họ cũng chịu ảnh hưởng bởi Thiền Tông Phật Giáo trong mỹ thuật và thi ca. Cả Lão Trang và ngày nay là Thiên Chúa Giáo đều hiện diện trong tâm linh người Nhật.

Nó chẳng phải là chuộng sự bất toàn như nhiều người (VN) nhầm lẫn. Nó nhằm thực tập tính trong sạch và đơn tự nhiên của tạo hóa. Cũng như nét đẹp trong sự cũ kỹ hay hao mòn của vật thể chung quanh ta. Nói đến người Nhật, trước hết phải là đức tính kỷ luật trong làm việc và Kỹ thuật chính xác. Quý vị không thể nói chiếc xe Toyota (thí dụ) máy móc "bất toàn" được. Kỹ thuật hàm ẩn và đòi hỏi tính hoàn hảo. Wabi Sabi của Nhật cũng tương tự như câu thơ Cung Oán Ngâm Khúc của Việt Nam: - Trăm năm còn có gì đâu - Chẳng qua một món cỏ khâu xanh rì.

Có điều người Nhật biết cách ứng dụng vào môn trang trí mỹ thuật, người Việt Nam thì chỉ rung đùi nhâm nhi rồi thôi. Wabi Sabi trong trang trí. Thật ra nó cũng chỉ hợp với ai thích xì tin này thôi. Người Nhật cũng trang trí theo nhiều trường phái và khuynh hướng khác nhau trên thế giới.”

…Và hôm nay, giữa cái tĩnh mịch của “ngày tảo mộ, 25 tháng Chạp năm Ất Tỵ”, bài viết Wabi-sabi II ra đời sáu năm sau như dưới đây:

***

1- Wabi-sabi là gì?

Wabi-sabi không phải chỉ là một phong cách trang trí nội thất Nhật Bản, mà là một nhãn quan sống. Wabi-sabi là cái đẹp của sự không hoàn hảo, không vĩnh cửu và không trọn vẹn. Nó dựa trên ba nhận thức nền tảng:

Vô thường vì mọi thứ đang đổi thay từng sát na;

Bất toàn vì không có gì hoàn mỹ cả;

Giản dị vì giá trị của cái mộc mạc, ít phô trương.

Từ nhận thức trên, “Wabi” và “Sabi” có thể được thêm là sự phối hợp của hai “nửa của một linh hồn”, tức: Wabi, ban đầu có nghĩa là nghèo, cô quạnh. Nhưng trong thiền học, nó chuyển thành vẻ đẹp của sự giản dị, thanh đạm, tự tại trong thiếu thốn, và Sabi là vẻ đẹp của thời gian, là lớp rêu trên đá, là vết nứt trên chiếc bình cổ, và là tiếng gỗ kêu nhẹ sau nhiều mùa mưa.

Vì vậy, cái đẹp không phải ở sự mới mẻ mà ở những vết hằn của đời sống.

Khi một tách trà bị bể hay bị nứt, người Nhật không bỏ đi. Họ dùng sơn và bột vàng để hàn lại các đường nứt. Điều đặc biệt là họ không che giấu vết nứt, mà làm nó nổi bật lên. Từ đó, tách trà sau khi vỡ… lại đẹp hơn trước; những vết thương trở thành đường chỉ vàng.

Triết lý ở đây rất nhân bản: “Con người không cần che giấu những vết nứt của chính mình mà nhờ chính những đổ vỡ đó làm nên bản sắc của bản thân”.

Wabi-sabi đi ngược với hình thức văn hóa hoàn hảo, chủ nghĩa tiêu thụ, ám ảnh “phải trẻ mãi”, và ám ảnh thành công bề ngoài.

Wabi-sabi không cần Photoshop, mà Wabi-sabi yêu nếp nhăn.

Trong một xã hội tôn sùng sự tăng trưởng, sự nhanh nhẩu, trái lại, Wabi-sabi chấp nhận sự chậm lại, sự trầm mặc.

2- Wabi-sabi và Phật giáo

Thật ra, gốc rễ của Wabi-sabi nằm sâu trong Thiền tông, rất gần với:

Vô thường (anicca)

Khổ (dukkha)

Vô ngã (anatta)

Nhưng Wabi-sabi không giảng đạo, không triết lý hóa bằng khái niệm, mà Wabi-sabi để một chiếc lá khô, một cơn gió nhẹ nói… thay mình. Có lẽ vì vậy mà Nhật Bản, dù hiện đại, vẫn giữ được một sợi dây tâm linh thầm lặng và bề bĩ, nối kết cả dân tộc lại với nhau trước bao biến cố trong lịch sử bao đời…

3- Wabi-sabi trong đời sống hôm nay

Giả sử mỗi người trong chúng ta thử hỏi: - Ta có chấp nhận mình già đi không? - Ta có tha thứ cho những sai lầm của mình không? – Hoặc ta có thể nhìn một căn nhà cũ mà vẫn thấy ấm không?

Nếu ta trả lời “có”, tức là ta đang sống Wabi-sabi rồi đó.

Và nếu đặt vào bối cảnh Việt Nam, một dân tộc từng trải qua chiến tranh, nghèo khó, đổ vỡ…và, nếu nhìn theo cung cách Wabi-sabi, chiều dài lịch sử suốt trên ngàn năm ấy không chỉ là những bi kịch mà còn là vết hằn tạo nên bản sắc dân tộc Việt.

Câu hỏi được đặt ra không phải là: “Tại sao chúng ta từng bị đổ vỡ?”

Mà là: “Chúng ta có dám trét vàng lên những chỗ nứt đó như người Nhựt không?”

4- Wabi-sabi: Cái đẹp của cái Không đang chuyển động

Trong Phật giáo, Tánh Không (Śūnyatā) không có nghĩa là “trống rỗng vô nghĩa” mà có nghĩa là: Mọi sự vật không có tự tính cố định và tồn tại nhờ duyên sinh.

Một chiếc bình là đất, nước, lửa, tay người, và thời gian. Còn con người là thân, tâm, ký ức, điều kiện xã hội, và nhân duyên lịch sử. Vì vậy, không có cái “tôi” cố định, bất biến.

Wabi-sabi không nói bằng thuật ngữ triết học, nhưng Wabi-sabi sống đúng tinh thần Tánh Không: - Một chiếc chén trà không “hoàn hảo” vì nó đang đổi màu theo năm tháng - Một bức tường loang lổ vì thời gian đã chạm vào nó.

Cái đẹp nằm ở sự đang trở thành, không phải ở sự “đã hoàn tất”.  Vì vậy, nếu Tánh Không là triết học, thì Wabi-sabi là mỹ học của Tánh Không.

Tuy nhiên, có một điểm khác biệt là Tánh Không đi đến giải thoát tâm linh, còn, Wabi-sabi dừng lại ở điểm thẩm mỹ và thái độ sống.

Phật giáo có thể dẫn đến niềm tĩnh thức và giác ngộ, trong lúc đó, Wabi-sabi dẫn đến niềm tĩnh lặng và an nhiên tự tại.

Một bên là con đường tâm linh. Một bên là cách sống giữa đời.

Nhưng cả hai đều cùng nêu lên thao thức chung:”Đừng bám víu vào sự hoàn hảo tưởng tượng.”

5- Vấn đề của chính trị hiện đại - Ảo tưởng hoàn hảo

Một trong những nguy cơ lớn nhất của chính trị trên thế giới hiện tại là chủ nghĩa hoàn hảo, từ tư bản chủ nghĩa hay xã hội chủ nghĩa. Mỗi hệ tư tưởng đều có xu hướng tự xem mình là một giải pháp tối ưu, hay con đường đương nhiên phải hướng đến, hoặc là một mô hình lý tưởng cần phải được … tung hô. Từ đó phát sinh ra hai hệ quả nguy hiểm là không thừa nhận sai lầm, hay loại trừ quan điểm khác biệt.

Lịch sử thế giới cho thấy, khi một hệ thống tin rằng mình “hoàn chỉnh”, nó sẽ không còn cơ chế tự sửa sai. Và khi không còn tự sửa sai, nó sẽ tự khép kín và đương nhiên trở thành độc tài, độc đoán dù phát xuất từ một định chế chính trị nào đó.

Ở đây, triết lý Wabi-sabi mở ra một hướng tiếp cận khác là Không có hệ thống nào hoàn hảo cả, nghĩa là không có mô hình nào vĩnh viễn cũng như không có quyền lực nào không cần tự điều chỉnh.

Bất toàn như điều kiện của sự sáng suốt chính trị

Thừa nhận giới hạn: Một nhà lãnh đạo hiểu tinh thần Wabi-sabi sẽ nhận ra rằng chính sách đã được đề xướng luôn luôn có những hệ lụy ngoài dự kiến, quyền lực luôn có nguy cơ sai lệch, và mọi quyết định đều mang tính tạm thời. Một nhà lãnh đạo có tầm cỡ và có viễn kiến sẽ chấp nhận và thừa nhận mức giới hạn của chính mình, và điều đó không làm suy yếu uy tín cá nhân, mà ngược lại, nó tạo ra niềm tin cho người dân.

Trong chính trị, chính sách cũng cần có cơ chế phản hồi và điều chỉnh.

Tinh thần ấy chính là đạo đức của sự bất toàn.

Sửa chữa thay vì phủ định: Wabi-sabi không đập bỏ chiếc bình hay chiếc tách bị bể, mà nó hàn lại. Trong đời sống chính trị, có hai cực đoan thường gặp, hoặc là bảo thủ tuyệt đối: không thay đổi gì. Hoặc là phủ định toàn diện và xóa sạch quá khứ.

Cả hai đều thiếu chiều sâu trong thực tế. Một lãnh tụ chính trị trưởng thành và có đạo đức cần thể hiện khả năng gìn giữ những giá trị còn hữu ích cho xã hội, chỉ cần sửa những phần sai lệch.

Đó là phương pháp cải sửa liên tục, thay vì cách mạng triệt để và triệt tiêu những giá trị tồn tại từ quá khứ đối lập.

Văn hóa chính trị không hận thù: Một xã hội từng trải qua chiến tranh hay chia rẽ ý thức hệ thường mang ký ức đau thương. Nếu ký ức ấy không được chuyển hóa, nó trở thành nguồn năng lượng tiêu cực kéo dài qua nhiều thế hệ, như trường hợp Việt Nam hiện tại.

Wabi-sabi gợi ý một thái độ khác, dứt khoát không phủ nhận vết thương, không nuôi dưỡng hận thù, không thần thánh hóa quá khứ của “những thành quả cách mạng”, và thay vào đó, nhìn quá khứ như một phần của tiến trình đi đến sự trưởng thành của dân tộc. Trong đạo đức chính trị, điều này rất quan trọng, làm cách mạng hay cải cách không nhất thiết phải đi cùng sự hủy diệt thành quả và danh dự của phía bên kia!

Một quốc gia muốn phát triển bền vững cần xây dựng được văn hóa đối thoại, không phải văn hóa loại trừ.

Minh bạch và trách nhiệm: Nghệ thuật Kintsugi không dấu vết nứt. Nó làm nổi bật nó bằng “Đường nứt bằng vàng”. Trong chính trị cũng như vậy, điều tương đương là công khai hóa sự sai sót, chấp nhận trách nhiệm, và sau cùng đưa ra biện pháp sửa chữa.

Minh bạch không phải là sự yếu đuối mà là sự trưởng thành. Một chính quyền mạnh không phải là chính quyền không bao giờ sai, mà là chính quyền có khả năng sửa sai mà không sụp đổ.

Đó chính là “đường nứt bằng vàng” của thể chế.

Khiêm nhường quyền lực: Triết lý của sự bất toàn đặt ra một câu hỏi căn bản, nếu mọi thứ đều vô thường, thì quyền lực có thể tuyệt đối được không?

Câu trả lời là không.

Bất kỳ quyền lực nào cũng cần có sự kiểm soát, sự phản biện, và sự luân chuyển của bánh xe lịch sử. Không phải vì nghi ngờ con người, mà vì được hiểu bản chất vô thường và giới hạn của con người. Và chính nhờ sự khiêm nhường trước vô thường mới có thể tạo nên nền tảng cho một hệ thống bền vững.

Ứng dụng vào bối cảnh Việt Nam

Việt Nam đang đứng giữa nhiều dòng chảy từ hiện tượng toàn cầu hóa và bảo tồn bản sắc, cộng thêm việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, cùng cần phải ổn định chính trị và yêu cầu đổi mới nhằm đuổi kịp các mô hình phát triển quốc gia trên thế giới.

Nếu chọn con đường hoàn hảo hóa cho một mô hình cố định, xã hội có thể rơi vào trì trệ.
Nếu chọn phủ định triệt để, xã hội có thể rơi vào hỗn loạn và đi vào sự phát triển không tưởng!

Tinh thần Wabi-sabi đề nghị một con đường trung đạo, tức là thừa nhận giới hạn của mô hình hiện tại, để rồi cải tiến từng bước. Tinh thần Wabi – sabi biết tôn trọng lịch sử nhưng không bị trói buộc bởi nó.

Đây là một phương thức tiến hóa thay vì đột biến vì xóa bỏ tất cả vết tích của lịch sử trong quá khứ.

Triết lý của sự bất toàn không làm xã hội yếu đi, mà nó làm xã hội bớt ảo tưởng. Một dân tộc không trưởng thành, không phải vì chưa từng sai lầm, mà vì biết sửa sai mà không tự hủy.

Vì vậy, Wabi-sabi nhắc chúng ta rằng, vết nứt là một phần của lịch sử, và đường chỉ vàng “khâu vá” lại vết nứt là phần của trí tuệ.

Nếu Việt Nam có thể xây dựng một đạo đức chính trị dựa trên sự khiêm nhường, minh bạch và cải sửa liên tục, thì chính những bất toàn trong quá khứ sẽ trở thành nền tảng cho một tương lai vững chắc hơn.

Không có thể chế nào hoàn hảo.

Nhưng có những thể chế đủ bản lĩnh để tự hoàn thiện mình.

Và đó mới là vẻ đẹp thực sự của một quốc gia đang trưởng thành.

 

6- Đoạn Kết – Tuyên ngôn về sự bất toàn

1-    Năm 2020, trong bài viết “Triết lý của sự bất toàn” (I), người viết đã nghĩ…

 

“Kết luận trong đời thường là:

• Ngày hôm nay chúng ta không còn thấy cần thiết phải lấy tư tưởng về giáo dục, luân lý, những lời giảng dạy của Khổng Tử làm mẫu mực trong cuộc sống nữa;
• Cũng không còn là lúc bình luận chiến lược, chiến thuật …đánh nhau qua các thế trận của …Binh pháp Tôn Tử nữa!

 

Chính vì vậy mà con người và Đất Nước Việt phải chịu sự trì trệ biết bao thế hệ, đặc biệt trong chiều dài lịch sử trong suốt hơn 45 năm qua.

Vì vậy,

• Chúng ta cần phải áp dụng ý tưởng dân tộc từ tiền nhân để lại cộng thêm chiều hướng đổi mới của dòng lịch sử dân tộc để tiến đến sự toàn hảo trong cái bất toàn của trời đất.
• Và một người bạn trên mạng đã góp ý như sau:” Nếu nói về sự 'không hoàn hảo' thì có thể lấy ngay trường hợp Việt Nam Cộng Hòa làm ví dụ là rất phù hợp. Nước VNCH từng nức tiếng là Hòn Ngọc Viễn Đông tức là VNCH là một đất nước xinh đẹp, tự do, phồn thịnh rồi, phải không ạ? Trước khi bị CS cướp nước, cũng có nhiều điều tiếng này nọ chê bai, chỉ trích nền Tự do, Dân chủ và các vị lãnh đạo của Nước VNCH. Nhưng đến hôm nay, sau mấy mươi năm nhìn lại, thì cũng chính các vị chê bai đấy, kể cả các vị từng 'Ăn cơm Quốc gia, thờ ma CS', thì hầu hết đều nhìn nhận Nước VNCH dù "không hoàn hảo" nhưng đã rất đẹp, rất Tự do, Dân chủ đấy sao??!!” Xin hãy chấp nhận sự bất toàn của dân tộc để làm kim chỉ nam cho những hướng mới trong việc mưu tìm sự toàn bích trong cái bất toàn…”

 

Hiện tại, trước ngày Mồng Một của Bính Ngọ, chúng ta đang sống trong một thời đại mà mọi thứ được đánh giá bằng tốc độ và bề mặt. Những thành tựu được đo bằng con số, uy tín cá nhân được đo bằng hình ảnh, phát triển quốc gia được đo bằng chiều cao của công trình, bằng giá trị của đồng đô la! Người viết nghĩ rằng, lịch sử hiện đại cho thấy không có nền văn minh nào tồn tại lâu dài chỉ nhờ vào những bề ngoài hoàn hảo trên.

Sự bền vững không sinh ra từ ảo tưởng hoàn mỹ. Nó sinh ra từ khả năng tự sửa sai. Một dân tộc trưởng thành không phải là dân tộc chưa từng vấp ngã, mà là dân tộc biết nhìn thẳng vào những sai lầm của mình mà không tự hủy, biết cải sửa mà không hận thù, biết giữ truyền thống văn hóa dân tộc mà không đóng băng trong quá khứ.

Nếu kẻ nắm quyền lực tự tin rằng mình hoàn hảo, quyền lực đó sẽ tự cô lập. Nếu những chính sách được tin rằng là bất biến, chính sách đó sẽ trở nên lỗi thời. Nhưng nếu thể chế chấp nhận sự bất toàn như bản chất của con người, thì thể chế ấy sẽ luôn có chỗ cho đối thoại, cho điều chỉnh và cho tiến bộ.

Triết lý Wabi-sabi không dạy chúng ta yếu mềm mà dạy chúng ta can đảm hơn. Can đảm để thừa nhận giới hạn quyền lực của con người. Can đảm để nói “chúng ta có thể sai”. Can đảm để sửa chữa thay vì phủ định lẫn nhau. Can đảm để thấy thế giới đang chuyển động và luôn chuyển động trong chiều hướng tiến bộ và … đi tới. Chỉ có đảng ảo tưởng mới có suy nghĩ rằng … toàn dân phải đi theo tấm bảng chỉ đường của đảng mà thôi!

Trong một thế giới đầy biến động, bản lĩnh của một quốc gia không nằm ở việc khẳng định mình đúng tuyệt đối, mà ở khả năng học hỏi liên tục.

Chúng ta không cần một xã hội hoàn hảo, nhưng chúng ta cần một xã hội biết tự hoàn thiện, và tự chữa lành những vết thương của chính mình…

Chúng ta không cần xóa những vết nứt của lịch sử, mà chúng ta cần biến chúng thành những đường chỉ vàng của minh triết. Và có lẽ, chính khi chấp nhận sự bất toàn như một chân lý tự nhiên, chúng ta mới thật sự bước vào tuổi trưởng thành của dân tộc, và đi những bước vững chắc vào tương lai.

Lịch sử Việt Nam có rất nhiều vết nứt qua suốt hơn 4.000 năm, nhưng chính trong những vết nứt ấy là ánh sáng của kinh nghiệm, của hy sinh, của trưởng thành. Chúng ta không cần ảo tưởng về sự hoàn mỹ, nhưng chúng ta cần bản lĩnh để thừa nhận sự bất toàn của trí tuệ để chuyển hóa nó.

Một dân tộc lớn không phải vì không từng sai, mà vì biết sửa sai mà không đánh mất nhân tính.

Không có quốc gia nào hoàn hảo, chỉ có những quốc gia dám tự sửa mình.

Không có thể chế nào bất biến, chỉ có những thể chế biết học hỏi trước khi quá muộn.

Nếu chúng ta hiểu được những điều trên, thì mỗi vết nứt của hôm nay sẽ là đường chỉ vàng của ngày mai.

Nếu một ngày nào đó, chúng ta có thể nói với nhau rằng:“Chúng ta chưa hoàn hảo nhưng chúng ta đang học”, thì ngày đó, chúng ta đã trưởng thành.

Và trong sự trưởng thành ấy, ánh sáng không đến từ bề mặt trơn láng, mà từ những đường chỉ vàng âm thầm trong chiều sâu, hàn gắn những vết nứt, những bất toàn trong tâm khảm.

Mai Thanh Truyết

Xuân Bính Ngọ - Con Ngựa Lửa 2026