Chuyện đời thường VVA 1600 AM do Liên Bích thực hiện

Thực phẩm độc hại Trung Cộng - Dallas ngày 4/3/2026

 

Liên Bích 1: Hôm nay, rằm tháng Giêng năm Bính Ngọ, vẫn còn là tháng Giêng là tháng ăn chơi. Hai anh em mình tiếp tục nói về thực phẩm và các 4 món ăn chơi…Năm nay, LB nhận thấy hàng Tàu vẫn còn bày bán ở các siêu thị VN và Tàu, nhưng có phần ít hơn mọi năm. Có lẽ do một phần hạn chế nhập cảng của chính sách của TT Trump, hay là hào hóa nhứt là thực phẩm sản xuất từ TC bị người Việt mình tẩy chay?

Khi người tiêu dùng bước vào siêu thị tại Hoa Kỳ, họ chỉ nhìn thấy giá cả, khuyến mãi và sự tiện lợi. Nhưng phía sau kệ hàng là một mạng lưới sản xuất – vận chuyển – tài chính – tiêu chuẩn hóa – kiểm soát chất lượng trải dài nhiều châu lục. Hai biểu tượng tiêu biểu của hệ thống bán lẻ hiện đại là Walmart và Costco. Họ không đơn thuần là nhà bán lẻ. Họ là nhà thiết kế chuỗi cung ứng, người đặt tiêu chuẩn sản xuất, và cũng là người quyết định ai được tồn tại trong hệ thống toàn cầu

Vì vậy, khi nói đến Walmart hay Costco, ta đang nói về cấu trúc quyền lực kinh tế toàn cầu. ANh MTT nhận định vấn đề nầy như thế nào?

MTT1: Chào cô LB và thính giả của VVA Dallas 1600AM. Rõ ràng là Trung Cộng luôn luôn cố tình đầu độc dân tộc Việt Nam và thế giới qua thực phẩm có tẩm hóa chất độc hại.

•           Trước hết làm thế nào bạn có thể biết được một món hàng nào đó được sản xuất tại Trung Cộng? Ngày nay, các doanh nhân TC biết rất rõ rằng người tiêu dùng trên khắp thế giới không thích các sản phẩm 'sản xuất tại Trung Cộng' dưới danh nghĩa “Made in China hay Made in RPC” qua các mã số đầu từ 690 đến 695. Vì vậy họ cố tìm cách không thể hiện sự hiện diện của sản phẩm Tàu một khi được xuất cảng ra nước ngoài.

•           Nhưng TC vẫn còn có nhiều mánh khóe để che giấu xuất xứ TC của hàng Tàu. Vài thí dụ điển hình sau đây khiến bạn thấy ngay mưu mô nầy: 1- Khi bạn đi Costco mua một hủ các hạt khô trộn lẫn với nhau, bạn sẽ thấy bản ghi phía sau có đề “Processed and packaged in the USA”. Đó là hàng TC. Costco đã là một đối tác quan trọng trong suốt 5 năm gần đây với Tập đoàn Alibaba tại TC để đưa ra thị trường nhãn hiệu riêng Kirkland. Điều đó đã giúp Costco xây dựng tên công ty tại TC trước khi gia nhập vào bán lẻ toàn cầu;

•           Bạn cũng đừng quên rằng thực phẩm và hàng hóa sản xuất từ TC đã được chuyển sang Thái Lan, Mã Lai, Srilanca, các quốc gia Trung Mỹ, và nhứt là Việt Nam …rồi được đóng nhãn hiệu ghi…“sản xuất từ …các quốc gia kể trên”.

•           Các nhà hàng TC ở Hoa Kỳ nhập cảng thực phẩm từ Trung Hoa? Tuy sản xuất thịt heo nhiều, nhưng TC vẫn còn đang nhập khẩu thịt heo từ Mỹ để chế biến (process) và tái xuất cảng qua Mỹ lại nhứt là chân gà vịt, cánh gà (Mỹ bán ra chưa đầy 1cent/lb, khi tái xuất cảng qua Mỹ nhà hàng Tàu bán 3,4 chân gà với giá 3:00US$!)...

•           Thịt gà từ Trung Cộng nuôi ở Tàu có mức an toàn như thế nào? Không giống như các sản phẩm thực phẩm khác, sự an toàn của thịt gia cầm đặc biệt đáng lo ngại do dịch cúm gia cầm thường xuyên, có thể lây nhiễm cho những người tiếp xúc với gia cầm bị nhiễm bệnh. Bắt đầu từ năm 2013, TC đã trải qua năm đợt bùng phát từ H1N1 cho đến H7N9 là đợt bùng phát gần đây nhất (2016-2017) và nghiêm trọng nhất. Chỉ riêng trong tháng 1 năm 2017, gần 200 người đã bị nhiễm bệnh, dẫn đến 79 người chết. Sự gia tăng các ca nhiễm và tử vong H7N9 đã khiến chính phủ đóng cửa thị trường gia cầm sống trên toàn quốc vào tháng Hai. Theo báo cáo của Viện Khoa học TC, năm 2013, hơn 50% trong số 162.000 tấn kháng sinh được sử dụng ở Tàu là dành cho chăn nuôi mỗi năm, hơn 50.000 tấn kháng sinh dư thừa được thải ra môi trường. Nồng độ kháng sinh ở các con sông chính của TC cao hơn 2,5 lần so với mức ở các con sông ở Hoa Kỳ. Khi nói đến gia cầm được nuôi ở TC, thịt gà cũng có thể chứa kim loại nặng như  chì, thủy ngân và thạch tín (arsenic) và dư lượng thuốc sát trùng, thuốc trừ nấm mốc… có trong thức ăn của chúng gây ra ảnh hưởng có hại đến sức khỏe của con người mỗi khi ăn vào. Đây là điều đáng báo động. Costco vận hành theo mô hình hội viên (membership model), với triết lý: - Bán ít mặt hàng hơn - Kiểm soát chất lượng chặt hơn - Lợi nhuận thấp trên từng sản phẩm – Và lợi nhuận chính đến từ phí hội viên.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Costco không phụ thuộc vào Trung Cộng. Về nguồn hàng, Costco Mỹ nhập cảng tử TC, đồ gia dụng, đồ điện tử, quần áo, đồ trang trí, thực phẩm chế biến

Thương hiệu riêng Kirkland Signature của Costco cũng sử dụng nhiều nhà máy gia công tại Trung Quốc.

Costco tại Trung Cộng: Năm 2019, Costco mở cửa hàng đầu tiên tại Thượng Hải.
Kết quả là do quá tải, phải đóng cửa sớm trong ngày khai trương. Điều này cho thấy tầng lớp trung lưu TC muốn mua hàng theo “chuẩn Mỹ” thưa cô LB.

LB2: Khi nói về hai hệ thống bán lẻ lớn nhất tại Hoa Kỳ là Costco, chúng ta không thể tách rời câu chuyện nếu không nói đến đại siêu thị Walmart. Đây cũng là một mạng lưới cung ứng toàn cầu, cũng chắc nằm trong hệ thống cung cấp các mặt hàng đến từ TC phải không anh MTT?

MTT2: Đúng như vậy, đây cũng là một nơi cung cấp nguyên vật liệu và các mặt hàng từ TC. Thậm chí tại TC cũng có hàng 100 trang trại do Walmart quản lý trong chăn nuôi và sản xuất thực phẩm nữa. Walmart điều hành theo mô hình “Everyday Low Price”. Walmart Inc. trước đây là Wal-Mart Stores, Inc. cho thấy vị trí hàng đầu của công ty trong ngành bán lẻ quốc tế dựa trên việc xử dụng sức mạnh của tổ chức và lợi thế cạnh tranh tương ứng. Những lợi thế kinh doanh này được dùng để chống lại tác động của các nhà bán lẻ và công ty phân phối hiện có mặt trên thị trường như: Amazon, Target, Apple và Google.

Walmart xây dựng đế chế bán lẻ dựa trên triết lý giá rẻ mỗi ngày. Để duy trì chiến lược này, họ phải tối ưu hóa hậu cần – logistics, chính là Trung Cộng, ép giá các nhà cung cấp địa phương ở Mỹ và Tàu, và luôn luôn mở rộng chuỗi cung ứng toàn cầu trong suốt ba thập niên qua.

Từ thập niên 1990, khi Trung Quốc gia nhập WTO (2001), hàng hóa “Made in China” trở thành trụ cột chính trong hệ thống của Walmart. Trung Cộng chính là “công xưởng” phía sau kệ hàng Walmart từ mặt hàng điện tử, dụng cụ gia đình, đồ chơi, quần áo, cho đến mọi thứ đồ nhựa.

Nói cách khác, người tiêu dùng Mỹ mua rẻ, nhưng phần giá trị gia tăng lớn nằm ở lao động giá thấp và hệ thống sản xuất quy mô lớn của TC.

Hệ lụy tất nhiên cho ngày hôm nay là, dù người tiêu dùng hưởng lợi về giá cả, nhưng sản xuất nội địa Mỹ bị thu hẹp trong một số ngành, chuỗi cung ứng trở nên phụ thuộc vào một quốc gia. Nhưng quan trọng nhứt là mức thâm hụt thương mại Mỹ–Trung gia tăng. Chính vì vậy mà trong giai đoạn từ thời TT Donald Trump, vấn đề này được chính trị hóa mạnh mẽ qua chiến tranh thương mại. Nên nhớ, trong việc sản xuất thực phẩm cần phải dùng đến ngành chăn nuôi công nghiệp, trồng trọt quy mô lớn, cần phải tăng hóa chất, kháng sinh. Do đó, giá rẻ không phải không có cái giá phải trả.

LB3: Xin anh nói rõ chi tiết hơn Đại cty Walmart và Costco lệ thuộc Trung Cộng như thế nào?

MTT3: Xin nói thẳng ra là cả hai Đại Cty đều “bị” mắc dính vào chân rết của TC, nghĩa là họ không chỉ là nhập hàng của TC, mà phụ thuộc vào hệ thống nhà máy ODM – Original Design Manufacturers, nghĩa là đối tác ODM đáng tin cậy cho sản xuất trọn gói cho các công ty lớn. Và TC là nhà sản xuất thiết kế gốc nhằm sản xuất sản phẩm theo yêu cầu. Vì vậy, Walmart hay Costco không sở hữu nhà máy, nhưng ký hợp đồng sản xuất, kiểm soát tiêu chuẩn, đặt hàng theo yêu cầu riêng.

Ồ Tàu, họ có mạng lưới hậu cần - logistics và cảng biển ở Thượng Hải, Thâm Quyến, và Ninh Ba

Nhưng, có một sự thay đổi sau 2020 là sau đại dịch COVID-19, chuỗi cung ứng trên bị đứt gãy và chiến tranh thương mại kéo dài giữa HK và TC do chính sách “giảm thiểu rủi ro” - “de-risking” của TT Trump, cho nên cả hai Walmart và Costco đều chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam, Ấn Độ, Mexico, Bangladesh

Việt Nam hiện nay hưởng lợi lớn từ xu hướng này.

LB4: Riêng về thực phẩm có lẽ bà con người Việt thường xuyên đi Walmart nhiều hơn, và đi Costco để mua các mặt hàng tiêu dùng hơn là thực phẩm so với Walmart. Vậy xin anh nói về thực phẩm ở Walmart như thế nào cho Bà con rõ?

MTT4:  Trong nhiều chương trình qua Nhóm Chống Tàu Diệt Việt Cộng đã trình bày cho Bà Con thấy một tội ác “diệt chủng” của Trung Cộng qua cung cách làm ăn dối trá của họ qua thực phẩm. Hôm nay, Bà Con sẽ được đọc/nghe được những gì liên quan đến thực phẩm ảnh hưởng hàng ngày đến đời sống của tất cả chúng ta tại Hoa Kỳ. Đó là Đại Công ty Walmart.

Walmart là nhà bán lẻ lớn nhất thế giới, sở hữu 11.700 đơn vị bán lẻ tại 27 quốc gia trên thế giới, bao gồm Brazil và Nam Phi, dưới nhiều tên hiệu khác nhau. Tại Trung Cộng, Walmart sở hữu 389 “Siêu Nhân” - Super Walmart, ngoài ra còn có 21 Câu lạc bộ Sam Sam và 15 Đại siêu thị.

Một lưu ý trên trang mạng Walmart TC có nội dung: “Walmart TC tin tưởng chắc chắn vào nguồn cung ứng địa phương. Chúng tôi đã thiết lập quan hệ đối tác với hơn bảy nghìn nhà cung cấp tại TC. Hơn 95% hàng hóa trong các cửa hàng của chúng tôi ở TC có nguồn gốc tại địa phương” (nên nhớ có nguồn gốc địa phương nghĩa là chăn nuôi, trồng trọt, biến chế ở địa phương có nghĩa là trong chăn nuôi có thực phẩm chức hóa chất kích thích tố; trong trồng trọt, phân bón chứa hóa chất bảo vệ thực vật như thuốc trừ sâu rầy và kích thích tố tăng trưởng; và tệ hại hơn hết, thực phẩm biến chế có quá nhiều hóa chất tẩm ướp, bảo quản thực phẩm v.v…Tất cả các hóa chất kể trên đều không được cho phép dùng trong kỹ nghệ thực phẩm).

Walmart TC hiện đang điều hành 443 cửa hàng. Người Tàu được biết đến với hương vị kỳ lạ của sản phẩm Walmart trong thực phẩm và các sản phẩm thực phẩm lạ, vì vậy bạn có thể tưởng tượng bạn có thể tìm thấy bất cứ thứ gì, từ nước trái chà là, nước cam Từ hóa chất), các loại nước trái cây (có mùi trái cây), đến mọi loại bánh bao, bể cá, ếch và rùa…Và những gì Walmart TC có bán, dĩ nhiên Walmart Hoa Kỳ cũng không từ!

Walmart lấy thịt từ đâu?

Gia súc sẽ được cho ăn tại một trại chăn nuôi chuyên trách hormone, giết mổ ở Kansas và đóng gói ở Georgia trước khi thịt bò lên kệ ở khoảng 500 cửa hàng Walmart ở miền Đông Nam Hoa Kỳ

Guilin Walmart bán quần short thể thao được sản xuất tại Việt Nam, các loại áo ngắn mặc mùa hè nữ sản xuất tại Bangladesh và áo khoác thể thao được sản xuất tại Campuchia. Nhưng phần lớn, cửa hàng quần áo trên đất liền được sản xuất ngay tại TC trong một số tỉnh lân cận của TC. Có áo đá banh của các hội bên Anh và bóp xách tay đủ loại và đủ thương hiệu sang trọng trên thế giới được sản xuất từ Quảng Đông, dép World Cup Russia từ Phúc Kiến, Frozen và chuột Mickey từ Thượng Hải, áo bóng chày và mũ chống nắng Peppa Pig từ Jiangxi.

Vậy, câu hỏi được đặt ra là, có bao nhiêu phần trăm sản phẩm Walmart được sản xuất tại TC?

Sản phẩm làm tại Hoa Kỳ bày bán trong Walmart ước tính khoảng dưới 20%, các nhà cung cấp TC chiếm 70-80% hàng hóa, còn lại dưới 10% dành cho các quốc gia Đông Nam Á hay Trung Mỹ châu.

 

LB5: Thưa TS MTT, qua sự trình bày của anh nêu trên, chúng ta thấy cả hai đại siêu thị Walmart và Costco lệ thuộc vào TC rất sâu, và anh cũng có nêu lên vấn đề sau đại dịch Covid, chuỗi cung ứng của hai cty trên chuyển về một số quốc gia khác, trong đó có Việt Nam, xin anh cho biết về vấn đề nầy như thế nào vì hiện tại cũng có một số thực phẩm bày bàn có ghi là “made in Vietnam”, thưa anh?

MTT5: Thưa Cô LB, khi người tiêu dùng Mỹ đẩy xe hàng trong các siêu thị  như Walmart hay Costco, họ nhìn thấy một điều rất rõ là giá rẻ và phẩm chất tương đối ổn định. Nhưng điều họ không nhìn thấy là phía sau mỗi món hàng là một chuỗi sản xuất trải dài qua nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Việt Nam hôm nay đang hưởng lợi từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi căng thẳng thương mại Mỹ - Trung gia tăng và các doanh nghiệp áp dụng chiến lược “China+1”, Việt Nam trở thành điểm đến thay thế cho nhiều ngành như dệt may, đồ gỗ, điện tử, thủy sản từ TC chuyển qua.

Việt Nam được xuất khẩu tăng, kim ngạch cao. Và những con số “đẹp” với xuất cảng thặng dư so với Hoa Kỳ là hơn 110 tỷ năm 2025!

Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là, chúng ta đang phát triển theo chiều sâu hay chỉ theo chiều rộng?

Khi một doanh nghiệp Việt Nam cung cấp tôm, cá, hoặc đồ gỗ cho các hệ thống bán lẻ lớn của Hoa Kỳ, họ phải đáp ứng việc kiểm soát dư lượng hóa chất, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt, và nhứt là kiểm định phẩm chất định kỳ. Chính từ áp lực này buộc doanh nghiệp phải chuyên nghiệp hơn. Đó là mặt tích cực.

Nhưng trên thực tế, mặt còn lại là giá cả bị ép xuống rất thấp, từ đó, tạo ra lợi nhuận bị giảm sút, và phụ thuộc vào hợp đồng ngắn hạn nghĩa là …không có gì bảo đảm cho tương lai của nhà sản xuất. Và, nếu chỉ làm gia công theo đơn đặt hàng, thương hiệu thuộc về người khác, còn rủi ro thuộc về mình càng cao thêm.

Vì vậy, xuất cảng tăng cao, nhưng giá trị gia tăng thấp. Đó không phải là chiến lược dài hạn trong phát triển.

LB6:  Nghe anh nói, Việt Nam phải bảo đảm về phẩm chất vệ sinh an toàn thực phẩm nghiêm ngặt trong xuất cảng, nhưng chính trong nước Bà Con thỉnh thoảng vẫn bị nhiễm độc, hay ngộ độc thường xuất hiện trên báo chí. Như vậy là có hai tiêu chuẩn VSATTP ở Việt Nam hay sao anh? Tiêu chuẩn sạch cho xuất cảng, và tiêu chuẩn “không cần an toàn” cho người trong nước sao anh?

MTT6: Đúng như vậy thưa cô KB. Có một nghịch lý đáng cho mỗi chúng ta suy nghĩ là “Những lô hàng đạt chuẩn cao được xuất sang Mỹ. Còn thị trường nội địa thì sao?”

Nếu chúng ta chấp nhận hai hệ thống tiêu chuẩn, Một, tiêu chuẩn cao cho xuất cảng, và tiêu chuẩn thấp hơn cho người dân trong nước. Thì đó không chỉ là vấn đề quản lý.
Đó là vấn đề đạo đức phát triển. Một quốc gia có phẩm giá không thể đối xử với người dân mình như “thị trường hạng hai”.

Trước mắt, chúng ta đối mặt với giá thực phẩm rẻ ở Mỹ, và cái giá phải trả cho môi trường ở Việt Nam. Để đáp ứng đơn hàng lớn và giá thấp, áp lực lên các nhà sản xuất rất lớn: Cần phải chăn nuôi và trồng trọt chiếm mật độ cao, phải sử dụng kháng sinh, tăng hóa chất, và việc ô nhiễm nguồn nước

Nếu lợi nhuận nhỏ mà chi phí môi trường lớn, thì thực chất quốc gia đang “trợ giá” cho người tiêu dùng nước ngoài bằng chính tài nguyên của mình.

Giá rẻ trên kệ hàng không bao giờ là miễn phí. Một ai đó luôn phải trả giá trên.

Câu hỏi được đặt ra là, người tiêu dùng Mỹ trả ít tiền hơn, nhưng người nông dân và môi trường Việt Nam có phải đang trả phần còn lại không?

LB7: Xin anh cho lời kết cho buổi hội luận lý thú ngày hôm nay, và chắc chắn những người tiêu dùng sẻ cảm ơn anh nhiều về những tin tức anh cung cấp những sự thật và các mặt trái của hai địa cty Walmart và Costco.

MTT7: Thưa Cô LB, với mức xuất cảng ngày càng gia tăng khi xuất qua Hoa Kỳ, câu hỏi được đặt ra là chúng ta nên mừng hay lo ngại cho Việt Nam? Hơn nữa, Việt Nam đang bị lệ thuộc hay chủ động trong việc xuất cảng?

Có hai vấn đề cần đặt ra là, với tư cách một người tiêu thụ, chúng ta cần phải có thái độ tẩy chay đối với các mặt hàng rẻ, hàng dởm, thiếu phẩm chất của TC, và với tư cách một công dân Việt, chúng ta cần nêu lên một số gợi ý cho Việt Nam cần cân bằng giữa phát triển và phúc lợi thực sự của người dân trước nhu cầu hội nhập vào việc cung ứng thực phẩm toàn cầu.

Tại sao chúng ta cần tẩy chay hàngTàu: Hầu hết những người tiêu thụ (từ giai cấp trung lưu hay có lợi tức thấp hay vừa phải) thường xuyên đi mua sắm tại Walmart,    Costco. Lý do thật đơn giản các cửa hàng khổng lồ này bán các sản phẩm với giá rẻ mạt nhất được sử dụng hàng ngày trong mỗi gia đình (từ nhà bếp đến cầu tiêu.) Những mặt hàng này rất rẻ, nhưng lại quá dỏm, do Tàu cộng chế tạo với giá nhân công rất thấp. Những món hàng do Tàu ô chế đạo phẩm chất quá kém. Chẳng những không đáng tin tưởng, mà còn rất nguy hiểm, thậm chí,thật độc hại đặc biệt là các thực phẩm mà chúng ta nhét vào bao tử. Hàng triệu dân Chệt nghèo đói vui lòng làm việc “đầu tắt, mặt tối”, nếu may mắn được trả lương “hậu hĩ” chỉ chừng vài trăm đô la Mỹ mỗi tháng.

Thử hỏi làm sao chúng có thể mua nổi các món hàng tốt này với lợi tức ít ỏi. Thật ra, không một quốc gia Tây phương nào có thể cạnh tranh nổi với gã Tàu ô, khổng lồ, với lực lượng lao động gần như vô tận.

Nếu chúng ta có thật tâm mong muốn "làm cho đất nước của chúng ta hùng mạnh trở lại’. Chúng ta không còn chọn lựa nào khác hơn là thắt lưng buộc bụng, giảm bớt tiêu thụ, và tẩy chay toàn bộ món hàng dỏm do Trung cộng sản xuất.

Về phía Việt Nam: Việt Nam không thể mãi cạnh tranh bằng lao động rẻ, tài nguyên rẻ, môi trường rẻ. Đó là con đường ngắn hạn. Muốn có một chiến lược phát triển và sản xuất bền vững, cần phải hướng tới việc chế biến thực phẩm có hệ thống nhằm làm tăng giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu quốc gia, và nhứt là cần phải giữ một tiêu chuẩn duy nhứt trong VSATTP cho thực phẩm tiêu dùng trong nước và xuất cảng. Điều quan trọng hơn nữa là cần phải đặt yếu tố môi trường lên hàng đầu, và không có ngoại lệ vì nhu cầu… xuất cảng!

Tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu là cần thiết. Nhưng tham gia với tư thế nào mới là điều quyết định. Chúng ta tham gia với tư thế của một “công xưởng giá rẻ” hay với tư thế của một quốc gia đang xây dựng phẩm giá kinh tế và đạo đức phát triển?

Giá trên kệ hàng có thể thấp. Nhưng giá trị của một quốc gia thì không thể rẻ.

Vì vậy, phát triển không thể chỉ đo bằng kim ngạch xuất cảng mà phải đo bằng phẩm chất đời sống của người dân.

Mai Thanh Truyết

Xuân Bính Ngọ - 2026

 

 

 

Retroject trong trường hợp TT Trump vs Maduro

Tâm thức chánh trị - Phần III

 

Chính trị hiện đại thường được phân tích bằng quyền lợi, địa chiến lược và luật pháp.

Tuy nhiên, một yếu tố ít được thừa nhận nhưng chi phối mạnh mẽ là tâm thức của người quan sát. Vụ Trump - Maduro cho thấy chính trị không chỉ vận hành bằng hành động, mà bằng cách hành động ấy được diễn giải.

Trong suy nghĩ của quán chiếu ngược - Retroject thường được hiểu gần với “projection ngược” hay hồi chiếu hay quán chiếu trong ý nghĩa của Phật giáo. Bài viết nấy gồm việc phối hợp và giải thích kết hợp hai chiều qua diễn biến thực tế chính trị trong sự kiện Trump/Maduro qua báo chí, và so sánh tư tưởng Phật giáo (“quán chiếu/hồi chiếu/retroject”) để suy nghiệm sâu hơn.

Khi một tổng thống đương nhiệm của một quốc gia bị bắt giữ bởi một quốc gia khác, dù dưới danh nghĩa pháp lý, quân sự hay “trật tự quốc tế”, phản ứng đầu tiên của thế giới không chỉ là câu hỏi đúng hay sai, mà sâu xa hơn là chúng ta đang nhìn sự kiện này bằng con mắt nào?

Sự việc Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump ra lệnh bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro dù được gọi bằng những thuật ngữ khác nhau như “chiến dịch an ninh”, “thực thi công lý xuyên biên giới”, hay “bắt cóc chính trị”, đã ngay lập tức chia thế giới thành nhiều luồng nhận thức đối nghịch.

Nhưng nếu dừng lại ở tranh cãi chính trị thuần túy, ta dễ bỏ lỡ một khía cạnh khác sâu hơn, đó là cách con người hồi chiếu/quán chiếu ngược (retroject) chính nội tâm và lịch sử của mình lên sự kiện.

1-    Tin chính về vụ Trump bắt Tổng thống Maduro

Tóm tắt bối cảnh sự kiện thực tế: Vào ngày 3/1/2026, chính quyền Mỹ dưới thời TT Donald Trump đã tấn công quân sự quy mô lớn tại Venezuela và bắt giữ TT Nicolás Maduro cùng vợ, sau đó đưa sang Mỹ truy tố tội buôn bán ma túy và khủng bố ma túy - narco-terrorism.

TT Trump tuyên bố vụ này là một chiến dịch quân sự và hợp tác với cơ quan thực thi pháp luật, còn Venezuela miêu tả hành động này là bắt cóc, xâm lược và vi phạm chủ quyền quốc gia.

Pháp lý quốc tế bị đặt dấu hỏi: “Bộ Tư pháp Mỹ xác định không cần đánh giá đầy đủ về luật quốc tế trước khi thực hiện chiến dịch quân sự nầy”.

Xung quanh sự kiện trên là một hiện tượng tranh cãi lớn trên thế giới về tính hợp pháp, cùng âm mưu của Hoa Kỳ về địa chiến lược và việc ảnh hưởng tới quan hệ quốc tế.

2-    “Retroject/Quán chiếu ngược/Hồi chiếu” trong Phật giáo là gì?

Retroject – Hồi chiếu là khi ta nhìn người khác bằng cái bóng của chính mình. Trong tâm lý học, projection hay retrojection là hiện tượng con người gán cho người khác những động cơ, cảm xúc, hoặc thâm ý vốn xuất phát từ chính nội tâm mình.

Khi áp dụng vào chính trị, hiện tượng này trở nên đặc biệt nguy hiểm, bởi nó khoác lên hình thức của “lý luận”, “đạo đức”, hay “chính nghĩa”.

Trong Phật giáo, quán chiếu (vipassanā) là một phương pháp nội tâm thúc đẩy nhận thức tự thân tức là nhìn trực diện vào các hiện tượng tâm lý và thực tại mà không bám chấp, không định kiến, để thấy được bản chất vô thường, khổ, không và vô ngã.

Retroject trong tiếng Anh (retro-projection) đôi lúc được dùng trong tâm lý học để chỉ việc phản chiếu nội tâm mình lên người khác qua việc tự gán ghép cảm xúc, động cơ, khuynh hướng của mình vào người khác.

Áp dụng Phật học vào chính trị có thể hiểu là khi ta “quán chiếu” một sự kiện, ta không chỉ hỏi “đó là gì?” mà còn hỏi “tâm ta đang phản ứng ra sao?”, “ta đang thêm vào những lập luận, định kiến, cảm xúc gì để định hướng đánh giá?”

Khi ta quán chiếu ngược ý tưởng của mình lên người khác, đôi khi ta gán cho họ những động cơ, mục đích, hoặc tính cách không phải là bản chất thật của họ, mà chỉ phản ảnh tâm lý hoặc từ “khuôn mẫu” (modules) khuynh hướng của chính mình.

3-    Ứng dụng tư tưởng nầy vào vụ Trump - Maduro

3.1-  Khi ta nhìn sự kiện từ góc độ chính trị

Nếu ta nhìn sự kiện này bằng cách nhìn quốc tế bình thường, thì đây là một hành động quân sự và pháp lý rất bất thường của một nước đưa lực lượng vào một quốc gia khác, bắt giữ nguyên thủ quốc gia, rồi đưa về nước mình để xét xử. Đây là chuyện hiếm thấy (thường chỉ xảy ra trong chiến tranh toàn diện).

Nếu ta nhìn sự kiện trên dưới nhãn quan của những người ủng hộ hành động của Hoa Kỳ, họ sẽ lập luận như sau:“Maduro là một nhà độc tài, liên quan đến ma túy và băng đảng. Bắt ông ta là hành động vì công lý toàn cầu.”

Ở đây, retroject có thể xuất hiện khi:

-       Maduro bị giản lược thành biểu tượng tuyệt đối của “cái ác”.

-       Hoa Kỳ được xem như hiện thân tự nhiên của “công lý”, vượt lên trên luật pháp quốc tế thông thường.

Điều này phản ảnh niềm tin sâu xa rằng quyền lực của kẻ mạnh đồng nghĩa với chính nghĩa, một tư duy từng tồn tại trong nhiều đế chế lịch sử từ La Mã đến chủ nghĩa thực dân thế kỷ XIX.

Ngược lại, nhiều người phản đối lập luận trên, họ sẽ cho rằng:“Đây là hành vi xâm lược, Mỹ luôn là kẻ bắt nạt, mọi hành động đều vì dầu mỏ, quyền lực, và địa chính trị.”

Ở đây, hồi chiếu xảy ra khi:

• Hoa Kỳ bị xem như bản chất cố hữu của cái ác, không còn phân biệt giữa chính sách cụ thể và thực tại phức tạp.
• Mọi hành động đều bị quy về một động cơ duy nhất, thường mang màu sắc lịch sử đau thương của các nước từng bị can thiệp.

Đây là hồi chiếu của ký ức tập thể, nơi quá khứ chưa được hóa giải tiếp tục chi phối nhận thức hiện tại. Và đây cũng là sự khác biệt giữa cách đánh giá “hành động pháp lý” và “hành động chính trị/địa chiến lược”.

3.2- Quán chiếu là sự tách rời sự kiện khỏi phản ứng của tâm

Phật giáo không dạy con người đứng ngoài cuộc đời, mà dạy đứng trong đời với một tâm thức tỉnh táo. Quán chiếu không phải là trung lập vô cảm, mà là nhận diện một sự kiện như nó đang là, đồng thời nhận diện phản ứng tâm lý của chính mình đối với sự kiện ấy.

Trong trường hợp Trump - Maduro, quán chiếu đặt ra những câu hỏi khó nhưng cần thiết:

• Ta đang phản đối hay ủng hộ vì nguyên tắc phổ quát, hay vì thiện cảm/ác cảm có sẵn?
• Nếu một quốc gia nhỏ làm điều tương tự với một cường quốc, ta có đánh giá giống nhau không?
• Ta đang bảo vệ luật pháp quốc tế, hay bảo vệ cảm xúc chính trị của phe mình?

Chỉ khi những câu hỏi này được đặt ra, nhận thức mới thoát khỏi quán chiếu ngược. Lịch sử cho thấy, một khi quyền lực không được quán chiếu sẽ luôn tự xem mình là chính nghĩa, và nạn nhân không được quán chiếu sẽ luôn tự xem mình là hoàn toàn vô tội.

Cả hai đều có thể đúng một phần, và đều có thể sai nguy hiểm nếu tuyệt đối hóa. Vụ Trump - Maduro không chỉ là một sự kiện địa chính trị, mà là tấm gương soi cách nhân loại xử lý quyền lực, luật pháp và đạo đức trong thế kỷ XXI.

3.3- Khi ta áp dụng “quán chiếu vào cái nhìn cá nhân”

Hãy tưởng tượng hai cách tiếp cận đối với sự kiện này, một người ủng hộ TT Trump xem đây là:“Mỹ buộc Maduro chịu trách nhiệm về tội buôn lậu ma túy và băng đảng ma túy. Thế giới cần một trật tự pháp luật.”

Retroject trong trường hợp nầy có thể xảy ra nếu họ gán cho Maduro hoặc các nước khác những động cơ như: “Maduro là ác nhân, nên bị bắt là chính đáng”, và “Mọi phản đối đều là đang che chở cho tội phạm.”

Điều này không nhất thiết phản ánh hoàn toàn thực tế, mà là phản ánh khuynh hướng nội tâm của mỗi người đánh giá sự kiện trên.

Nếu là một người chỉ trích Trump coi đây là:“Đó là hành động xâm chiếm chủ quyền quốc gia khác.” Và còn nữa, nếu diễn giải theo retroject khi họ gán cho Mỹ là:“Mỹ làm mọi việc chỉ vì dầu khí” và “Hoa Kỳ luôn là kẻ xấu và muốn thống trị toàn cầu.”

Điều đó có thể phản ảnh nỗi sợ, sự chán ghét hoặc nỗi đau lịch sử bị can thiệp, hơn là chính xác 100% về động cơ của hành động quân sự trên.

3.4- Quán chiếu - Nhìn sự kiện mà không gán ghép

Trong Phật pháp, quán chiếu không phải là phủ nhận thực tế, mà là nhận diện rõ ràng nội tâm đang thấy gì từ sự kiện trên rút ra những ràng buộc, định kiến, phản ứng, cảm xúc, và từ đó:

• Nhận ra ta đang thêm thắt gì vào câu chuyện?
• Ta đang sợ gì, hy vọng gì, ghét chỗ nào, chấp nhận phần nào hợp lý?
• Ta có thể giữ một cái nhìn khách quan hơn, tách biệt giữa sự kiện khách quan và cảm xúc chủ quan?

Dưới cái nhìn từ nhiều góc độ trên, câu hỏi được đặt ra là:

·         Sự kiện Trump - Maduro là một sự kiện chính trị cụ thể được ghi nhận rộng rãi.

·         Các phản ứng về ý nghĩa và đạo đức của nó là những “phản chiếu” của từng bộ lọc ý thức và cảm xúc của mỗi người.

Tóm lại, theo lăng kính của quán chiếu ngược/retroject là nhìn thẳng vào sự kiện như nó đang diễn ra và nhận biết cảm xúc cùng định kiến của chính ta. Hơn nữa, cần tránh gán ghép động cơ chưa có bằng chứng vào hành động của người khác. Khi vận dụng trong bàn luận hay tranh cãi, cần tách rời sự kiện khách quan ra khỏi phán đoán chủ quan. Đó mới là tinh thần quán chiếu.

4-    Quán chiếu ngược qua chiều dài lịch sử Việt Nam và ký ức quyền lực

4.1- Ký ức quyền lực như một di sản vô hình: Lịch sử Việt Nam không chỉ để lại biên niên sự kiện, mà còn để lại một di sản vô hình. Đó là ký ức về quyền lực. Đó là ký ức của một dân tộc liên tục sống dưới các cấu trúc quyền lực ngoại sinh và nội sinh, từ chế độ phong kiến tập quyền, thời kỳ thuộc địa, chiến tranh ý thức hệ, cho đến nhà nước xã hội chủ nghĩa, và “một nhà nước” phát triển xã hội chủ nghĩa theo định hướng tư bản chủ nghĩa!.

Ký ức ấy không chỉ nằm trong sách sử. Nó nằm trong phản xạ chính trị hằng ngày qua cung cách người dân nhìn nhà nước, cách nhà nước nhìn xã hội, và cách cả hai nhìn thế giới bên ngoài.

4.2- Trải nghiệm thời gian bị trị và tâm thức nạn nhân: Nhiều thế hệ người Việt trưởng thành trong hoàn cảnh bị trị, hoặc bởi ngoại bang, hoặc bởi những cấu trúc quyền lực không do họ lựa chọn từ phong kiến cho đến “cái gọi là” xã hội chủ nghĩa qua ba dòng thác cách mạng lúc ban đầu. Trải nghiệm này hình thành một tâm thức nạn nhân tập thể, cả xã hội tính luôn cả người dân và cán bộ, đảng viên cộng sản đều luôn cảnh giác, luôn sợ bị xâm phạm, và thường đồng nhất quyền lực mạnh của lãnh đạo và mối đe dọa thường trực trong đời sống hàng ngày.

Tâm thức nạn nhân, nếu không được quán chiếu, dễ dẫn đến hai hệ quả trái ngược nhưng cùng nguy hiểm:

• Một là tâm lý cam chịu tức là chấp nhận quyền lực mạnh của cường quyền như là điều tất nhiên.
• Hai là tâm lý đối kháng cực đoan luôn xem mọi quyền lực đều là kẻ thù.

Cả hai đều là hình thức retroject, hồi chiếu nỗi sợ quá khứ lên hiện tại.

4.3- Khi ký ức tập thể trở thành lăng kính duy nhất: Trong nhiều tranh luận chính trị tại Việt Nam, lịch sử thường được sử dụng không phải để hiểu, mà để đóng khung nhận thức, để định hình sự kiện. Ký ức chiến tranh, ký ức thuộc địa, ký ức can thiệp ngoại bang trở thành lăng kính duy nhứt để diễn giải mọi biến động mới.

Khi đó, thế giới bị chia thành hai mảng đơn giản là ta và địch, chính nghĩa và phản dân tộc. Mọi phân tích phức tạp đều bị nghi ngờ là ngụy biện. Đây không phải là lịch sử sống động, mà là lịch sử bị đóng băng trong tâm thức.

4.4- Quán chiếu ký ức từ phản xạ sang nhận thức: Quán chiếu không yêu cầu người Việt quên lịch sử. Ngược lại, quán chiếu yêu cầu chúng ta nhìn lịch sử cho trọn vẹn để thấy cả nỗi đau, lẫn những giới hạn của chính mình trong lịch sử ấy. Khi ký ức được quán chiếu thì nỗi sợ không còn là phản xạ vô thức, mà trở thành dữ kiện để suy xét, và lịch sử không còn là vũ khí chính trị, mà trở thành nguồn cội cho học hỏi.

Đây là bước chuyển từ tâm thức bị trị sang tâm thức công dân.

4.5- Ký ức quyền lực và con đường phía trước: Một xã hội không quán chiếu ký ức quyền lực sẽ mãi dao động giữa sợ hãi và phẫn nộ như tình trạng của Việt Nam trong suốt 50 năm qua. Ngược lại, một xã hội dám quán chiếu ký ức của mình có cơ hội xây dựng quan hệ mới giữa nhà nước và xã hội, nhưng không dựa trên nỗi sợ, mà dựa trên trách nhiệm và đối thoại.

Liệu Việt Nam có thể bước vào tương lai chính trị mà không mang theo toàn bộ cái bóng của quá khứ?

5-    Quán chiếu con đường thoát cho tương lai chính trị Việt Nam

Lịch sử cho thấy mọi mô hình, dù được vay mượn từ những quốc gia thành công nhất, đều có thể thất bại nếu được vận hành bởi một tâm thức chưa được quán chiếu. Vì thế, điểm xuất phát cho tương lai không nên là câu hỏi "chúng ta chọn mô hình nào?" mà là "chúng ta đang nhìn quyền lực bằng tâm thức nào?"

Quán chiếu, trong nghĩa sâu nhất của Phật học, không phải là chiêm nghiệm cá nhân thuần túy, mà là một năng lực tập thể có khả năng nhìn thẳng vào lịch sử, quyền lực và chính mình mà không bị dẫn dắt bởi sợ hãi, hận thù hay tự huyễn hoặc đạo đức. Đó là khả năng phân biệt giữa ký ức và hiện thực, giữa phản xạ tâm lý và phán đoán có trách nhiệm.

Đối với Việt Nam, quán chiếu là con đường thoát bởi vì những bế tắc lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở thể chế, mà nằm ở tâm thế chính trị, là tâm thế của nhà nước trước xã hội, của xã hội trước quyền lực, và của trí thức trước trách nhiệm lịch sử. Khi ký ức bị trị chưa được quán chiếu, quyền lực dễ vận hành bằng nỗi sợ; khi nỗi sợ chưa được quán chiếu, phản biện dễ chuyển sang đối kháng; và khi đối kháng thiếu quán chiếu, xã hội bị phân chia từng mảnh thay vì được khai phóng và phát triển.

Quán chiếu không hứa hẹn một sự thay đổi nhanh chóng. Nó không tạo ra cách mạng tức thời, cũng không cung cấp khẩu hiệu hấp dẫn. Nhưng chính vì vậy, nó bền vững. Một xã hội biết quán chiếu sẽ dần hình thành những giới hạn đạo đức nội tại cho quyền lực, ngay cả khi các giới hạn trong thể chế còn yếu. Ngược lại, một xã hội thiếu quán chiếu sẽ luôn tìm kiếm “người hùng” hay “kẻ thù”, và do đó tái sản xuất chính vòng lặp lại quyền lực mà mình muốn thoát ra.

Con đường quán chiếu cho Việt Nam tương lai không nằm ở sự phủ định toàn bộ quá khứ, cũng không nằm ở việc thần thánh hóa lịch sử và lãnh tụ. Quán chiếu, nằm ở sự trưởng thành chính trị dám nhìn lại ký ức mà không bị ký ức điều khiển; dám phê phán quyền lực mà không đánh mất tính nhân bản; và dám hình dung một trật tự chính trị nơi công lý không đồng nhất với sức mạnh.

Nếu có một hy vọng thực tế cho tương lai Việt Nam, thì đó không phải là hy vọng vào một nhà lãnh đạo xuất chúng hay một mô hình hoàn hảo, mà là hy vọng vào sự lan tỏa chậm rãi nhưng bền bỉ của quán chiếu trong giáo dục, trong đối thoại công dân, trong cách nhà nước tự nhìn mình, và trong cách người Việt nhìn lẫn nhau.

Thoát khỏi vòng trùng lặp lịch sử không phải bằng cách chạy nhanh hơn, mà bằng cách dừng lại để thấy rõ mình đang đi đâu. Quán chiếu chính là khoảnh khắc dừng lại ấy. Và từ đó, Việt Nam mới có thể bước tới, không phải với tư cách một nạn nhân của lịch sử, mà như một chủ thể có trách nhiệm đối với tương lai của chính mình.

6-    Kết luận - Thoát khỏi hồi chiếu ngược để bước vào trách nhiệm

Quán chiếu không yêu cầu chúng ta bênh vực hay kết án ai một cách vội vã. Nó yêu cầu ta chịu trách nhiệm cho cái nhìn của chính mình. Nếu chúng ta không thoát khỏi quán chiếu ngược, công lý sẽ chỉ là cái tên khác của quyền lực, đạo đức sẽ chỉ là công cụ biện minh, và chính trị sẽ tiếp tục tái diễn vòng lặp lại của bạo lực được khoác áo chính nghĩa vào mục tiêu.

Ngược lại, khi quán chiếu được thực hành, dù trong học thuật, chính sách hay đối thoại công chứng, con người có cơ hội bước ra khỏi phản xạ bản năng để bước vào trách nhiệm đạo đức.

Đó không chỉ là bài học từ một sự kiện Trump – Maduro, mà là bài học muôn đời của quyền lực và tâm thức con người.

Nếu quan chiếu ngược - retroject tiếp tục chi phối, luật quốc tế sẽ bị thay thế bởi “luật của kẻ mạnh”, trật tự toàn cầu trở thành chuỗi tiền lệ nguy hiểm.

Ngược lại, nếu quán chiếu ngược được đưa vào đối thoại chính trị một cách tích cực, thì quyền lực bị ràng buộc bởi trách nhiệm đạo đức, và từ đó, chính trị có cơ hội phục hồi tính nhân bản, tức là chính trị không chỉ cần cải cách thể chế, mà cần cải hóa tâm thức.

Thoát khỏi retroject ngược, không biến ta trở thành trung lập, mà làm ta có trách nhiệm hơn với chính phán đoán của mình.

Và đó là điều kiện tối thiểu để quyền lực, và sức mạnh không còn tự xưng là chân lý.

Những lời sau cùng của người viết: Hơn bốn mươi năm gắn bó với các vấn đề môi trường, giáo dục, y tế và chính sách phát triển quốc gia, tôi nhận ra một điều tưởng chừng đơn giản nhưng rất khó chấp nhận, đó là những thất bại lớn nhất của chúng ta không chỉ đến từ quyết định sai, mà từ tâm thức chưa đủ chín chắn để nhìn ra cái sai ấy. Khi quyền lực không tự soi, nó sẽ tự xem mình là chính nghĩa. Khi người phản biện không tự soi, họ cũng dễ biến mình thành hình ảnh phản chiếu của chính quyền lực mà họ phản đối.

Việt Nam đã trả giá quá đắt cho những chuỗi phản xạ chính trị dựa trên sợ hãi, cực đoan và tuyệt đối hóa. Điều chúng ta thiếu không chỉ là một mô hình phát triển tốt hơn, mà là một năng lực tinh thần để không lặp lại cùng một sai lầm trong quá khứ dưới những hình thức mới.

Quán chiếu, với tôi, không phải là khái niệm tôn giáo trừu tượng. Nó là một kỷ luật nội tâm rất cụ thể nhằm nhắc nhở mỗi chúng ta dừng lại trước khi kết án, tự hỏi trước khi phẫn nộ, và nhận trách nhiệm cho cái nhìn của chính mình. Nếu năng lực ấy không được gieo trồng trong giáo dục, trong đời sống công dân và trong chính bộ máy quyền lực, thì mọi cải cách, dù được kết nối tinh vi đến đâu cũng sẽ sớm bị bẻ cong.

Tôi không ảo tưởng rằng quán chiếu có thể thay thế cho cải cách thể chế. Nhưng tôi tin chắc rằng nếu không có quán chiếu, mọi cải cách thể chế đều mong manh. Một xã hội có thể thay đổi luật pháp rất nhanh, nhưng chỉ có thể thay đổi tâm thức rất chậm. Và chính sự thay đổi chậm đó mới quyết định chiều sâu và độ bền vững của tương lai dân tộc.

Tôi có một mong ước khiêm tốn, đó là góp phần mở ra một không gian đối thoại khác, nơi người Việt có thể bất đồng mà không thù ghét, phản biện mà không triệt tiêu nhau, và suy nghĩ về chính trị như một trách nhiệm đạo đức, chứ không chỉ là cuộc tranh giành quyền lực.

Tương lai Việt Nam, sau cùng, không nằm trọn trong tay bất kỳ cá nhân hay phe nhóm nào, hoặc đảng phái nào. Mà tương lai Việt Nam nằm trong khả năng của mỗi chúng ta dám quán chiếu trước khi nhân danh công lý, và dám tự hỏi mình đã đủ công bằng với lịch sử và với nhau hay chưa.

Nếu quán chiếu trở thành một thói quen xã hội, dù âm thầm và chậm rãi, thì đó có thể là con đường thoát bền vững nhất mà Việt Nam đã từng có ở những thời đại hoàng kim Đinh, Lê, Lý, Trần…của tiền nhân.

Mai Thanh Truyết

Tâm thức Việt Nam

Tết Bính Ngọ 2026

 

 

Retroject trong lịch sử Việt Nam và Hoa Kỳ - Phần II

 

Trong nghiên cứu lịch sử và phân tích chính sách công, việc áp dụng các chuẩn mực hiện đại để đánh giá các quyết định quá khứ luôn đặt ra thách thức phương pháp luận đáng kể. Một trong những thách thức đó là hiện tượng phép chiếu ngược (retroject), tức xu hướng diễn giải hoặc phán xét các lựa chọn lịch sử dựa trên hệ giá trị, tri thức và chuẩn mực được hình thành trong những giai đoạn phát triển trong thời đương đại.

1-    Cải cách Ruộng đất (1953–1956) như một trường hợp Retroject

Trường hợp Cải cách Ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1953–1956 thường được tiếp cận từ các lập luận/phân tích hiện tại như nhân quyền, pháp quyền và quản trị quốc gia. Các lập luận nầy có vai trò quan trọng trong việc nhận diện những hệ lụy xã hội và con người phát sinh trong suốt quá trình thực hiện chính sách. Tuy nhiên, nếu không đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, cách tiếp cận đó có nguy cơ rơi vào diễn giải hoài cố mang tính áp đặt.

Mục tiêu chính sách Cải Cách Ruộng Đất ở Miền Bắc Việt Nam: “Karl Marx, người đề xướng chủ nghĩa Cộng Sản đã viết trong bản Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (Communist Manifesto) rằng: "Cách mạng ruộng đất là điều kiện để giải phóng dân tộc." Khi phát động chiến dịch tại kì họp thứ ba của Quốc hội Việt Nam Cộng Sản, Hồ Chí Minh đã nói những lời nhân nghĩa: "Luật cải cách ruộng đất của ta chí nhân, chí nghĩa, hợp lý hợp tình, chẳng những là làm cho cố nông, bần nông, trung nông ở dưới có ruộng cày, nhưng đồng thời chiếu cố đồng bào phú nông, đồng thời chiếu cố đồng bào địa chủ."

Chương trình cải cách ruộng đất ở miền Bắc – cũng được gọi là cải tạo nông nghiệp - được mở đầu bằng chiến dịch giảm tô (1953-1954) gồm tám đợt; theo sau đó là các chiến dịch cải cách từ năm 1954 cho đến 1956 gồm năm đợt. Mục tiêu của chương trình này là nhằm xóa bỏ giai cấp địa chủ để chuẩn bị thiết lập nền móng vô sản chuyên chế ở nông thôn. Đảng Cộng Sản chủ trương cách mạng triệt để xóa bỏ lối sống và mối quan hệ cổ truyền để thay vào đó những giá trị mới và ý thức hệ của chủ nghĩa Cộng Sản. Cho nên phải xem đó là biện pháp để củng cố sự kiểm soát của đảng Cộng Sản chứ không phải là thưc hiện công lý xã hội qua sự tái phân ruộng đất như ông Hồ tuyên bố.

Đối với đảng Cộng Sản, bốn kẻ thù chính cần phải tiêu diệt theo như khẩu hiệu đề ra là: “Trí, Phú, Địa, Hào; Đào tận gốc, trốc tận ngọn.” Không chỉ có thế, họ còn nhắm vào các tầng lớp trung lưu, trí thức, tu sĩ các tôn giáo, và những người có quan hệ hay hấp thụ văn hoá Tây Phương. Trong cuốn sách nổi tiếng nhan đề Từ Thực Dân đến Cộng Sản, ông Hoàng Văn Chí, một đảng viên Đảng Quốc Tế Công Nhân Pháp, ghi rằng có đến nửa triệu người đã bị giết chết trong cuộc cải cách ruộng đất và các chiến dịch cải tạo của Cộng Sản.” (trích từ tác giả Đỗ Văn Phúc).

Ngày nay, khi nhìn lại Cải cách Ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam, nhiều phê phán được đặt ra dựa trên các chuẩn mực hiện đại như nhân quyền phổ quát, pháp quyền, thủ tục tư pháp độc lập và suy đoán vô tội. Những chuẩn mực này là chính đáng theo nhận thức thế kỷ XXI. Tuy nhiên, nếu dùng chúng để kết án toàn bộ những quyết định trong thập niên 1950 mà không xét đến bối cảnh lịch sử, chúng ta sẽ rơi vào hiện tượng Retroject – phép chiếu ngược.

Về mặt bối cảnh thời cải cách ruộng đất, đây là giai đoạn hậu thuộc địa, khi cấu trúc xã hội nông thôn còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của mối liên quan sở hữu truyền thống phong kiến, chiến tranh vẫn là yếu tố chi phối, nguồn lực thể chế và pháp lý còn hạn chế trong giai đọan nầy, và các mô hình cải cách mang tính “cách mạng”(?) được tiếp nhận như những giải pháp phát triển phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Do đó, phân tích khoa học cần chuyển trọng tâm từ việc so sánh đơn thuần với các chuẩn mực hình thành sau này sang việc làm rõ việc hình thành chính sách, các giới hạn về khả năng lãnh đạo về quản lý quốc gia, cũng như các cơ chế dẫn đến sai lệch trong quá trình thực hiện do sự hạn chế về trình độ và tầm nhìn của cán bộ. Cách tiếp cận này không nhằm phủ nhận hậu quả tiêu cực đã xảy ra, mà hướng tới việc rút ra các bài học có giá trị cho hiện tại, đặc biệt liên quan đến vai trò của của nhà cầm quyền, việc kiểm soát quyền lực và tầm quan trọng của phản biện xã hội trong việc hoạch định chính sách công.

Nhận thức và tránh hiện tượng phép chiếu ngược vì thế không làm suy yếu phê phán khoa học, mà ngược lại, góp phần nâng cao tính nghiêm chỉnh trong phương pháp luận và khả năng ứng dụng của nghiên cứu lịch sử đối với cải cách thể chế đương đại, khác với thời “cải cách ruộng đất”. Như, Việt Nam vừa ra khỏi chiến tranh thuộc địa kéo dài 1945 - 1954, xã hội nông thôn bị chi phối bởi cấu trúc địa chủ – tá điền, mô hình cách mạng vô sản và cải cách ruộng đất từ Trung Cộng và Liên Sô được xem là “chuẩn mực tiến bộ” của thời đó, và sau cùng, áp lực chiến tranh, sự tồn tại của chế độ rất cần thiết cho chế độ mới…

Nếu Retroject xảy ra khiến việc yêu cầu những người hoạch định chính sách thập niên 1950 phải hành xử theo chuẩn mực pháp lý, dân chủ, nhân quyền hình thành chánh yếu sau thập niên 1970, sẽ cho chúng ta nhận ra một tầm nhìn phiến diện, không thể hiện sự trung thực của lịch sử!

Phê phán đúng đắn không phải là phủ nhận sai lầm hay hậu quả bi thảm, mà là rút ra bài học để tránh lặp lại việc cần phải có một nền tư pháp độc lập, việc giới hạn quyền lực của cấp lãnh tụ, cùng việc kiểm soát tư tưởng cực đoan, hay đi quá đà của.. lãnh tụ.

2-    Chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thế kỷ XVIII dưới góc nhìn phương pháp luận của phép chiếu ngược

Trong hiện tại, nhiều nhân vật lập quốc Hoa Kỳ như George Washington, Thomas Jefferson bị lên án vì việc sở hữu nô lệ, không xóa bỏ chế độ nô lệ ngay từ khi lập quốc.

Phê phán này có cơ sở đạo đức hiện đại, nhưng sẽ trở thành Retroject nếu xem họ là “đạo đức giả” theo chuẩn thế kỷ XXI mà không xét đến chế độ nô lệ là nền tảng kinh tế, xã hội hợp pháp của thế kỷ XVIII, đến khái niệm quyền con người phổ quát chưa hình thành đầy đủ, và nếu xóa bỏ nô lệ lúc đó, Liên bang non trẻ có thể tan rã.

Trong nghiên cứu lịch sử chính trị và tư tưởng, việc đánh giá các hiện tượng xã hội của thế kỷ XVIII bằng các chuẩn mực đạo đức và pháp lý hình thành sau này đặt ra nguy cơ rơi vào phép chiếu ngược. Hiện tượng này đặc biệt rõ trong các phân tích về chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thời lập quốc.

Từ góc nhìn hiện tại, chế độ nô lệ bị xem là vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc nhân quyền phổ quát và bình đẳng con người. Cách tiếp cận này có giá trị trong việc khẳng quyết những chuẩn mực đạo đức hiện đại. Tuy nhiên, nếu sử dụng trực tiếp các chuẩn mực đó để phán xét toàn bộ các quyết định chính trị và xã hội của thế kỷ XVIII mà không đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, việc phân tích có thể trở nên áp đặt và quyết đoán.

Về mặt bối cảnh, vào thời điểm hình thành Hiệp chủng quốc Hoa Kỳ, chế độ nô lệ là một cơ cấu kinh tế - xã hội hợp pháp và phổ biến trong thế giới Đại Tây Dương. Cấu trúc kinh tế nông nghiệp, đặc biệt tại các bang miền Nam, phụ thuộc sâu sắc vào lao động nô lệ.

Đồng thời, khái niệm quyền con người phổ quát vẫn đang trong quá trình hình thành, và các mâu thuẫn giữa lý tưởng tự do và thực tiễn xã hội chưa được giải quyết một cách “sách vỡ”, có hệ thống. Trong điều kiện đó, ưu tiên hàng đầu của giới lãnh đạo lập quốc là duy trì sự tồn tại và thống nhất của một liên bang còn non trẻ.

Từ góc độ phương pháp luận, phân tích khoa học cần tránh việc đồng nhất mâu thuẫn đạo đức lịch sử với sự thất bại hoàn toàn của tư tưởng lập quốc. Thay vào đó, cần làm rõ cách các mâu thuẫn nội tại này đã được thể chế hóa, thông qua các cơ chế cho phép tự điều chỉnh và cải cách trong dài hạn, như tu chính hiến pháp, phong trào bãi nô, và các tiến trình mở rộng quyền công dân sau này để rồi, có ngày Martin Luther King Jr ngày 19 tháng 1 hàng năm.

Cách tiếp cận này không nhằm giảm nhẹ tính phi nhân của chế độ nô lệ, mà nhằm hiểu rõ giới hạn lịch sử của các lựa chọn chính trị, từ đó đánh giá đúng vai trò của tiến trình cải cách thể chế mang tính tiệm tiến trong lịch sử Hoa Kỳ.

3- Các câu kết luận

Qua hai trường hợp điển hình, Cải cách Ruộng đất ở Việt Nam giữa thế kỷ XX và chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ thế kỷ XVIII, có thể thấy rằng hiện tượng phép chiếu ngược là một thách thức phương pháp luận phổ biến trong phân tích lịch sử và chính sách công. Việc áp dụng trực tiếp các chuẩn mực đạo đức, pháp lý và tri thức của hiện tại để đánh giá các quyết định được hình thành trong những bối cảnh lịch sử rất khác dễ dẫn đến các diễn giải mang tính áp đặt.

Khi nhìn lại lịch sử, chúng ta thường có xu hướng mang theo tri thức và chuẩn mực của hôm nay để phán xét những lựa chọn của ngày hôm qua. Xu hướng đó, nếu không được ý thức một cách thận trọng, dễ dẫn đến hiện tượng mà chúng ta gọi là phép chiếu ngược, một khi lịch sử bị biến thành một bản án đạo đức, thay vì một kho kinh nghiệm sống động cho hiện tại.

Phép chiếu ngược khiến lịch sử trở thành đối tượng phán xét đạo đức một chiều, trong khi giá trị lớn nhất của lịch sử nằm ở khả năng cho thấy cách các xã hội tự điều chỉnh trước những mâu thuẫn nội tại của chính mình ở cả Á châu phong kiến và Âu châu, Mỹ châu cổ điển. Tránh retroject không phải để biện minh cho quá khứ, mà để hiểu đúng những giới hạn lịch sử đã định hình con đường cải cách của hiện tại.

Cả hai trường hợp đều cho thấy rằng các chính sách và thể chế gây tranh cãi không thể tách rời khỏi những điều kiện kinh tế – xã hội, cấu trúc quyền lực và giới hạn thể chế của thời kỳ chúng xuất hiện. Khi bỏ qua những yếu tố này, phê phán lịch sử có nguy cơ chuyển từ phân tích khoa học sang phán xét đạo đức một chiều, làm suy giảm khả năng rút ra các bài học có giá trị cho hiện tại.

Những trường hợp như cải cách ruộng đất ở Việt Nam hay chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ cho thấy rằng các xã hội không phát triển trong điều kiện lý tưởng, mà trong những giới hạn rất cụ thể về tri thức, nguồn lực và cấu trúc quyền lực. Phê phán là cần thiết, nhưng phê phán chỉ có giá trị khi đi kèm với sự hiểu biết về bối cảnh đã tạo ra những quyết định đó.

Tiếp cận tránh “phép chiếu ngược” không đồng nghĩa với việc phủ nhận hay giảm nhẹ những hệ quả tiêu cực của quá khứ. Ngược lại, nó cho phép chuyển trọng tâm nghiên cứu sang việc làm rõ cơ chế hình thành sai lệch, giới hạn của quyền lực và năng lực tự điều chỉnh của hệ thống điều hành thể chế. Chính từ sự hiểu biết này, các xã hội mới có thể xây dựng các cải cách mang tính bền vững, thay vì lặp lại vòng xoáy phê phán mà không cải thiện được hiện tại.

Do đó, ý thức phương pháp luận về phép chiếu ngược là điều kiện cần để lịch sử không trở thành một bản cáo trạng đạo đức, mà trở thành nguồn tri thức thực tiễn cho cải cách chính sách và phát triển thể chế trong tương lai.

Tránh phép chiếu ngược không có nghĩa là biện minh cho quá khứ, càng không phải là quên đi những hệ quả đau đớn đã xảy ra. Điều đó chỉ có nghĩa là chúng ta chọn cách học từ lịch sử, thay vì kết án lịch sử, để từ đó xây dựng những cải cách thận trọng, nhân bản và khả thi hơn cho tương lai.

Nếu lịch sử còn có ý nghĩa, thì đó không phải vì nó cho ta cảm giác đạo đức ưu việt, mà vì nó nhắc nhở chúng ta rằng: mọi xã hội đều phải học cách tự điều chỉnh trong những giới hạn của chính mình.

Hai trường hợp điển hình, cải cách ruộng đất ở Việt Nam và chế độ nô lệ ở Hoa Kỳ cho thấy nguy cơ của phép chiếu ngược là dùng chuẩn mực của hiện tại để phán xét quá khứ mà không xét bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ. Khi đó, lịch sử dễ bị biến thành bản án đạo đức thay vì nguồn học hỏi.

Tránh retroject không có nghĩa là biện minh cho sai lầm, mà là cách tiếp cận nghiêm chỉnh hơn, hiểu đúng cơ chế, giới hạn của thể chế và điều kiện xã hội đã tạo ra quyết định ấy. Chỉ từ đó, chúng ta mới rút ra được bài học thực tiễn để cải cách và phát triển một cách bền vững.

Nếu chúng ta chỉ dùng lịch sử để phán xét, thì lịch sử sẽ chỉ trả lời bằng sự kết án. Nhưng nếu chúng ta dùng lịch sử để hiểu giới hạn của quá khứ và tự rút ra bài học cho hiện tại, thì lịch sử sẽ trở thành nguồn năng lượng cho sự cải cách. Và đó chính là cách duy nhất để một dân tộc không chỉ sống sót, mà còn tiến lên.

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không mắc sai lầm, mà là xã hội biết nhìn sai lầm bằng sự khiêm tốn, để từ đó tự điều chỉnh. Nếu ta tránh phép chiếu ngược, ta không chỉ hiểu quá khứ đúng hơn, mà còn xây dựng tương lai bền vững hơn.

Đó là cách duy nhứt để lịch sử thực sự trở thành một bài học quý và là… sức mạnh của dân tộc.

Đón đọc Phần III

Retroject trong trường hợp TT Trump vs Maduro

Tâm thức chánh trị

 Mai Thanh Truyết

Ngày Martin Luther King Jr – 19-1-2026