Iran trước các lệnh trừng phạt: Một xã hội chịu nhiều áp lực

L’Iran Sous Sanctions: Une Société Sous Pression – Phần I

 

Cuốn sách Iran trước các lệnh trừng phạt: Một xã hội chịu nhiều áp lực - L’Iran sous sanctions: Une société sous pression của Joris Cuynet xuất bản năm 2022 tại Pháp do nhà xuất bản Éditions L'Harmattan thực hiện, là một công trình nghiên cứu địa chính trị và xã hội học về hậu quả của các lệnh trừng phạt quốc tế đối với Iran. Sách gồm 207 trang và nằm trong bộ nghiên cứu “L’Iran en transition”. 

Cuốn sách dựa trên các số liệu kinh tế, phân tích chính sách quốc tế, và những lời chứng và khảo sát từ người dân Iran.

Nhờ vậy, tác giả không chỉ nhìn vấn đề từ góc độ chiến lược mà còn từ đời sống hàng ngày của xã hội Iran. Tuy nhiên, ý nghĩa của cuốn sách không chỉ nằm ở câu chuyện Iran. Nó còn mở ra một câu hỏi rộng hơn và đóng góp vào cuộc tranh luận lớn trong quan hệ quốc tế là:

“Liệu việc trừng phạt kinh tế - sanctions có thật sự hiệu quả hay không?”.

”Trừng phạt kinh tế có thật sự thay đổi được chế độ chính trị, hay chỉ làm xã hội đau khổ hơn?”

Cuynet cho rằng, trừng phạt có thể làm suy yếu kinh tế nhưng hiếm khi làm thay đổi chế độ chính trị và thường gây tổn hại cho người dân trước tiên.

Dưới đây là nội dung và ý nghĩa chính của cuốn sách.

1- Hoàn cảnh lịch sử của các lệnh trừng phạt Iran

Tác giả bắt đầu bằng việc trình bày lịch sử của các lệnh trừng phạt kéo dài hơn 40 năm đối với Iran. Các mốc quan trọng gồm:

• 1979: Sau Cách mạng Hồi giáo Iran, Hoa Kỳ phong tỏa tài sản Iran vì vụ bắt giữ con tin tại Đại sứ quán Mỹ.
• 1995: Mỹ áp đặt cấm vận kinh tế toàn diện.
• 2006–2012: Liên Hiệp Quốc và Liên minh châu Âu áp đặt các biện pháp trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân.
• 2018: Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân và tái áp đặt chiến lược “áp lực tối đa” đối với Iran. 

Theo Cuynet, kể từ thập niên 2010, Iran sống gần như trong tình trạng cấm vận kinh tế toàn diện, đã sống dưới các hình thức trừng phạt gần như liên tục từ sau Cách mạng Hồi giáo 1979 cho đến nay.

Những biện pháp này do Hoa Kỳ, châu Âu và nhiều tổ chức quốc tế áp đặt, nhằm ngăn chặn chương trình hạt nhân của Iran, hạn chế ảnh hưởng chính trị của Iran ở Trung Đông, và gây áp lực buộc chính quyền thay đổi chính sách. 

Tuy nhiên, tất cả những cấm vận trên lại đưa ra một kết quả khá nghịch lý.

1.1-       Hậu quả kinh tế: Các lệnh cấm vận làm suy yếu nghiêm trọng nền kinh tế Iran như xuất cảng dầu giảm mạnh, đồng tiền Rial mất giá, và đầu tư nước ngoài gần như biến mất. Trong nhiều năm, một quốc gia giàu dầu mỏ như Iran lại phải đối diện với nạn lạm phát cao, thất nghiệp luôn chiếm trên 15%. Từ đó tầng lớp trung niên, điểm tựa căn bản của một quốc gia, ngày càng suy giảm,

 

1.2-       Hậu quả xã hội: Cuynet nhấn mạnh rằng đối tượng chịu tác động nặng nhất không phải là tầng lớp lãnh đạo mà là người dân. Những hậu quả xã hội gồm các khó khăn trong tiếp cận thuốc men, giảm cơ hội việc làm, và sự bất mãn ngày càng lớn trong xã hội. Nhưng sự kiện làm tổn thương cho tiềm lực của quốc gia là … sự trốn chạy của tầng lớp chuyên viên, và trí thức (brain drain). Đây mới chính là hậu quả nghiêm trọng nhứt cho việc phát triển quốc gia.

Nhiều nghiên cứu kinh tế cho thấy các lệnh trừng phạt làm giảm tăng trưởng, giảm việc làm và làm tăng lạm phát trong nền kinh tế Iran. 

 

2- Các luận điểm chính của cuốn sách

Luận điểm trọng tâm của tác giả là các lệnh trừng phạt nhằm gây áp lực lên chính quyền Iran, khiến cho cường quyền ngày càng co cụm và kiểm soát người dân càng khắc nghiệt hơn. Chính điều nầy khiến người dân phải chịu hậu quả nặng nhất trong chính trị, kinh tế, và xã hội dân sự.

Tuy nhiên, có một ý tưởng trong quyển sách, một nghịch lý chính trị, một điểm rất đáng chú ý là, tuy gần như cả thế giới trừng phạt nhằm làm suy yếu chính quyền, nhưng đôi khi lại giúp chính quyền Iran củng cố quyền lực. Bởi vì khi bị áp lực từ bên ngoài, Iran có thể kêu gọi tinh thần dân tộc:“Quốc gia đang bị bao vây.” Hiện tượng này trong khoa học chính trị gọi là:”Tập hợp quanh lá cờ - Rally around the flag effect”.

3- Một vài nhận định về cuốn sách

Mặc dù cuốn sách có giá trị nghiên cứu, nhưng cũng có vài giới hạn trong đó, tác giả Cuynet tập trung nhiều vào đời sống người dân, nhưng ít phân tích sâu về cấu trúc quyền lực của nhà nước Iran, hoặc vai trò của lực lượng Vệ binh Cách mạng, và nhứt là cơ chế kinh tế nhà nước chỉ được phân tích quá ngắn gọn. Những yếu tố trên rất quan trọng để chúng ta có thể hiểu tại sao chế độ vẫn tồn tại trong suốt mấy chục năm trường.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng Iran không chỉ chịu đựng trừng phạt, mà còn thích nghi với chiến lược cấm vận của Tây phương. Chánh quyền Iran đã phát triển và có nhiều bước tiến bộ qua kỹ nghệ quốc phòng nội địa, thiết lập một mạng lưới thương mại phi chính thức/ngoài luồng, nhứt là thành hình được một hệ thống tài chính ngoài hệ thống dollar.

Điều này giúp quốc gia Iran duy trì khả năng tồn tại. Có một điểm rất đáng được chú ý trong quyển sách là tác giả Cuynet đặt ra một câu hỏi khiến cho người viết chú ý và quyết định chấp bút là, tác giả cuốn sách đặt một câu hỏi lớn cho người đọc:“Liệu phương Tây có đánh sai mục tiêu không?” Câu hỏi đang bỏ ngỏ, và đang chờ đợi câu trả lời của những nhà chiến lược trong khi cuộc chiến trừng phạt Iran của liên quân Mỹ - Israel đang tiếp diễn (10/3/2026).

4- Kết luận

Một thông điệp sâu xa của cuốn sách L’Iran sous sanctions: Une société sous pression là trừng phạt kinh tế là một công cụ mạnh nhưng không phải là giải pháp đơn giản cho các vấn đề chính trị.

Cuốn sách L’Iran sous sanctions: Une société sous pression không chỉ là một nghiên cứu về Iran, mà là lời nhắc nhở về một thực tế trong chính trị quốc tế, trừng phạt kinh tế là một vũ khí mạnh, nhưng không phải lúc nào cũng đúng mục tiêu. Đôi khi nó làm tổn thương xã hội nhiều hơn là làm thay đổi quyền lực, có thể gây áp lực lên nhà nước, nhưng đồng thời cũng làm xã hội kiệt quệ.

Vì vậy, trong quan hệ quốc tế, nhiều học giả cho rằng, đối thoại và hội nhập kinh tế thường tạo ra thay đổi bền vững hơn trừng phạt.

Sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran trở thành một trong những quốc gia bị trừng phạt nhiều nhất trên thế giới. Hoa Kỳ và sau đó là nhiều quốc gia phương Tây áp đặt hàng loạt biện pháp kinh tế nhằm gây áp lực lên chính quyền Tehran, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân và vai trò của Iran tại Trung Đông.

Các biện pháp này bao gồm hạn chế xuất cảng dầu, phong tỏa tài sản tài chính, cấm vận thương mại và cô lập hệ thống ngân hàng. Kết quả là nền kinh tế Iran chịu nhiều biến động như lạm phát cao, đồng tiền mất giá, đầu tư nước ngoài giảm mạnh và đời sống người dân gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là hệ thống chính trị của Iran vẫn tồn tại và thích nghi. Nhà nước Iran phát triển một mô hình kinh tế tương đối tự lực, thúc đẩy sản xuất nội địa và xây dựng các mạng lưới thương mại thay thế. Một số ngành như công nghiệp quốc phòng và khoa học hạt nhân thậm chí còn đạt được những tiến bộ đáng kể.

Từ góc nhìn của Cuynet, trừng phạt đã tạo ra một xã hội “dưới áp lực”, nhưng không làm thay đổi căn bản cấu trúc quyền lực của nhà nước. Đây chính là nghịch lý của chính sách trừng phạt này, dù có thể gây thiệt hại kinh tế, nhưng hiệu quả chính trị của nó lại rất hạn chế.

Cuốn sách “Iran dưới các lệnh trừng phạt: Một xã hội chịu nhiều áp lực” là một nghiên cứu quan trọng về địa chính trị Trung Đông, tác động xã hội của trừng phạt kinh tế, và về mối quan hệ giữa chính trị quốc tế và đời sống người dân Iran.

Cuốn sách không chỉ nói về Iran, mà còn đặt ra câu hỏi chung cho thế giới:”Trừng phạt kinh tế có phải là một chính sách đúng đắn hay chỉ là một hình thức gây đau khổ cho người dân?”

Xem tiếp Phần II - Từ Iran đến Việt Nam: Trừng phạt

Hội nhập - Con đường phát triển – Phần II

 

Mai Thanh Truyết

Cuộc tranh trừng đang tiếp diễn

Houstob – 10/3/2026